៤. អដ្ឋកវគ្គោ

១. កាមសុត្តវណ្ណនា

៧៧៣. កាមំ កាមយមានស្សាតិ កាមសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ សាវត្ថិយា ជេតវនស្ស ច អន្តរេ អចិរវតីនទីតីរេ ‘‘យវំ វបិស្សាមី’’តិ ខេត្តំ កសតិ. ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ តំ ទិស្វា អាវជ្ជេន្តោ អទ្ទស – ‘‘អស្ស ព្រាហ្មណស្ស យវា វិនស្សិស្សន្តី’’តិ, បុន ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ អាវជ្ជេន្តោ ចស្ស សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ អទ្ទស. ‘‘កទា បាបុណេយ្យា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សស្សេ វិនដ្ឋេ សោកាភិភូតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា’’តិ អទ្ទស. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ តទា ឯវ ព្រាហ្មណំ ឧបសង្កមិស្សាមិ, ន មេ ឱវាទំ សោតព្ពំ មញ្ញិស្សតិ. នានារុចិកា ហិ ព្រាហ្មណា, ហន្ទ, នំ ឥតោ បភុតិយេវ សង្គណ្ហាមិ, ឯវំ មយិ មុទុចិត្តោ ហុត្វា តទា ឱវាទំ សោស្សតី’’តិ ព្រាហ្មណំ ឧបសង្កមិត្វា អាហ – ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, ករោសី’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘ឯវំ ឧច្ចាកុលីនោ សមណោ គោតមោ មយា សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោតី’’តិ តាវតកេនេវ ភគវតិ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា ‘‘ខេត្តំ, ភោ គោតម, កសាមិ យវំ វបិស្សាមី’’តិ អាហ. អថ សារិបុត្តត្ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘ភគវា ព្រាហ្មណេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ អកាសិ, ន ច អហេតុ អប្បច្ចយា តថាគតា ឯវំ ករោន្តិ, ហន្ទាហម្បិ តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ ករោមី’’តិ ព្រាហ្មណំ ឧបសង្កមិត្វា តថេវ បដិសន្ថារមកាសិ. ឯវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ សេសា ច អសីតិ មហាសាវកា. ព្រាហ្មណោ អតីវ អត្តមនោ អហោសិ.

អថ ភគវា សម្បជ្ជមានេបិ សស្សេ ឯកទិវសំ កតភត្តកិច្ចោ សាវត្ថិតោ ជេតវនំ គច្ឆន្តោ មគ្គា ឱក្កម្ម ព្រាហ្មណស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អាហ – ‘‘សុន្ទរំ តេ, ព្រាហ្មណ, យវក្ខេត្ត’’ន្តិ. ‘‘ឯវំ, ភោ គោតម, សុន្ទរំ, សចេ សម្បជ្ជិស្សតិ, តុម្ហាកម្បិ សំវិភាគំ ករិស្សាមី’’តិ. អថស្ស ចតុមាសច្ចយេន យវា និប្ផជ្ជិំសុ. តស្ស ‘‘អជ្ជ វា ស្វេ វា លាយិស្សាមី’’តិ ឧស្សុក្កំ កុរុមានស្សេវ មហាមេឃោ ឧដ្ឋហិត្វា សព្ពរត្តិំ វស្សិ. អចិរវតី នទី បូរា អាគន្ត្វា សព្ពំ យវំ វហិ. ព្រាហ្មណោ សព្ពរត្តិំ អនត្តមនោ ហុត្វា បភាតេ នទីតីរំ គតោ សព្ពំ សស្សវិបត្តិំ ទិស្វា ‘‘វិនដ្ឋោម្ហិ, កថំ ទានិ ជីវិស្សាមី’’តិ ពលវសោកំ ឧប្បាទេសិ. ភគវាបិ តមេវ រត្តិំ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជ ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនាកាលោ’’តិ ញត្វា ភិក្ខាចារវត្តេន សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ព្រាហ្មណស្ស ឃរទ្វារេ អដ្ឋាសិ. ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘សោកាភិភូតំ មំ អស្សាសេតុកាមោ សមណោ គោតមោ អាគតោ’’តិ ចិន្តេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេត្វា បត្តំ គហេត្វា ភគវន្តំ និសីទាបេសិ. ភគវា ជានន្តោវ ព្រាហ្មណំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ព្រាហ្មណ បទុដ្ឋចិត្តោ វិហាសី’’តិ? អាម, ភោ គោតម, សព្ពំ មេ យវក្ខេត្តំ ឧទកេន វូឡ្ហន្តិ. អថ ភគវា ‘‘ន, ព្រាហ្មណ, វិបន្នេ ទោមនស្សំ, សម្បន្នេ ច សោមនស្សំ កាតព្ពំ. កាមា ហិ នាម សម្បជ្ជន្តិបិ វិបជ្ជន្តិបី’’តិ វត្វា តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សប្បាយំ ញត្វា ធម្មទេសនាវសេន ឥមំ សុត្តមភាសិ. តត្ថ សង្ខេបតោ បទត្ថសម្ពន្ធមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម, វិត្ថារោ បន និទ្ទេសេ (មហានិ. ១) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ច ឥមស្មិំ សុត្តេ, ឯវំ ឥតោ បរំ សព្ពសុត្តេសុ.

តត្ថ កាមន្តិ មនាបិយរូបាទិតេភូមកធម្មសង្ខាតំ វត្ថុកាមំ, កាមយមានស្សាតិ ឥច្ឆមានស្ស. តស្ស ចេ តំ សមិជ្ឈតីតិ តស្ស កាមយមានស្ស សត្តស្ស តំ កាមសង្ខាតំ វត្ថុ សមិជ្ឈតិ ចេ, សចេ សោ តំ លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធា បីតិមនោ ហោតីតិ ឯកំសំ តុដ្ឋចិត្តោ ហោតិ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. មច្ចោតិ សត្តោ. យទិច្ឆតីតិ យំ ឥច្ឆតិ.

៧៧៤. តស្ស ចេ កាមយានស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កាមេ ឥច្ឆមានស្ស, កាមេន វា យាយមានស្ស. ឆន្ទជាតស្សាតិ ជាតតណ្ហស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. តេ កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ កាមា បរិហាយន្តិ ចេ. សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ អថ អយោមយាទិនា សល្លេន វិទ្ធោ វិយ បីឡីយតិ.

៧៧៥. តតិយគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – យោ បន ឥមេ កាមេ តត្ថ ឆន្ទរាគវិក្ខម្ភនេន វា សមុច្ឆេទេន វា អត្តនោ បាទេន សប្បស្ស សិរំ ឥវ បរិវជ្ជេតិ. សោ ភិក្ខុ សព្ពំ លោកំ វិសរិត្វា ឋិតត្តា លោកេ វិសត្តិកាសង្ខាតំ តណ្ហំ សតោ ហុត្វា សមតិវត្តតីតិ.

៧៧៦-៨. តតោ បរាសំ តិស្សន្នំ គាថានំ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ ឯតំ សាលិក្ខេត្តាទិំ ខេត្តំ វា ឃរវត្ថាទិំ វត្ថុំ វា កហាបណសង្ខាតំ ហិរញ្ញំ វា គោអស្សភេទំ គវាស្សំ វា ឥត្ថិសញ្ញិកា ថិយោ វា ញាតិពន្ធវាទី ពន្ធូ វា អញ្ញេ វា មនាបិយរូបាទី បុថុ កាមេ អនុគិជ្ឈតិ, តំ បុគ្គលំ អពលសង្ខាតា កិលេសា ពលីយន្តិ សហន្តិ មទ្ទន្តិ, សទ្ធាពលាទិវិរហេន វា អពលំ តំ បុគ្គលំ អពលា កិលេសា ពលីយន្តិ, អពលត្តា ពលីយន្តីតិ អត្ថោ. អថ តំ កាមគិទ្ធំ កាមេ រក្ខន្តំ បរិយេសន្តញ្ច សីហាទយោ ច បាកដបរិស្សយា កាយទុច្ចរិតាទយោ ច អបាកដបរិស្សយា មទ្ទន្តិ, តតោ អបាកដបរិស្សយេហិ អភិភូតំ តំ បុគ្គលំ ជាតិអាទិទុក្ខំ ភិន្នំ នាវំ ឧទកំ វិយ អន្វេតិ. តស្មា កាយគតាសតិអាទិភាវនាយ ជន្តុ សទា សតោ ហុត្វា វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទវសេន រូបាទីសុ វត្ថុកាមេសុ សព្ពប្បការម្បិ កិលេសកាមំ បរិវជ្ជេន្តោ កាមានិ បរិវជ្ជយេ. ឯវំ តេ កាមេ បហាយ តប្បហានករមគ្គេនេវ ចតុព្ពិធម្បិ តរេ ឱឃំ តរេយ្យ តរិតុំ សក្កុណេយ្យ. តតោ យថា បុរិសោ ឧទកគរុកំ នាវំ សិញ្ចិត្វា លហុកាយ នាវាយ អប្បកសិរេនេវ បារគូ ភវេយ្យ, បារំ គច្ឆេយ្យ, ឯវមេវ អត្តភាវនាវំ កិលេសូទកគរុកំ សិញ្ចិត្វា លហុកេន អត្តភាវេន បារគូ ភវេយ្យ, សព្ពធម្មបារំ និព្ពានំ គតោ ភវេយ្យ, អរហត្តប្បត្តិយា គច្ឆេយ្យ ច, អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាតីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសូតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ កាមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គុហដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៧៧៩. សត្តោ គុហាយន្តិ គុហដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ អាយស្មា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ កោសម្ពិយំ គំង្គាតីរេ អាវដ្ដកំ នាម ឧតេនស្ស ឧយ្យានំ, តត្ថ អគមាសិ សីតលេ បទេសេ ទិវាវិហារំ និសីទិតុកាមោ. អញ្ញទាបិ ចាយំ គច្ឆតេវ តត្ថ បុព្ពាសេវនេន យថា គវម្បតិត្ថេរោ តាវតិំសភវនន្តិ វុត្តនយមេតំ វង្គីសសុត្តវណ្ណនាយំ. សោ តត្ថ គង្គាតីរេ សីតលេ រុក្ខមូលេ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា ទិវាវិហារំ និសីទិ. រាជាបិ ខោ ឧតេនោ តំ ទិវសំយេវ ឧយ្យានកីឡិកំ គន្ត្វា ពហុទេវ ទិវសភាគំ នច្ចគីតាទីហិ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា បានមទមត្តោ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា អង្កេ សីសំ កត្វា សយិ. សេសិត្ថិយោ ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា ឧយ្យានេ បុប្ផផលាទីនិ គណ្ហន្តិយោ ថេរំ ទិស្វា ហិរោត្តប្បំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ‘‘មា សទ្ទំ អកត្ថា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ និវារេត្វា អប្បសទ្ទា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ថេរំ សម្បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ តាសំ ធម្មំ ទេសេសិ, តា តុដ្ឋា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ វត្វា សុណន្តិ.

រញ្ញោ សីសំ អង្កេនាទាយ និសិន្និត្ថី ‘‘ឥមា មំ ឱហាយ កីឡន្តី’’តិ តាសុ ឥស្សាបកតា ឩរុំ ចាលេត្វា រាជានំ បពោធេសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិត្វា ឥត្ថាគារំ អបស្សន្តោ ‘‘កុហិំ ឥមា វសលិយោ’’តិ អាហ. សា អាហ – ‘‘តុម្ហេសុ អពហុកតា ‘សមណំ រមយិស្សាមា’តិ គតា’’តិ. សោ កុទ្ធោ ថេរាភិមុខោ អគមាសិ. តា ឥត្ថិយោ រាជានំ ទិស្វា ឯកច្ចា ឧដ្ឋហិំសុ, ឯកច្ចា ‘‘មហារាជ, បព្ពជិតស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុណាមា’’តិ ន ឧដ្ឋហិំសុ. សោ តេន ភិយ្យោសោមត្តាយ កុទ្ធោ ថេរំ អវន្ទិត្វាវ ‘‘កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ អាហ. ‘‘វិវេកត្ថំ មហារាជា’’តិ. សោ ‘‘វិវេកត្ថាយ អាគតា ឯវំ ឥត្ថាគារបរិវុតា និសីទន្តី’’តិ វត្វា ‘‘តវ វិវេកំ កថេហី’’តិ អាហ. ថេរោ វិសារទោបិ វិវេកកថាយ ‘‘នាយំ អញ្ញាតុកាមោ បុច្ឆតី’’តិ តុណ្ហី អហោសិ. រាជា ‘‘សចេ ន កថេសិ, តម្ពកិបិល្លិកេហិ តំ ខាទាបេស្សាមី’’តិ អញ្ញតរស្មិំ អសោករុក្ខេ តម្ពកិបិល្លិកបុដំ គណ្ហន្តោ អត្តនោវ ឧបរិ វិកិរិ. សោ សរីរំ បុញ្ឆិត្វា អញ្ញំ បុដំ គហេត្វា ថេរាភិមុខោ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘សចាយំ រាជា មយិ អបរជ្ឈេយ្យ, អបាយាភិមុខោ ភវេយ្យា’’តិ តំ អនុកម្បមានោ ឥទ្ធិយា អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា គតោ.

តតោ ឥត្ថិយោ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, អញ្ញេ រាជានោ ឦទិសំ បព្ពជិតំ ទិស្វា បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជេន្តិ, ត្វំ តម្ពកិបិល្លិកបុដេន អាសាទេតុំ អារទ្ធោ អហោសិ, កុលវំសំ នាសេតុំ ឧដ្ឋិតោ’’តិ. សោ អត្តនោ ទោសំ ញត្វា តុណ្ហី ហុត្វា ឧយ្យានបាលំ បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញម្បិ ទិវសំ ថេរោ ឥធាគច្ឆតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. តេន ហិ យទា អាគច្ឆតិ, តទា មេ អារោចេយ្យាសីតិ. សោ ឯកទិវសំ ថេរេ អាគតេ អារោចេសិ. រាជាបិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា បាណេហិ សរណំ គតោ អហោសិ. តម្ពកិបិល្លិកបុដេន អាសាទិតទិវសេ បន ថេរោ អាកាសេនាគន្ត្វា បុន បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា ភគវតោ គន្ធកុដិយំ ឧម្មុជ្ជិ. ភគវាបិ ខោ ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ កប្បយមានោ ថេរំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភារទ្វាជ, អកាលេ អាគតោសី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘អាម ភគវា’’តិ វត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តំ សុត្វា ភគវា ‘‘កិំ ករិស្សតិ តស្ស វិវេកកថា កាមគុណគិទ្ធស្សា’’តិ វត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន និបន្នោ ឯវ ថេរស្ស ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ សត្តោតិ លគ្គោ. គុហាយន្តិ កាយេ. កាយោ ហិ រាគាទីនំ វាឡានំ វសនោកាសតោ ‘‘គុហា’’តិ វុច្ចតិ. ពហុនាភិឆន្នោតិ ពហុនា រាគាទិកិលេសជាលេន អភិច្ឆន្នោ. ឯតេន អជ្ឈត្តពន្ធនំ វុត្តំ. តិដ្ឋន្តិ រាគាទិវសេន តិដ្ឋន្តោ. នរោតិ សត្តោ. មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ មោហនំ វុច្ចតិ កាមគុណា. ឯត្ថ ហិ ទេវមនុស្សា មុយ្ហន្តិ, តេសុ អជ្ឈោគាឡ្ហោ ហុត្វា. ឯតេន ពហិទ្ធាពន្ធនំ វុត្តំ. ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោតិ សោ តថារូបោ នរោ តិវិធាបិ កាយវិវេកាទិកា វិវេកា ទូរេ អនាសន្នេ. កិំការណា? កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា, យស្មា លោកេ កាមា សុប្បហាយា ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧៨០. ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘ទូរេ វិវេកា តថាវិធោ’’តិ សាធេត្វា បុន តថាវិធានំ សត្តានំ ធម្មតំ អាវិករោន្តោ ‘‘ឥច្ឆានិទានា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ឥច្ឆានិទានាតិ តណ្ហាហេតុកា. ភវសាតពទ្ធាតិ សុខវេទនាទិម្ហិ ភវសាតេ ពទ្ធា. តេ ទុប្បមុញ្ចាតិ តេ ភវសាតវត្ថុភូតា ធម្មា, តេ វា តត្ថ ពទ្ធា ឥច្ឆានិទានា សត្តា ទុប្បមោចយា. ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ អញ្ញេន ច មោចេតុំ ន សក្កោន្តិ. ការណវចនំ វា ឯតំ, តេ សត្តា ទុប្បមុញ្ចា. កស្មា? យស្មា អញ្ញេន មោចេតព្ពា ន ហោន្តិ. យទិ បន មុញ្ចេយ្យុំ, សកេន ថាមេន មុញ្ចេយ្យុន្តិ អយមស្ស អត្ថោ. បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានាតិ អនាគតេ អតីតេ វា កាមេ អបេក្ខមានា. ឥមេវ កាមេ បុរិមេវ ជប្បន្តិ ឥមេ វា បច្ចុប្បន្នេ កាមេ បុរិមេ វា ទុវិធេបិ អតីតានាគតេ ពលវតណ្ហាយ បត្ថយមានា. ឥមេសញ្ច ទ្វិន្នំ បទានំ ‘‘តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា’’តិ ឥមិនា សហ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, ឥតរថា ‘‘អបេក្ខមានា ជប្បំ កិំ ករោន្តិ កិំ វា កតា’’តិ ន បញ្ញាយេយ្យុំ.

៧៨១-២. ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘ទូរេ វិវេកា តថាវិធោ’’តិ សាធេត្វា ទុតិយគាថាយ ច តថាវិធានំ សត្តានំ ធម្មតំ អាវិកត្វា ឥទានិ នេសំ បាបកម្មករណំ អាវិករោន្តោ ‘‘កាមេសុ គិទ្ធា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – តេ សត្តា កាមេសុ បរិភោគតណ្ហាយ គិទ្ធា បរិយេសនាទិមនុយុត្តត្តា បសុតា សម្មោហមាបន្នត្តា បមូឡ្ហា អវគមនតាយ មច្ឆរិតាយ ពុទ្ធាទីនំ វចនំ អនាទិយនតាយ ច អវទានិយា. កាយវិសមាទិម្ហិ វិសមេ និវិដ្ឋា អន្តកាលេ មរណទុក្ខូបនីតា ‘‘កិំសូ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ’’តិ បរិទេវយន្តីតិ. យស្មា ឯតទេវ, តស្មា ហិ សិក្ខេថ…បេ… មាហុ ធីរាតិ. តត្ថ សិក្ខេថាតិ តិស្សោ សិក្ខា អាបជ្ជេយ្យ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. សេសមុត្តានមេវ.

៧៨៣. ឥទានិ យេ តថា ន ករោន្តិ, តេសំ ព្យសនប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បស្សាមី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ បស្សាមីតិ មំសចក្ខុអាទីហិ បេក្ខាមិ. លោកេតិ អបាយាទិម្ហិ. បរិផន្ទមានន្តិ ឥតោ ចិតោ ច ផន្ទមានំ. បជំ ឥមន្តិ ឥមំ សត្តកាយំ. តណ្ហគតន្តិ តណ្ហាយ គតំ អភិភូតំ, និបាតិតន្តិ អធិប្បាយោ. ភវេសូតិ កាមភវាទីសុ. ហីនា នរាតិ ហីនកម្មន្តា នរា. មច្ចុមុខេ លបន្តីតិ អន្តកាលេ សម្បត្តេ មរណមុខេ បរិទេវន្តិ. អវីតតណ្ហាសេតិ អវិគតតណ្ហា. ភវាភវេសូតិ កាមភវាទីសុ. អថ វា ភវាភវេសូតិ ភវភវេសុ, បុនប្បុនភវេសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧៨៤. ឥទានិ យស្មា អវីតតណ្ហា ឯវំ ផន្ទន្តិ ច លបន្តិ ច, តស្មា តណ្ហាវិនយេ សមាទបេន្តោ ‘‘មមាយិតេ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ មមាយិតេតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមមត្តេហិ ‘‘មម’’ន្តិ បរិគ្គហិតេ វត្ថុស្មិំ. បស្សថាតិ សោតារេ អាលបន្តោ អាហ. ឯតម្បីតិ ឯតម្បិ អាទីនវំ. សេសំ បាកដមេវ.

៧៨៥. ឯវមេត្ថ បឋមគាថាយ អស្សាទំ, តតោ បរាហិ ចតូហិ អាទីនវញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សឧបាយំ និស្សរណំ និស្សរណានិសំសញ្ច ទស្សេតុំ សព្ពាហិ វា ឯតាហិ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភោសុ អន្តេសូ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ ឧភោសុ អន្តេសូតិ ផស្សផស្សសមុទយាទីសុ ទ្វីសុ បរិច្ឆេទេសុ. វិនេយ្យ ឆន្ទន្តិ ឆន្ទរាគំ វិនេត្វា. ផស្សំ បរិញ្ញាយាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិផស្សំ, ផស្សានុសារេន វា តំសម្បយុត្តេ សព្ពេបិ អរូបធម្មេ, តេសំ វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន រូបធម្មេ ចាតិ សកលម្បិ នាមរូបំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. អនានុគិទ្ធោតិ រូបាទីសុ សព្ពធម្មេសុ អគិទ្ធោ. យទត្តគរហី តទកុព្ពមានោតិ យំ អត្តនា គរហតិ, តំ អកុរុមានោ. នលិប្បតី ទិដ្ឋសុតេសុ ធីរោតិ សោ ឯវរូបោ ធិតិសម្បន្នោ ធីរោ ទិដ្ឋេសុ ច សុតេសុ ច ធម្មេសុ ទ្វិន្នំ លេបានំ ឯកេនបិ លេបេន ន លិប្បតិ. អាកាសមិវ និរុបលិត្តោ អច្ចន្តវោទានប្បត្តោ ហោតិ.

៧៨៦. សញ្ញំ បរិញ្ញាតិ គាថាយ បន អយំ សង្ខេបត្ថោ – ន កេវលញ្ច ផស្សមេវ, អបិច ខោ បន កាមសញ្ញាទិភេទំ សញ្ញម្បិ, សញ្ញានុសារេន វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ នាមរូបំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា ឥមាយ បដិបទាយ ចតុព្ពិធម្បិ វិតរេយ្យ ឱឃំ, តតោ សោ តិណ្ណោឃោ តណ្ហាទិដ្ឋិបរិគ្គហេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបប្បហានេន នោបលិត្តោ ខីណាសវមុនិ រាគាទិសល្លានំ អព្ពូឡ្ហត្តា អព្ពូឡ្ហសល្លោ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា អប្បមត្តោ ចរំ, បុព្ពភាគេ វា អប្បមត្តោ ចរំ តេន អប្បមាទចារេន អព្ពូឡ្ហសល្លោ ហុត្វា សកបរត្តភាវាទិភេទំ នាសីសតី លោកមិមំ បរញ្ច, អញ្ញទត្ថុ ចរិមចិត្តនិរោធា និរុបាទានោ ជាតវេទោវ បរិនិព្ពាតីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ ធម្មនេត្តិដ្ឋបនមេវ ករោន្តោ, ន ឧត្តរិំ ឥមាយ ទេសនាយ មគ្គំ វា ផលំ វា ឧប្បាទេសិ ខីណាសវស្ស ទេសិតត្តាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ គុហដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៧៨៧. វទន្តិ វេ ទុដ្ឋមនាបីតិ ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អាទិគាថាយ តាវ ឧប្បត្តិ – មុនិសុត្តនយេន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នលាភសក្ការំ អសហមានា តិត្ថិយា សុន្ទរិំ បរិព្ពាជិកំ ឧយ្យោជេសុំ. សា កិរ ជនបទកល្យាណី សេតវត្ថបរិព្ពាជិកាវ អហោសិ. សា សុន្ហាតា សុនិវត្ថា មាលាគន្ធវិលេបនវិភូសិតា ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា សាវត្ថិវាសីនំ ជេតវនតោ និក្ខមនវេលាយ សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា ជេតវនាភិមុខី គច្ឆតិ. មនុស្សេហិ ច ‘‘កុហិំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘សមណំ គោតមំ សាវកេ ចស្ស រមយិតុំ គច្ឆាមី’’តិ វត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ វិចរិត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ បិទហិតេ នគរំ បវិសិត្វា បភាតេ បុន ជេតវនំ គន្ត្វា គន្ធកុដិសមីបេ បុប្ផានិ វិចិនន្តី វិយ ចរតិ. ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អាគតេហិ ច មនុស្សេហិ ‘‘កិមត្ថំ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិតា យំកិញ្ចិទេវ ភណតិ. ឯវំ អឌ្ឍមាសមត្តេ វីតិក្កន្តេ តិត្ថិយា តំ ជីវិតា វោរោបេត្វា បរិខាតដេ និក្ខិបិត្វា បភាតេ ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ កោលាហលំ កត្វា រញ្ញោ ច អារោចេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ជេតវនំ បវិសិត្វា វិចិនន្តា វិយ តំ និក្ខិត្តដ្ឋានា ឧទ្ធរិត្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា នគរំ អភិហរិត្វា ឧបក្កោសំ អកំសុ. សព្ពំ បាឡិយំ (ឧទា. ៣៨) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ភគវា តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ‘‘តិត្ថិយា អជ្ជ អយសំ ឧប្បាទេស្សន្តី’’តិ ញត្វា ‘‘តេសំ សទ្ទហិត្វា មាទិសេ ចិត្តំ បកោបេត្វា មហាជនោ អបាយាភិមុខោ មា អហោសី’’តិ គន្ធកុដិទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំយេវ អច្ឆិ, ន នគរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ភិក្ខូ បន ទ្វារំ បិទហិតំ ទិស្វា បុព្ពសទិសមេវ បវិសិំសុ. មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា នានប្បការេហិ អក្កោសិំសុ. អថ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘តិត្ថិយេហិ, ភន្តេ, មហាអយសោ ឧប្បាទិតោ, ន សក្កា ឥធ វសិតុំ, វិបុលោ ជម្ពុទីបោ, អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. តត្ថបិ អយសេ ឧដ្ឋិតេ កុហិំ គមិស្សសិ អានន្ទាតិ? ‘‘អញ្ញំ នគរំ ភគវា’’តិ. អថ ភគវា ‘‘អាគមេហិ, អានន្ទ, សត្តាហមេវាយំ សទ្ទោ ភវិស្សតិ, សត្តាហច្ចយេន យេហិ អយសោ កតោ, តេសំយេវ ឧបរិ បតិស្សតី’’តិ វត្វា អានន្ទត្ថេរស្ស ធម្មទេសនត្ថំ ‘‘វទន្តិ វេ’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ.

តត្ថ វទន្តីតិ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧបវទន្តិ. ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេ អថោបិ វេ សច្ចមនាតិ ឯកច្ចេ ទុដ្ឋចិត្តា, ឯកច្ចេ តថសញ្ញិនោបិ ហុត្វា, តិត្ថិយា ទុដ្ឋចិត្តា, យេ តេសំ វចនំ សុត្វា សទ្ទហិំសុ, តេ សច្ចមនាតិ អធិប្បាយោ. វាទញ្ច ជាតន្តិ ឯតំ អក្កោសវាទំ ឧប្បន្នំ. មុនិ នោ ឧបេតីតិ អការកតាយ ច អកុប្បនតាយ ច ពុទ្ធមុនិ ន ឧបេតិ. តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ តេន ការណេន អយំ មុនិ រាគាទិខិលេហិ នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ វេទិតព្ពោ.

៧៨៨. ឥមញ្ច គាថំ វត្វា ភគវា អានន្ទត្ថេរំ បុច្ឆិ, ‘‘ឯវំ ខុំសេត្វា វម្ភេត្វា វុច្ចមានា ភិក្ខូ, អានន្ទ, កិំ វទន្តី’’តិ. ន កិញ្ចិ ភគវាតិ. ‘‘ន, អានន្ទ, ‘អហំ សីលវា’តិ សព្ពត្ថ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ, លោកេ ហិ នាភាសមានំ ជានន្តិ មិស្សំ ពាលេហិ បណ្ឌិត’’ន្តិ វត្វា, ‘‘ភិក្ខូ, អានន្ទ, តេ មនុស្សេ ឯវំ បដិចោទេន្តូ’’តិ ធម្មទេសនត្ថាយ ‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតី’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ. ថេរោ តំ ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខូ អាហ – ‘‘មនុស្សា តុម្ហេហិ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេតព្ពា’’តិ. ភិក្ខូ តថា អកំសុ. បណ្ឌិតមនុស្សា តុណ្ហី អហេសុំ. រាជាបិ រាជបុរិសេ សព្ពតោ បេសេត្វា យេសំ ធុត្តានំ លញ្ជំ ទត្វា តិត្ថិយា តំ មារាបេសុំ, តេ គហេត្វា និគ្គយ្ហ តំ បវត្តិំ ញត្វា តិត្ថិយេ បរិភាសិ. មនុស្សាបិ តិត្ថិយេ ទិស្វា លេឌ្ឌុនា បហរន្តិ, បំសុនា ឱកិរន្តិ ‘‘ភគវតោ អយសំ ឧប្បាទេសុ’’ន្តិ. អានន្ទត្ថេរោ តំ ទិស្វា ភគវតោ អារោចេសិ, ភគវា ថេរស្ស ឥមំ គាថមភាសិ ‘‘សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ…បេ… វទេយ្យា’’តិ.

តស្សត្ថោ – យាយំ ទិដ្ឋិ តិត្ថិយជនស្ស ‘‘សុន្ទរិំ មារេត្វា សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ អវណ្ណំ បកាសេត្វា ឯតេនុបាយេន លទ្ធំ សក្ការំ សាទិយិស្សាមា’’តិ, សោ តំ ទិដ្ឋិំ កថំ អតិក្កមេយ្យ, អថ ខោ សោ អយសោ តមេវ តិត្ថិយជនំ បច្ចាគតោ តំ ទិដ្ឋិំ អច្ចេតុំ អសក្កោន្តំ. យោ វា សស្សតាទិវាទី, សោបិ សកំ ទិដ្ឋិំ កថំ អច្ចយេយ្យ តេន ទិដ្ឋិច្ឆន្ទេន អនុនីតោ តាយ ច ទិដ្ឋិរុចិយា និវិដ្ឋោ, អបិច ខោ បន សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោ អត្តនាវ បរិបុណ្ណានិ តានិ ទិដ្ឋិគតានិ ករោន្តោ យថា ជានេយ្យ, តថេវ វទេយ្យាតិ.

៧៨៩. អថ រាជា សត្តាហច្ចយេន តំ កុណបំ ឆឌ្ឌាបេត្វា សាយន្ហសមយំ វិហារំ គន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា អាហ – ‘‘ននុ, ភន្តេ, ឦទិសេ អយសេ ឧប្បន្នេ មយ្ហម្បិ អារោចេតព្ពំ សិយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ភគវា, ‘‘ន, មហារាជ, ‘អហំ សីលវា គុណសម្បន្នោ’តិ បរេសំ អារោចេតុំ អរិយានំ បតិរូប’’ន្តិ វត្វា តស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘យោ អត្តនោ សីលវតានី’’តិ អវសេសគាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ សីលវតានីតិ បាតិមោក្ខាទីនិ សីលានិ អារញ្ញិកាទីនិ ធុតង្គវតានិ ច. អនានុបុដ្ឋោតិ អបុច្ឆិតោ. បាវាតិ វទតិ. អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហុ, យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវាតិ យោ ឯវំ អត្តានំ សយមេវ វទតិ, តស្ស តំ វាទំ ‘‘អនរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ កុសលា ឯវំ កថេន្តិ.

៧៩០. សន្តោតិ រាគាទិកិលេសវូបសមេន សន្តោ, តថា អភិនិព្ពុតត្តោ. ឥតិហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោតិ ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ឥតិ សីលេសុ អកត្ថមានោ, សីលនិមិត្តំ អត្តូបនាយិកំ វាចំ អភាសមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តីតិ តស្ស តំ អកត្ថនំ ‘‘អរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ ពុទ្ធាទយោ ខន្ធាទិកុសលា វទន្តិ. យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ យស្ស ខីណាសវស្ស រាគាទយោ សត្ត ឧស្សទា កុហិញ្ចិ លោកេ នត្ថិ, តស្ស តំ អកត្ថនំ ‘‘អរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ ឯវំ កុសលា វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៧៩១. ឯវំ ខីណាសវបដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តិត្ថិយានំ បដិបត្តិំ រញ្ញោ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘បកប្បិតា សង្ខតា’’តិ. តត្ថ បកប្បិតាតិ បរិកប្បិតា. សង្ខតាតិ បច្ចយាភិសង្ខតា. យស្សាតិ យស្ស កស្សចិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. ធម្មាតិ ទិដ្ឋិយោ. បុរក្ខតាតិ បុរតោ កតា. សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ. អវីវទាតាតិ អវោទាតា. យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសំ, តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិន្តិ យស្សេតេ ទិដ្ឋិធម្មា បុរក្ខតា អវោទាតា សន្តិ, សោ ឯវំវិធោ យស្មា អត្តនិ តស្សា ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិធម្មិកញ្ច សក្ការាទិំ, សម្បរាយិកញ្ច គតិវិសេសាទិំ អានិសំសំ បស្សតិ, តស្មា តញ្ច អានិសំសំ, តញ្ច កុប្បតាយ ច បដិច្ចសមុប្បន្នតាយ ច សម្មុតិសន្តិតាយ ច កុប្បបដិច្ចសន្តិសង្ខាតំ ទិដ្ឋិំ និស្សិតោវ ហោតិ, សោ តន្និស្សិតត្តា អត្តានំ វា ឧក្កំសេយ្យ បរេ វា វម្ភេយ្យ អភូតេហិបិ គុណទោសេហិ.

៧៩២. ឯវំ និស្សិតេន ច ទិដ្ឋីនិវេសា…បេ… អាទិយតី ច ធម្មន្តិ. តត្ថ ទិដ្ឋីនិវេសាតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសសង្ខាតានិ ទិដ្ឋិនិវេសនានិ. ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ សុខេន អតិវត្តិតព្ពា ន ហោន្តិ. ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតន្តិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិធម្មេសុ តំ តំ សមុគ្គហិតំ អភិនិវិដ្ឋំ ធម្មំ និច្ឆិនិត្វា បវត្តត្តា ទិដ្ឋិនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសុ, និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្មន្តិ យស្មា ន ហិ ស្វាតិវត្តា, តស្មា នរោ តេសុយេវ ទិដ្ឋិនិវេសនេសុ អជសីលគោសីលកុក្កុរសីលបញ្ចាតបមរុប្បបាតឧក្កុដិកប្បធានកណ្ដកាបស្សយាទិភេទំ សត្ថារធម្មក្ខានគណាទិភេទញ្ច តំ តំ ធម្មំ និរស្សតិ ច អាទិយតិ ច ជហតិ ច គណ្ហាតិ ច វនមក្កដោ វិយ តំ តំ សាខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ និរស្សន្តោ ច អាទិយន្តោ ច អនវដ្ឋិតចិត្តត្តា អសន្តេហិបិ គុណទោសេហិ អត្តនោ វា បរស្ស វា យសាយសំ ឧប្បាទេយ្យ.

៧៩៣. យោ បនាយំ សព្ពទិដ្ឋិគតាទិទោសធុននាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា ធោនោ, តស្ស ធោនស្ស ហិ…បេ… អនូបយោ សោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ធោនធម្មសមន្នាគមា ធោនស្ស ធុតសព្ពបាបស្ស អរហតោ កត្ថចិ លោកេ តេសុ តេសុ ភវេសុ បកប្បិតា ទិដ្ឋិ នត្ថិ, សោ តស្សា ទិដ្ឋិយា អភាវេន, យាយ ច អត្តនា កតំ បាបកម្មំ បដិច្ឆាទេន្តា តិត្ថិយា មាយាយ មានេន វា ឯតំ អគតិំ គច្ឆន្តិ, តម្បិ មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោ រាគាទីនំ ទោសានំ កេន គច្ឆេយ្យ, ទិដ្ឋធម្មេ សម្បរាយេ វា និរយាទីសុ គតិវិសេសេសុ កេន សង្ខំ គច្ឆេយ្យ, អនូបយោ សោ, សោ ហិ តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយានំ ទ្វិន្នំ អភាវេន អនូបយោតិ.

៧៩៤. យោ បន តេសំ ទ្វិន្នំ ភាវេន ឧបយោ ហោតិ, សោ ឧបយោ ហិ…បេ… ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពន្តិ. តត្ថ ឧបយោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សិតោ. ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទន្តិ ‘‘រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា ឯវំ តេសុ តេសុ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទំ. អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិបហានេន អនូបយំ ខីណាសវំ កេន រាគេន វា ទោសេន វា កថំ ‘‘រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា វទេយ្យ, ឯវំ អនុបវជ្ជោ ច សោ កិំ តិត្ថិយា វិយ កតបដិច្ឆាទកោ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថីតិ តស្ស ហិ អត្តទិដ្ឋិ វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វា នត្ថិ, គហណំ មុញ្ចនំ វាបិ អត្តនិរត្តសញ្ញិតំ នត្ថិ. កិំការណា នត្ថីតិ ចេ? អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពំ, យស្មា សោ ឥធេវ អត្តភាវេ ញាណវាតេន សព្ពំ ទិដ្ឋិគតំ អធោសិ, បជហិ, វិនោទេសីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. តំ សុត្វា រាជា អត្តមនោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បក្កាមីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សុទ្ធដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៧៩៥. បស្សាមិ សុទ្ធន្តិ សុទ្ធដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិវាសី អញ្ញតរោ កុដុម្ពិកោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ បច្ចន្តជនបទំ អគមាសិ ភណ្ឌគ្គហណត្ថំ. តត្ថ វនចរកេន សទ្ធិំ មិត្តំ កត្វា តស្ស បណ្ណាការំ ទត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កច្ចិ, តេ សម្ម, ចន្ទនសារំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ? ‘‘អាម សាមី’’តិ ច វុត្តេ តេនេវ សទ្ធិំ ចន្ទនវនំ បវិសិត្វា សព្ពសកដានិ ចន្ទនសារស្ស បូរេត្វា តម្បិ វនចរកំ ‘‘យទា, សម្ម, ពារាណសិំ អាគច្ឆសិ, តទា ចន្ទនសារំ គហេត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា ពារាណសិំយេវ អគមាសិ. អថាបរេន សមយេន សោបិ វនចរកោ ចន្ទនសារំ គហេត្វា តស្ស ឃរំ អគមាសិ. សោ តំ ទិស្វា សព្ពំ បដិសន្ថារំ កត្វា សាយន្ហសមយេ ចន្ទនសារំ បិសាបេត្វា សមុគ្គំ បូរេត្វា ‘‘គច្ឆ, សម្ម, ន្ហាយិត្វា អាគច្ឆា’’តិ អត្តនោ បុរិសេន សទ្ធិំ ន្ហានតិត្ថំ បេសេសិ. តេន ច សមយេន ពារាណសិយំ ឧស្សវោ ហោតិ. អថ ពារាណសិវាសិនោ បាតោវ ទានំ ទត្វា សាយំ សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា មាលាគន្ធាទីនិ គហេត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ មហាចេតិយំ វន្ទិតុំ គច្ឆន្តិ. សោ វនចរកោ តេ ទិស្វា ‘‘មហាជនោ កុហិំ គច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘វិហារំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយា’’តិ ច សុត្វា សយម្បិ អគមាសិ. តត្ថ មនុស្សេ ហរិតាលមនោសិលាទីហិ នានប្បការេហិ ចេតិយេ បូជំ ករោន្តេ ទិស្វា កិញ្ចិ ចិត្រំ កាតុំ អជានន្តោ តំ ចន្ទនំ គហេត្វា មហាចេតិយេ សុវណ្ណិដ្ឋកានំ. ឧបរិ កំសបាតិមត្តំ មណ្ឌលំ អកាសិ. អថ តត្ថ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ សូរិយរស្មិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. សោ តំ ទិស្វា បសីទិ, បត្ថនញ្ច អកាសិ ‘‘យត្ថ យត្ថ និព្ពត្តាមិ, ឦទិសា មេ រស្មិយោ ឧរេ ឧដ្ឋហន្តូ’’តិ. សោ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តស្ស ឧរេ រស្មិយោ ឧដ្ឋហិំសុ, ចន្ទមណ្ឌលំ វិយស្ស ឧរមណ្ឌលំ វិរោចតិ, ‘‘ចន្ទាភោ ទេវបុត្តោ’’ត្វេវ ច នំ សញ្ជានិំសុ.

សោ តាយ សម្បត្តិយា ឆសុ ទេវលោកេសុ អនុលោមបដិលោមតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេត្វា អម្ហាកំ ភគវតិ ឧប្បន្នេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, តថេវស្ស ឧរេ ចន្ទមណ្ឌលសទិសំ រស្មិមណ្ឌលំ អហោសិ. នាមករណទិវសេ ចស្ស មង្គលំ កត្វា ព្រាហ្មណា តំ មណ្ឌលំ ទិស្វា ‘‘ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណោ អយំ កុមារោ’’តិ វិម្ហិតា ‘‘ចន្ទាភោ’’ ត្វេវ នាមំ អកំសុ. តំ វយប្បត្តំ ព្រាហ្មណា គហេត្វា អលង្ករិត្វា រត្តកញ្ចុកំ បារុបាបេត្វា រថេ អារោបេត្វា ‘‘មហាព្រហ្មា អយ’’ន្តិ បូជេត្វា ‘‘យោ ចន្ទាភំ បស្សតិ, សោ យសធនាទីនិ លភតិ, សម្បរាយញ្ច សគ្គំ គច្ឆតី’’តិ ឧគ្ឃោសេន្តា គាមនិគមរាជធានីសុ អាហិណ្ឌន្តិ. គតគតដ្ឋានេ មនុស្សា ‘‘ឯស កិរ ភោ ចន្ទាភោ នាម, យោ ឯតំ បស្សតិ, សោ យសធនសគ្គាទីនិ លភតី’’តិ ឧបរូបរិ អាគច្ឆន្តិ, សកលជម្ពុទីបោ ចលិ. ព្រាហ្មណា តុច្ឆហត្ថកានំ អាគតានំ ន ទស្សេន្តិ, សតំ វា សហស្សំ វា គហេត្វា អាគតានមេវ ទស្សេន្តិ. ឯវំ ចន្ទាភំ គហេត្វា អនុវិចរន្តា ព្រាហ្មណា កមេន សាវត្ថិំ អនុប្បត្តា.

តេន ច សមយេន ភគវា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ ពហុជនហិតាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ. អថ ចន្ទាភោ សាវត្ថិំ បត្វា សមុទ្ទបក្ខន្តកុន្នទី វិយ អបាកដោ អហោសិ, ចន្ទាភោតិ ភណន្តោបិ នត្ថិ. សោ សាយន្ហសមយេ មហាជនកាយំ មាលាគន្ធាទីនិ អាទាយ ជេតវនាភិមុខំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កុហិំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, សោ ពហុជនហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ សោតុំ ជេតវនំ គច្ឆាមា’’តិ ច តេសំ វចនំ សុត្វា សោបិ ព្រាហ្មណគណបរិវុតោ តត្ថេវ អគមាសិ. ភគវា ច តស្មិំ សមយេ ធម្មសភាយំ វរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោវ ហោតិ. ចន្ទាភោ ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, តាវទេវ ចស្ស សោ អាលោកោ អន្តរហិតោ. ពុទ្ធាលោកស្ស ហិ សមីបេ អសីតិហត្ថព្ភន្តរេ អញ្ញោ អាលោកោ នាភិភោតិ. សោ ‘‘អាលោកោ មេ នដ្ឋោ’’តិ និសីទិត្វាវ ឧដ្ឋាសិ, ឧដ្ឋហិត្វា ច គន្តុមារទ្ធោ. អថ នំ អញ្ញតរោ បុរិសោ អាហ – ‘‘កិំ ភោ ចន្ទាភ, សមណស្ស គោតមស្ស ភីតោ គច្ឆសី’’តិ. នាហំ ភីតោ គច្ឆាមិ, អបិច មេ ឥមស្ស តេជេន អាលោកោ ន សម្បជ្ជតីតិ បុនទេវ ភគវតោ បុរតោ និសីទិត្វា បាទតលា បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គា រូបរំសិលក្ខណាទិសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘មហេសក្ខោ សមណោ គោតមោ, មម ឧរេ អប្បមត្តកោ អាលោកោ ឧដ្ឋិតោ, តាវតកេនបិ មំ គហេត្វា ព្រាហ្មណា សកលជម្ពុទីបំ វិចរន្តិ. ឯវំ វរលក្ខណសម្បត្តិសមន្នាគតស្ស សមណស្ស គោតមស្ស នេវ មានោ ឧប្បន្នោ, អទ្ធា អយំ អនោមគុណសមន្នាគតោ ភវិស្សតិ សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ អតិវិយ បសន្នចិត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. ភគវា អញ្ញតរំ ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘បព្ពាជេហិ ន’’ន្តិ. សោ តំ បព្ពាជេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ វិបស្សនំ អារភិត្វា ន ចិរេនេវ អរហត្តំ បត្វា ‘‘ចន្ទាភត្ថេរោ’’តិ វិស្សុតោ អហោសិ. តំ អារព្ភ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, យេ ចន្ទាភំ អទ្ទសំសុ. តេ យសំ វា ធនំ វា លភិំសុ, សគ្គំ វា គច្ឆិំសុ, វិសុទ្ធិំ វា បាបុណិំសុ តេន ចក្ខុទ្វារិករូបទស្សនេនា’’តិ. ភគវា តស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវត្ថោ – ន, ភិក្ខវេ, ឯវរូបេន ទស្សនេន សុទ្ធិ ហោតិ. អបិច ខោ កិលេសមលិនត្តា អសុទ្ធំ, កិលេសរោគានំ អវិគមា សរោគមេវ ចន្ទាភំ ព្រាហ្មណំ អញ្ញំ វា ឯវរូបំ ទិស្វា ទិដ្ឋិគតិកោ ពាលោ អភិជានាតិ ‘‘បស្សាមិ សុទ្ធំ បរមំ អរោគំ, តេន ច ទិដ្ឋិសង្ខាតេន ទស្សនេន សំសុទ្ធិ នរស្ស ហោតី’’តិ, សោ ឯវំ អភិជានន្តោ តំ ទស្សនំ ‘‘បរម’’ន្តិ ញត្វា តស្មិំ ទស្សនេ សុទ្ធានុបស្សី សមានោ តំ ទស្សនំ ‘‘មគ្គញាណ’’ន្តិ បច្ចេតិ. តំ បន មគ្គញាណំ ន ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ទិដ្ឋេន ចេ សុទ្ធី’’តិ ទុតិយគាថំ.

៧៩៦. តស្សត្ថោ – តេន រូបទស្សនសង្ខាតេន ទិដ្ឋេន យទិ កិលេសសុទ្ធិ នរស្ស ហោតិ. តេន វា ញាណេន សោ យទិ ជាតិអាទិទុក្ខំ បជហាតិ. ឯវំ សន្តេ អរិយមគ្គតោ អញ្ញេន អសុទ្ធិមគ្គេនេវ សោ សុជ្ឈតិ, រាគាទីហិ ឧបធីហិ សឧបធិកោ ឯវ សមានោ សុជ្ឈតីតិ អាបន្នំ ហោតិ, ន ច ឯវំវិធោ សុជ្ឈតិ. តស្មា ទិដ្ឋី ហិ នំ បាវ តថា វទានំ, សា នំ ទិដ្ឋិយេវ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អយ’’ន្តិ កថេតិ ទិដ្ឋិអនុរូបំ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនា នយេន តថា តថា វទន្តិ.

៧៩៧. ន ព្រាហ្មណោតិ តតិយគាថា. តស្សត្ថោ – យោ បន ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ ហោតិ, សោ មគ្គេន អធិគតាសវក្ខយោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ អរិយមគ្គញាណតោ អញ្ញេន អភិមង្គលសម្មតរូបសង្ខាតេ ទិដ្ឋេ តថាវិធសទ្ទសង្ខាតេ សុតេ អវីតិក្កមសង្ខាតេ សីលេ ហត្ថិវតាទិភេទេ វតេ បថវិអាទិភេទេ មុតេ ច ឧប្បន្នេន មិច្ឆាញាណេន សុទ្ធិំ ន អាហ. សេសមស្ស ព្រាហ្មណស្ស វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តំ. សោ ហិ តេធាតុកបុញ្ញេ សព្ពស្មិញ្ច បាបេ អនូបលិត្តោ, តស្ស បហីនត្តា អត្តទិដ្ឋិយា យស្ស កស្សចិ វា គហណស្ស បហីនត្តា អត្តញ្ជហោ, បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ អករណតោ នយិធ បកុព្ពមានោតិ វុច្ចតិ. តស្មា នំ ឯវំ បសំសន្តោ អាហ. សព្ពស្សេវ ចស្ស បុរិមបាទេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – បុញ្ញេ ច បាបេ ច អនូបលិត្តោ, អត្តញ្ជហោ នយិធ បកុព្ពមានោ, ន ព្រាហ្មណោ អញ្ញតោ សុទ្ធិមាហាតិ.

៧៩៨. ឯវំ ន ព្រាហ្មណោ អញ្ញតោ សុទ្ធិមាហាតិ វត្វា ឥទានិ យេ ទិដ្ឋិគតិកា អញ្ញតោ សុទ្ធិំ ព្រុវន្តិ, តេសំ តស្សា ទិដ្ឋិយា អនិព្ពាហកភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរិមំ បហាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – តេ ហិ អញ្ញតោ សុទ្ធិវាទា សមានាបិ យស្សា ទិដ្ឋិយា អប្បហីនត្តា គហណមុញ្ចនំ ហោតិ. តាយ បុរិមំ សត្ថារាទិំ បហាយ អបរំ និស្សិតា ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អនុគតា អភិភូតា រាគាទិភេទំ ន តរន្តិ សង្គំ, តញ្ច អតរន្តា តំ តំ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហន្តិ ច និរស្សជន្តិ ច មក្កដោវ សាខន្តិ.

៧៩៩. បញ្ចមគាថាយ សម្ពន្ធោ – យោ ច សោ ‘‘ទិដ្ឋី ហិ នំ បាវ តថា វទាន’’ន្តិ វុត្តោ, សោ សយំ សមាទាយាតិ. តត្ថ សយន្តិ សាមំ. សមាទាយាតិ គហេត្វា. វតានីតិ ហត្ថិវតាទីនិ. ឧច្ចាវចន្តិ អបរាបរំ ហីនបណីតំ វា សត្ថារតោ សត្ថារាទិំ. សញ្ញសត្តោតិ កាមសញ្ញាទីសុ លគ្គោ. វិទ្វា ច វេទេហិ សមេច្ច ធម្មន្តិ បរមត្ថវិទ្វា ច អរហា ចតូហិ មគ្គញាណវេទេហិ ចតុសច្ចធម្មំ អភិសមេច្ចាតិ. សេសំ បាកដមេវ.

៨០០. ស សព្ពធម្មេសុ វិសេនិភូតោ, យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំវ សុតំ មុតំ វាតិ សោភូរិបញ្ញោ ខីណាសវោ យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា មុតំ វា តេសុ សព្ពធម្មេសុ មារសេនំ វិនាសេត្វា ឋិតភាវេន វិសេនិភូតោ. តមេវទស្សិន្តិ តំ ឯវំ វិសុទ្ធទស្សិំ. វិវដំ ចរន្តន្តិតណ្ហច្ឆទនាទិវិគមេន វិវដំ ហុត្វា ចរន្តំ. កេនីធ លោកស្មិំ វិកប្បយេយ្យាតិ កេន ឥធ លោកេ តណ្ហាកប្បេន វា ទិដ្ឋិកប្បេន វា កោចិ វិកប្បេយ្យ, តេសំ វា បហីនត្តា រាគាទិនា បុព្ពេ វុត្តេនាតិ.

៨០១. ន កប្បយន្តីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ អត្ថោ ច – កិញ្ច ភិយ្យោ? តេ ហិ តាទិសា សន្តោ ទ្វិន្នំ កប្បានំ បុរេក្ខារានញ្ច កេនចិ ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តិ, បរមត្ថអច្ចន្តសុទ្ធិអធិគតត្តា អនច្ចន្តសុទ្ធិំយេវ អកិរិយសស្សតទិដ្ឋិំ អច្ចន្ត សុទ្ធីតិ ន តេ វទន្តិ. អាទានគន្ថំ គថិតំ វិសជ្ជាតិ ចតុព្ពិធម្បិ រូបាទីនំ អាទាយកត្តា អាទានគន្ថំ អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ គថិតំ ពទ្ធំ អរិយមគ្គសត្ថេន វិសជ្ជ ឆិន្ទិត្វា. សេសំ បាកដមេវ.

៨០២. សីមាតិគោតិ គាថា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វុត្តា. បុព្ពសទិសោ ឯវ បនស្សា សម្ពន្ធោ, សោ ឯវំ អត្ថវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វេទិតព្ពោ – កិញ្ច ភិយ្យោ សោ ឦទិសោ ភូរិបញ្ញោ ចតុន្នំ កិលេសសីមានំ អតីតត្តា សីមាតិគោ ពាហិតបាបត្តា ច ព្រាហ្មណោ, ឥត្ថម្ភូតស្ស ច តស្ស នត្ថិ បរចិត្តបុព្ពេនិវាសញាណេហិ ញត្វា វា មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខូហិ ទិស្វា វា កិញ្ចិ សមុគ្គហីតំ, អភិនិវិដ្ឋន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោ ច កាមរាគាភាវតោ ន រាគរាគី, រូបារូបរាគាភាវតោ ន វិរាគរត្តោ. យតោ ឯវំវិធស្ស ‘‘ឥទំ បរ’’ន្តិ កិញ្ចិ ឥធ ឧគ្គហិតំ នត្ថីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សុទ្ធដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បរមដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៨០៣. បរមន្តិ ទិដ្ឋីសូតិ បរមដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ នានាតិត្ថិយា សន្និបតិត្វា អត្តនោ អត្តនោ ទិដ្ឋិំ ទីបេន្តា ‘‘ឥទំ បរមំ, ឥទំ បរម’’ន្តិ កលហំ កត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. រាជា សម្ពហុលេ ជច្ចន្ធេ សន្និបាតាបេត្វា ‘‘ឥមេសំ ហត្ថិំ ទស្សេថា’’តិ អាណាបេសិ. រាជបុរិសា អន្ធេ សន្និបាតាបេត្វា ហត្ថិំ បុរតោ សយាបេត្វា ‘‘បស្សថា’’តិ អាហំសុ. តេ ហត្ថិស្ស ឯកមេកំ អង្គំ បរាមសិំសុ. តតោ រញ្ញា ‘‘កីទិសោ, ភណេ, ហត្ថី’’តិ បុដ្ឋោ យោ សោណ្ឌំ បរាមសិ, សោ ‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, នង្គលីសា’’តិ ភណិ. យេ ទន្តាទីនិ បរាមសិំសុ, តេ ឥតរំ ‘‘មា ភោ រញ្ញោ បុរតោ មុសា ភណី’’តិ បរិភាសិត្វា ‘‘សេយ្យថាបិ, មហារាជ, ភិត្តិខិលោ’’តិអាទីនិ អាហំសុ. រាជា តំ សព្ពំ សុត្វា ‘‘ឦទិសោ តុម្ហាកំ សមយោ’’តិ តិត្ថិយេ ឧយ្យោជេសិ. អញ្ញតរោ បិណ្ឌចារិកោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ភិក្ខូ អាមន្តេត្វា ‘‘យថា, ភិក្ខវេ, ជច្ចន្ធា ហត្ថិំ អជានន្តា តំ តំ អង្គំ បរាមសិត្វា វិវទិំសុ, ឯវំ តិត្ថិយា វិមោក្ខន្តិកធម្មំ អជានន្តា តំ តំ ទិដ្ឋិំ បរាមសិត្វា វិវទន្តី’’តិ វត្វា ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ បរមន្តិ ទិដ្ឋីសុ បរិព្ពសានោតិ ‘‘ឥទំ បរម’’ន្តិ គហេត្វា សកាយ សកាយ ទិដ្ឋិយា វសមានោ. យទុត្តរិ កុរុតេតិ យំ អត្តនោ សត្ថារាទិំ សេដ្ឋំ ករោតិ. ហីនាតិ អញ្ញេ តតោ សព្ពមាហាតិ តំ អត្តនោ សត្ថារាទិំ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញេ សព្ពេ ‘‘ហីនា ឥមេ’’តិ អាហ. តស្មា វិវាទានិ អវីតិវត្តោតិ តេន ការណេន សោ ទិដ្ឋិកលហេ អវីតិវត្តោវ ហោតិ.

៨០៤. ទុតិយគាថាយ អត្ថោ – ឯវំ អវីតិវត្តោ ច យំ ទិដ្ឋេ សុតេ សីលវតេ មុតេតិ ឯតេសុ វត្ថូសុ ឧប្បន្នទិដ្ឋិសង្ខាតេ អត្តនិ បុព្ពេ វុត្តប្បការំ អានិសំសំ បស្សតិ. តទេវ សោ តត្ថ សកាយ ទិដ្ឋិយា អានិសំសំ ‘‘ឥទំ សេដ្ឋ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា អញ្ញំ សព្ពំ បរសត្ថារាទិកំ និហីនតោ បស្សតិ.

៨០៥. តតិយគាថាយ អត្ថោ – ឯវំ បស្សតោ ចស្ស យំ អត្តនោ សត្ថារាទិំ និស្សិតោ អញ្ញំ បរសត្ថារាទិំ ហីនំ បស្សតិ តំ បន ទស្សនំ គន្ថមេវ កុសលា វទន្តិ, ពន្ធនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា ឯតទេវ, តស្មា ហិ ទិដ្ឋំវ សុតំ មុតំ វា សីលព្ពតំ ភិក្ខុ ន និស្សយេយ្យ, នាភិនិវេសេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨០៦. ចតុត្ថគាថាយ អត្ថោ – ន កេវលំ ទិដ្ឋសុតាទិំ ន និស្សយេយ្យ, អបិច ខោ បន អសញ្ជាតំ ឧបរូបរិ ទិដ្ឋិម្បិ លោកស្មិំ ន កប្បយេយ្យ, ន ជនេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កីទិសំ? ញាណេន វា សីលវតេន វាបិ, សមាបត្តិញាណាទិនា ញាណេន វា សីលវតេន វា យា កប្បិយតិ, ឯតំ ទិដ្ឋិំ ន កប្បេយ្យ. ន កេវលញ្ច ទិដ្ឋិំ ន កប្បយេយ្យ, អបិច ខោ បន មានេនបិ ជាតិអាទីហិ វត្ថូហិ សមោតិ អត្តានមនូបនេយ្យ, ហីនោ ន មញ្ញេថ វិសេសិ វាបីតិ.

៨០៧. បញ្ចមគាថាយ អត្ថោ – ឯវញ្ហិ ទិដ្ឋិំ អកប្បេន្តោ អមញ្ញមានោ ច អត្តំ បហាយ អនុបាទិយានោ ឥធ វា យំ បុព្ពេ គហិតំ, តំ បហាយ អបរំ អគ្គណ្ហន្តោ តស្មិម្បិ វុត្តប្បការេ ញាណេ ទុវិធំ និស្សយំ នោ ករោតិ. អករោន្តោ ច ស វេ វិយត្តេសុ នានាទិដ្ឋិវសេន ភិន្នេសុ សត្តេសុ ន វគ្គសារី ឆន្ទាទិវសេន អគច្ឆនធម្មោ ហុត្វា ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីសុ កិញ្ចិបិ ទិដ្ឋិំ ន បច្ចេតិ, ន បច្ចាគច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨០៨-១០. ឥទានិ យោ សោ ឥមាយ គាថាយ វុត្តោ ខីណាសវោ, តស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ‘‘យស្សូភយន្តេ’’តិអាទិកា តិស្សោ គាថាយោ អាហ. តត្ថ ឧភយន្តេតិ បុព្ពេ វុត្តផស្សាទិភេទេ. បណិធីតិ តណ្ហា. ភវាភវាយាតិ បុនប្បុនភវាយ. ឥធ វា ហុរំ វាតិ សកត្តភាវាទិភេទេ ឥធ វា បរត្តភាវាទិភេទេ បរត្ថ វា. ទិដ្ឋេ វាតិ ទិដ្ឋសុទ្ធិយា វា. ឯស នយោ សុតាទីសុ. សញ្ញាតិ សញ្ញាសមុដ្ឋាបិកា ទិដ្ឋិ. ធម្មាបិ តេសំ ន បដិច្ឆិតាសេតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតធម្មាបិ តេសំ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ ន បដិច្ឆិតា. បារង្គតោ ន បច្ចេតិ តាទីតិ និព្ពានបារំ គតោ តេន តេន មគ្គេន បហីនេ កិលេសេ បុន នាគច្ឆតិ, បញ្ចហិ ច អាការេហិ តាទី ហោតីតិ. សេសំ បាកដមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បរមដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ជរាសុត្តវណ្ណនា

៨១១. អប្បំ វត ជីវិតន្តិ ជរាសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា យានិ តានិ ពុទ្ធានំ សរីរារោគ្យសម្បាទនំ អនុប្បន្នសិក្ខាបទបញ្ញាបនំ វេនេយ្យទមនំ តថារូបាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ជាតកាទិកថនន្តិអាទីនិ ជនបទចារិកានិមិត្តានិ, តានិ សមវេក្ខិត្វា ជនបទចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ សាយំ សាកេតំ អនុប្បត្តោ អញ្ជនវនំ បាវិសិ. សាកេតវាសិនោ សុត្វា ‘‘អកាលោ ឥទានិ ភគវន្តំ ទស្សនាយា’’តិ វិភាតាយ រត្តិយា មាលាគន្ធាទីនិ គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា បូជនវន្ទនសម្មោទនាទីនិ កត្វា បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ យាវ ភគវតោ គាមប្បវេសនវេលា, អថ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តំ អញ្ញតរោ សាកេតកោ ព្រាហ្មណមហាសាលោ នគរា និក្ខន្តោ នគរទ្វារេ អទ្ទស. ទិស្វា បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ចិរទិដ្ឋោសិ, បុត្ត, មយា’’តិ បរិទេវយមានោ អភិមុខោ អគមាសិ. ភគវា ភិក្ខូ សញ្ញាបេសិ – ‘‘អយំ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណោ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ករោតុ, ន វារេតព្ពោ’’តិ.

ព្រាហ្មណោបិ វច្ឆគិទ្ធិនីវ គាវី អាគន្ត្វា ភគវតោ កាយំ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ទក្ខិណតោ ច វាមតោ ចាតិ សមន្តា អាលិង្គិ ‘‘ចិរទិដ្ឋោសិ, បុត្ត, ចិរំ វិនា អហោសី’’តិ ភណន្តោ. យទិ បន សោ តថា កាតុំ ន លភេយ្យ, ហទយំ ផាលេត្វា មរេយ្យ. សោ ភគវន្តំ អវោច – ‘‘ភគវា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតភិក្ខូនំ អហមេវ ភិក្ខំ ទាតុំ សមត្ថោ, មមេវ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បត្តំ គហេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ ព្រាហ្មណិយា បេសេសិ – ‘‘បុត្តោ មេ អាគតោ, អាសនំ បញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិ. សា តថា កត្វា អាគមនំ បស្សន្តី ឋិតា ភគវន្តំ អន្តរវីថិយំយេវ ទិស្វា បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ចិរទិដ្ឋោសិ, បុត្ត, មយា’’តិ បាទេសុ គហេត្វា រោទិត្វា ឃរំ អតិនេត្វា សក្កច្ចំ ភោជេសិ. ភុត្តាវិនោ ព្រាហ្មណោ បត្តំ អបនាមេសិ. ភគវា តេសំ សប្បាយំ វិទិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ឧភោបិ សោតាបន្នា អហេសុំ. អថ ភគវន្តំ យាចិំសុ – ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, អម្ហាកំយេវ ឃរេ ភិក្ខា គហេតព្ពា’’តិ. ភគវា ‘‘ន ពុទ្ធា ឯវំ ឯកំ និពទ្ធដ្ឋានំយេវ គច្ឆន្តី’’តិ បដិក្ខិបិ. តេ អាហំសុ – ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វាបិ តុម្ហេ ឥធេវ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា វិហារំ គច្ឆថា’’តិ. ភគវា តេសំ អនុគ្គហត្ថាយ តថា អកាសិ. មនុស្សា ព្រាហ្មណញ្ច ព្រាហ្មណិញ្ច ‘‘ពុទ្ធបិតា ពុទ្ធមាតា’’ ត្វេវ វោហរិំសុ. តម្បិ កុលំ ‘‘ពុទ្ធកុល’’ន្តិ នាមំ លភិ.

អានន្ទត្ថេរោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ ភគវតោ មាតាបិតរោ ជានាមិ, ឥមេ បន កស្មា វទន្តិ ‘អហំ ពុទ្ធមាតា អហំ ពុទ្ធបិតា’’’តិ. ភគវា អាហ – ‘‘និរន្តរំ មេ, អានន្ទ, ព្រាហ្មណី ច ព្រាហ្មណោ ច បញ្ច ជាតិសតានិ មាតាបិតរោ អហេសុំ, បញ្ច ជាតិសតានិ មាតាបិតូនំ ជេដ្ឋកា, បញ្ច ជាតិសតានិ កនិដ្ឋកា. តេ បុព្ពសិនេហេនេវ កថេន្តី’’តិ ឥមញ្ច គាថមភាសិ –

‘‘បុព្ពេវ សន្និវាសេន, បច្ចុប្បន្នហិតេន វា;

ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឧប្បលំវ យថោទកេ’’តិ. (ជា. ១.២.១៧៤);

តតោ ភគវា សាកេតេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា បុន ចារិកំ ចរមានោ សាវត្ថិមេវ អគមាសិ. សោបិ ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បតិរូបំ ធម្មទេសនំ សុត្វា សេសមគ្គេ បាបុណិត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិំសុ. នគរេ ព្រាហ្មណា សន្និបតិំសុ ‘‘អម្ហាកំ ញាតកេ សក្ករិស្សាមា’’តិ. សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ ឧបាសកាបិ សន្និបតិំសុ ឧបាសិកាយោ ច ‘‘អម្ហាកំ សហធម្មិកេ សក្ករិស្សាមា’’តិ. តេ សព្ពេបិ កម្ពលកូដាគារំ អារោបេត្វា មាលាគន្ធាទីហិ បូជេន្តា នគរា និក្ខាមេសុំ.

ភគវាបិ តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ តេសំ បរិនិព្ពានភាវំ ញត្វា ‘‘តត្ថ មយិ គតេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ពហុជនស្ស ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិតោ អាគន្ត្វា អាឡាហនមេវ បាវិសិ. មនុស្សា ទិស្វា ‘‘មាតាបិតូនំ សរីរកិច្ចំ កាតុកាមោ ភគវា អាគតោ’’តិ វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. នាគរាបិ កូដាគារំ បូជេន្តា អាឡាហនំ អានេត្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘គហដ្ឋអរិយសាវកា កថំ បូជេតព្ពា’’តិ. ភគវា ‘‘យថា អសេក្ខា បូជិយន្តិ, តថា បូជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អធិប្បាយេន តេសំ អសេក្ខមុនិភាវំ ទីបេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អហិំសកា យេ មុនយោ, និច្ចំ កាយេន សំវុតា;

តេ យន្តិ អច្ចុតំ ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ. (ធ. ប. ២២៥);

តញ្ច បរិសំ ឱលោកេត្វា តង្ខណានុរូបំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទន្តិ ‘‘ឥទំ វត មនុស្សានំ ជីវិតំ អប្បំ បរិត្តំ ឋិតិបរិត្តតាយ សរសបរិត្តតាយា’’តិ សល្លសុត្តេបិ វុត្តនយមេតំ. ឱរំ វស្សសតាបិ មិយ្យតីតិ វស្សសតា ឱរំ កលលាទិកាលេបិ មិយ្យតិ. អតិច្ចាតិ វស្សសតំ អតិក្កមិត្វា. ជរសាបិ មិយ្យតីតិ ជរាយបិ មិយ្យតិ.

៨១២-៦. មមាយិតេតិ មមាយិតវត្ថុការណា. វិនាភាវសន្តមេវិទន្តិ សន្តវិនាភាវំ វិជ្ជមានវិនាភាវមេវ ឥទំ, ន សក្កា អវិនាភាវេន ភវិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មាមកោតិ មម ឧបាសកោ ភិក្ខុ វាតិ សង្ខំ គតោ, ពុទ្ធាទីនិ វា វត្ថូនិ មមាយមានោ. សង្គតន្តិ សមាគតំ ទិដ្ឋបុព្ពំ វា. បិយាយិតន្តិ បិយំ កតំ. នាមំយេវាវសិស្សតិ អក្ខេយ្យន្តិ សព្ពំ រូបាទិធម្មជាតំ បហីយតិ, នាមមត្តមេវ តុ អវសិស្សតិ ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតោ, ធម្មរក្ខិតោ’’តិ ឯវំ សង្ខាតុំ កថេតុំ. មុនយោតិ ខីណាសវមុនយោ. ខេមទស្សិនោតិ និព្ពានទស្សិនោ.

៨១៧. សត្តមគាថា ឯវំ មរណព្ភាហតេ លោកេ អនុរូបបដិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តា. តត្ថ បតិលីនចរស្សាតិ តតោ តតោ បតិលីនំ ចិត្តំ កត្វា ចរន្តស្ស. ភិក្ខុនោតិ កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស សេក្ខស្ស វា. សាមគ្គិយមាហុ តស្សតំ,យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេតិ តស្សេតំ បតិរូបមាហុ, យោ ឯវំបដិបន្នោ និរយាទិភេទេ ភវនេ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ ឥមម្ហា មរណា មុច្ចេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

៨១៨-២០. ឥទានិ យោ ‘‘អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេ’’តិ ឯវំ ខីណាសវោ វិភាវិតោ, តស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ឥតោ បរា តិស្សោ គាថាយោ អាហ. តត្ថ សព្ពត្ថាតិ ទ្វាទសសុ អាយតនេសុ. យទិទំ ទិដ្ឋសុតំ មុតេសុ វាតិ ឯត្ថ បន យទិទំ ទិដ្ឋសុតំ, ឯត្ថ វា មុតេសុ វា ធម្មេសុ ឯវំ មុនិ ន ឧបលិម្បតីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតំ មុតេសុ វាតិ អត្រាបិ យទិទំ ទិដ្ឋសុត្តំ, តេន វត្ថុនា ន មញ្ញតិ, មុតេសុ វា ធម្មេសុ ន មញ្ញតីតិ ឯវមេវ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ន ហិ សោ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតីតិ. ពាលបុថុជ្ជនា វិយ ន រជ្ជតិ, កល្យាណបុថុជ្ជនសេក្ខា វិយ ន វិរជ្ជតិ, រាគស្ស បន ខីណត្តា ‘‘វិរាគោ’’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវាតិ. ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ជរាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តវណ្ណនា

៨២១. មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ តិស្សមេត្តេយ្យា នាម ទ្វេ សហាយា សាវត្ថិំ អគមំសុ. តេ សាយន្ហសមយំ មហាជនំ ជេតវនាភិមុខំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កុហិំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិំសុ. តតោ តេហិ ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, ពហុជនហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ សោតុំ ជេតវនំ គច្ឆាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘មយម្បិ សោស្សាមា’’តិ អគមំសុ. តេ អវញ្ឈធម្មទេសកស្ស ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បរិសន្តរេ និសិន្នាវ ចិន្តេសុំ – ‘‘ន សក្កា អគារមជ្ឈេ ឋិតេនាយំ ធម្មោ បរិបូរេតុ’’ន្តិ. អថ បក្កន្តេ មហាជនេ ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. ភគវា ‘‘ឥមេ បព្ពាជេហី’’តិ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ. សោ តេ បព្ពាជេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា អរញ្ញវាសំ គន្តុមារទ្ធោ. មេត្តេយ្យោ តិស្សំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, ឧបជ្ឈាយោ អរញ្ញំ គច្ឆតិ, មយម្បិ គច្ឆាមា’’តិ. តិស្សោ ‘‘អលំ អាវុសោ, ភគវតោ ទស្សនំ ធម្មស្សវនញ្ច អហំ បិហេមិ, គច្ឆ ត្វ’’ន្តិ វត្វា ន អគមាសិ. មេត្តេយ្យោ ឧបជ្ឈាយេន សហ គន្ត្វា អរញ្ញេ សមណធម្មំ ករោន្តោ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ សទ្ធិំ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ. តិស្សស្សាបិ ជេដ្ឋភាតា ព្យាធិនា កាលមកាសិ. សោ តំ សុត្វា អត្តនោ គាមំ អគមាសិ, តត្រ នំ ញាតកា បលោភេត្វា ឧប្បព្ពាជេសុំ. មេត្តេយ្យោបិ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ សទ្ធិំ សាវត្ថិំ អាគតោ. អថ ភគវា វុត្ថវស្សោ ជនបទចារិកំ ចរមានោ អនុបុព្ពេន តំ គាមំ បាបុណិ. តត្ថ មេត្តេយ្យោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ, ភន្តេ, គាមេ មម គិហិសហាយោ អត្ថិ, មុហុត្តំ តាវ អាគមេថ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ វត្វា គាមំ បវិសិត្វា តំ ភគវតោ សន្តិកំ អានេត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ តស្សត្ថាយ អាទិគាថាយ ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តស្ស ភគវា ព្យាករោន្តោ អវសេសគាថាយោ អភាសិ. អយមស្ស សុត្តស្ស ឧប្បត្តិ.

តត្ថ មេថុនមនុយុត្តស្សាតិ មេថុនធម្មសមាយុត្តស្ស. ឥតីតិ ឯវមាហ. អាយស្មាតិ បិយវចនមេតំ, តិស្សោតិ នាមំ តស្ស ថេរស្ស. សោ ហិ តិស្សោតិ នាមេន. មេត្តេយ្យោតិ គោត្តំ, គោត្តវសេនេវ ចេស បាកដោ អហោសិ. តស្មា អដ្ឋុប្បត្តិយំ វុត្តំ ‘‘តិស្សមេត្តេយ្យា នាម ទ្វេ សហាយា’’តិ. វិឃាតន្តិ ឧបឃាតំ. ព្រូហីតិ អាចិក្ខ. មារិសាតិ បិយវចនមេតំ, និទុក្ខាតិ វុត្តំ ហោតិ. សុត្វាន តវ សាសនន្តិ តវ វចនំ សុត្វា. វិវេកេ សិក្ខិស្សាមសេតិ សហាយំ អារព្ភ ធម្មទេសនំ យាចន្តោ ភណតិ. សោ បន សិក្ខិតសិក្ខោយេវ.

៨២២. មុស្សតេ វាបិ សាសនន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិតោ ទុវិធម្បិ សាសនំ នស្សតិ. វាបីតិ បទបូរណមត្តំ. ឯតំ តស្មិំ អនារិយន្តិ តស្មិំ បុគ្គលេ ឯតំ អនរិយំ, យទិទំ មិច្ឆាបដិបទា.

៨២៣. ឯកោ បុព្ពេ ចរិត្វានាតិ បព្ពជ្ជាសង្ខាតេន វា គណវោស្សគ្គដ្ឋេន វា បុព្ពេ ឯកោ វិហរិត្វា. យានំ ភន្តំវ តំ លោកេ, ហីនមាហុ បុថុជ្ជនន្តិ តំ វិព្ភន្តកំ បុគ្គលំ យថា ហត្ថិយានាទិយានំ អទន្តំ វិសមំ អារោហតិ, អារោហកម្បិ ភញ្ជតិ, បបាតេបិ បបតតិ. ឯវំ កាយទុច្ចរិតាទិវិសមារោហនេន នរកាទីសុ, អត្ថភញ្ជនេន ជាតិបបាតាទីសុ បបតនេន ច យានំ ភន្តំវ អាហុ ហីនំ បុថុជ្ជនញ្ច អាហូតិ.

៨២៤-៥. យសោ កិត្តិ ចាតិ លាភសក្ការោ បសំសា ច. បុព្ពេតិ បព្ពជិតភាវេ. ហាយតេ វាបិ តស្ស សាតិ តស្ស វិព្ភន្តកស្ស សតោ សោ ច យសោ សា ច កិត្តិ ហាយតិ. ឯតម្បិ ទិស្វាតិ ឯតម្បិ បុព្ពេ យសកិត្តីនំ ភាវំ បច្ឆា ច ហានិំ ទិស្វា. សិក្ខេថ មេថុនំ វិប្បហាតវេតិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខេថ. កិំ ការណំ? មេថុនំ វិប្បហាតវេ, មេថុនប្បហានត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ មេថុនំ ន វិប្បជហតិ, សង្កប្បេហិ…បេ… តថាវិធោ. តត្ថ បរេតោតិ សមន្នាគតោ. បរេសំ និគ្ឃោសន្តិ ឧបជ្ឈាយាទីនំ និន្ទាវចនំ. មង្កុ ហោតីតិ ទុម្មនោ ហោតិ.

៨២៦. ឥតោ បរា គាថា បាកដសម្ពន្ធា ឯវ. តាសុ សត្ថានីតិ កាយទុច្ចរិតាទីនិ. តានិ ហិ អត្តនោ បរេសញ្ច ឆេទនដ្ឋេន ‘‘សត្ថានី’’តិ វុច្ចន្តិ. តេសុ ចាយំ វិសេសតោ ចោទិតោ មុសាវចនសត្ថានេវ ករោតិ – ‘‘ឥមិនា ការណេនាហំ វិព្ភន្តោ’’តិ ភណន្តោ. តេនេវាហ – ‘‘ឯស ខ្វស្ស មហាគេធោ, មោសវជ្ជំ បគាហតី’’តិ. តត្ថ ឯស ខ្វស្សាតិ ឯស ខោ អស្ស. មហាគេធោតិ មហាពន្ធនំ. កតមោតិ ចេ? យទិទំ មោសវជ្ជំ បគាហតិ, ស្វាស្ស មុសាវាទជ្ឈោគាហោ មហាគេធោតិ វេទិតព្ពោ.

៨២៧. មន្ទោវ បរិកិស្សតីតិ បាណវធាទីនិ ករោន្តោ តតោនិទានញ្ច ទុក្ខមនុភោន្តោ ភោគបរិយេសនរក្ខនានិ ច ករោន្តោ មោមូហោ វិយ បរិកិលិស្សតិ.

៨២៨-៩. ‘‘ឯតមាទីនវំ ញត្វា, មុនិ បុព្ពាបរេ ឥធា’’តិ ឯតំ ‘‘យសោ កិត្តិ ច យា បុព្ពេ, ហាយតេវាបិ តស្ស សា’’តិ ឥតោ បភុតិ វុត្តេ បុព្ពាបរេ ឥធ ឥមស្មិំ សាសនេ បុព្ពតោ អបរេ សមណភាវតោ វិព្ភន្តកភាវេ អាទីនវំ មុនិ ញត្វា. ឯតទរិយានមុត្តមន្តិ យទិទំ វិវេកចរិយា, ឯតំ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ ឧត្តមំ, តស្មា វិវេកញ្ញេវ សិក្ខេថាតិ អធិប្បាយោ. ន តេន សេដ្ឋោ មញ្ញេថាតិ តេន ច វិវេកេន ន អត្តានំ ‘‘សេដ្ឋោ អហ’’ន្តិ មញ្ញេយ្យ, តេន ថទ្ធោ ន ភវេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៨៣០. រិត្តស្សាតិ វិវិត្តស្ស កាយទុច្ចរិតាទីហិ វិរហិតស្ស. ឱឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ, កាមេសុ គធិតា បជាតិ វត្ថុកាមេសុ លគ្គា សត្តា តស្ស ចតុរោឃតិណ្ណស្ស បិហយន្តិ ឥណាយិកា វិយ អាណណ្យស្សាតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ តិស្សោ សោតាបត្តិផលំ បត្វា បច្ឆា បព្ពជិត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បសូរសុត្តវណ្ណនា

៨៣១. ឥធេវ សុទ្ធីតិ បសូរសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ បសូរោ នាម បរិព្ពាជកោ មហាវាទី, សោ ‘‘អហមស្មិ សកលជម្ពុទីបេ វាទេន អគ្គោ, តស្មា យថា ជម្ពុទីបស្ស ជម្ពុបញ្ញាណំ, ឯវំ មមាបិ ភវិតុំ អរហតី’’តិ ជម្ពុសាខំ ធជំ កត្វា សកលជម្ពុទីបេ បដិវាទំ អនាសាទេន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា នគរទ្វារេ វាលិកត្ថលំ កត្វា តត្ថ សាខំ ឧស្សាបេត្វា ‘‘យោ មយា សទ្ធិំ វាទំ កាតុំ សមត្ថោ, សោ ឥមំ សាខំ ភញ្ជតូ’’តិ វត្វា នគរំ បាវិសិ. តំ ឋានំ មហាជនោ បរិវារេត្វា អដ្ឋាសិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា សាវត្ថិតោ និក្ខមតិ. សោ តំ ទិស្វា សម្ពហុលេ គាមទារកេ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ឯតំ ទារកា’’តិ, តេ សព្ពំ អាចិក្ខិំសុ. ‘‘តេន ហិ នំ តុម្ហេ ឧទ្ធរិត្វា បាទេហិ ភញ្ជថ, ‘វាទត្ថិកោ វិហារំ អាគច្ឆតូ’តិ ច ភណថា’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

បរិព្ពាជកោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិត្វា ភគ្គំ សាខំ ទិស្វា ‘‘កេនិទំ ការិត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធសាវកេន សារិបុត្តេនា’’តិ ច វុត្តេ បមុទិតោ ហុត្វា ‘‘អជ្ជ មម ជយំ សមណស្ស ច បរាជយំ បណ្ឌិតា បស្សន្តូ’’តិ បញ្ហវីមំសកេ ការណិកេ អានេតុំ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា វីថិសិង្ឃាដកចច្ចរេសុ វិចរន្តោ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស អគ្គសាវកេន សហ វាទេ បញ្ញាបដិភានំ សោតុកាមា ភោន្តោ និក្ខមន្តូ’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. ‘‘បណ្ឌិតានំ វចនំ សោស្សាមា’’តិ សាសនេ បសន្នាបិ អប្បសន្នាបិ ពហូ មនុស្សា និក្ខមិំសុ. តតោ បសូរោ មហាជនបរិវុតោ ‘‘ឯវំ វុត្តេ ឯវំ ភណិស្សាមី’’តិអាទីនិ វិតក្កេន្តោ វិហារំ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘វិហារេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទោ ជនព្យាកុលញ្ច មា អហោសី’’តិ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិ.

បរិព្ពាជកោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ត្វំ, ភោ, បព្ពជិត, មយ្ហំ ជម្ពុធជំ ភញ្ជាបេសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម បរិព្ពាជកា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ហោតុ នោ, ភោ, កាចិ កថាបវត្តី’’តិ អាហ. ‘‘ហោតុ បរិព្ពាជកា’’តិ ច ថេរេន សម្បដិច្ឆិតេ ‘‘ត្វំ, សមណ, បុច្ឆ, អហំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ អាហ. តតោ នំ ថេរោ អវច ‘‘កិំ, បរិព្ពាជក, ទុក្ករំ បុច្ឆា, ឧទាហុ វិស្សជ្ជន’’ន្តិ. វិស្សជ្ជនំ ភោ, បព្ពជិត, បុច្ឆាយ កិំ ទុក្ករំ. តំ យោ ហិ កោចិ យំកិញ្ចិ បុច្ឆតីតិ. ‘‘តេន ហិ, បរិព្ពាជក, ត្វំ បុច្ឆ, អហំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ ឯវំ វុត្តេ បរិព្ពាជកោ ‘‘សាធុរូបោ ភិក្ខុ ឋានេ សាខំ ភញ្ជាបេសី’’តិ វិម្ហិតចិត្តោ ហុត្វា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘កោ បុរិសស្ស កាមោ’’តិ. ‘‘សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) ថេរោ អាហ. សោ តំ សុត្វា ថេរេ វិរុទ្ធសញ្ញី ហុត្វា បរាជយំ អារោបេតុកាមោ អាហ – ‘‘ចិត្រវិចិត្រារម្មណំ បន ភោ, បព្ពជិត, បុរិសស្ស កាមំ ន វទេសី’’តិ? ‘‘អាម, បរិព្ពាជក, ន វទេមី’’តិ. តតោ នំ បរិព្ពាជកោ យាវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ ការាបេត្វា ‘‘សុណន្តុ ភោន្តោ សមណស្ស វាទេ ទោស’’ន្តិ បញ្ហវីមំសកេ អាលបិត្វា អាហ – ‘‘ភោ, បព្ពជិត, តុម្ហាកំ សព្រហ្មចារិនោ អរញ្ញេ វិហរន្តី’’តិ? ‘‘អាម, បរិព្ពាជក, វិហរន្តី’’តិ. ‘‘តេ តត្ថ វិហរន្តា កាមវិតក្កាទយោ វិតក្កេ វិតក្កេន្តី’’តិ? ‘‘អាម, បរិព្ពាជក, បុថុជ្ជនា សហសា វិតក្កេន្តី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ តេសំ សមណភាវោ កុតោ? ននុ តេ អគារិកា កាមភោគិនោ ហោន្តី’’តិ ឯវញ្ច បន វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘‘ន តេ វេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគញ្ច វទេសិ កាមំ;

សង្កប្បយំ អកុសលេ វិតក្កេ,

ភិក្ខុបិ តេ ហេស្សតិ កាមភោគី’’តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៣៤);

អថ ថេរោ បរិព្ពាជកស្ស វាទេ ទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘កិំ, បរិព្ពាជក, សង្កប្បរាគំ បុរិសស្ស កាមំ ន វទេសិ, ចិត្រវិចិត្រារម្មណំ វទេសី’’តិ? ‘‘អាម, ភោ, បព្ពជិតា’’តិ. តតោ នំ ថេរោ យាវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ ការាបេត្វា ‘‘សុណាថ, អាវុសោ, បរិព្ពាជកស្ស វាទេ ទោស’’ន្តិ បញ្ហវីមំសកេ អាលបិត្វា អាហ – ‘‘អាវុសោ បសូរ, តវ សត្ថា អត្ថី’’តិ? ‘‘អាម, បព្ពជិត, អត្ថី’’តិ. ‘‘សោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបារម្មណំ បស្សតិ សទ្ទារម្មណាទីនិ វា សេវតី’’តិ? ‘‘អាម, បព្ពជិត, សេវតី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ តស្ស សត្ថុភាវោ កុតោ, ននុ សោ អគារិកោ កាមភោគី ហោតី’’តិ ឯវញ្ច បន វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘‘តេ វេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគំ ន វទេសិ កាមំ;

បស្សន្តោ រូបានិ មនោរមានិ,

សុណន្តោ សទ្ទានិ មនោរមានិ.

‘‘ឃាយន្តោ គន្ធានិ មនោរមានិ,

សាយន្តោ រសានិ មនោរមានិ;

ផុសន្តោ ផស្សានិ មនោរមានិ,

សត្ថាបិ តេ ហេស្សតិ កាមភោគី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ និប្បដិភានោ បរិព្ពាជកោ ‘‘អយំ បព្ពជិតោ មហាវាទី, ឥមស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វាទសត្ថំ សិក្ខិស្សាមី’’តិ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា បត្តចីវរំ បរិយេសិត្វា ជេតវនំ បវិដ្ឋោ តត្ថ លាលុទាយិំ សុវណ្ណវណ្ណំ កាយូបបន្នំ សរីរាការាកប្បេសុ សមន្តបាសាទិកំ ទិស្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុ មហាបញ្ញោ មហាវាទី’’តិ មន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តំ វាទេន និគ្គហេត្វា សលិង្គេន តំយេវ តិត្ថាយតនំ បក្កមិត្វា បុន ‘‘សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ វាទំ ករិស្សាមី’’តិ សាវត្ថិយំ បុរិមនយេនេវ ឧគ្ឃោសេត្វា មហាជនបរិវុតោ ‘‘ឯវំ សមណំ គោតមំ និគ្គហេស្សាមី’’តិអាទីនិ វទន្តោ ជេតវនំ អគមាសិ. ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘អយំ អភាជនភូតោ’’តិ មុខពន្ធមស្ស អកាសិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា មូគោ វិយ និសីទិ. មនុស្សា ‘‘ឥទានិ បុច្ឆិស្សតិ, ឥទានិ បុច្ឆិស្សតី’’តិ តស្ស មុខំ ឧល្លោកេត្វា ‘‘វទេហិ, ភោ បសូរ, វទេហិ, ភោ បសូរា’’តិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា អហេសុំ. អថ ភគវា ‘‘កិំ បសូរោ វទិស្សតី’’តិ វត្វា តត្ថ សម្បត្តបរិសាយ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ អយំ សង្ខេបោ – ឥមេ ទិដ្ឋិគតិកា អត្តនោ ទិដ្ឋិំ សន្ធាយ ឥធេវ សុទ្ធី ឥតិ វាទយន្តិ នាញ្ញេសុ ធម្មេសុ វិសុទ្ធិមាហុ. ឯវំ សន្តេ អត្តនោ សត្ថារាទីនិ និស្សិតា តត្ថេវ ‘‘ឯស វាទោ សុភោ’’តិ ឯវំ សុភំ វទានា ហុត្វា បុថូ សមណព្រាហ្មណា ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទីសុ បច្ចេកសច្ចេសុ និវិដ្ឋា.

៨៣២. ឯវំ និវិដ្ឋា ច – តេ វាទកាមាតិ គាថា. តត្ថ ពាលំ ទហន្តី មិថុ អញ្ញមញ្ញន្តិ ‘‘អយំ ពាលោ អយំ ពាលោ’’តិ ឯវំ ទ្វេបិ ជនា អញ្ញមញ្ញំ ពាលំ ទហន្តិ, ពាលតោ បស្សន្តិ. វទន្តិ តេ អញ្ញសិតា កថោជ្ជន្តិ តេ អញ្ញមញ្ញំ សត្ថារាទិំ និស្សិតា កលហំ វទន្តិ. បសំសកាមា កុសលា វទានាតិ បសំសត្ថិកា ឧភោបិ ‘‘មយំ កុសលវាទា បណ្ឌិតវាទា’’តិ ឯវំសញ្ញិនោ ហុត្វា.

៨៣៣. ឯវំ វទានេសុ ច តេសុ ឯកោ និយមតោ ឯវ – យុត្តោ កថាយន្តិ គាថា. តត្ថ យុត្តោ កថាយន្តិ វិវាទកថាយ ឧស្សុក្កោ. បសំសមិច្ឆំ វិនិឃាតិ ហោតីតិ អត្តនោ បសំសំ ឥច្ឆន្តោ ‘‘កថំ នុ ខោ និគ្គហេស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បុព្ពេវ សល្លាបា កថំកថី វិនិឃាតី ហោតិ. អបាហតស្មិន្តិ បញ្ហវីមំសកេហិ ‘‘អត្ថាបគតំ តេ ភណិតំ, ព្យញ្ជនាបគតំ តេ ភណិត’’ន្តិអាទិនា នយេន អបហារិតេ វាទេ. និន្ទាយ សោ កុប្បតីតិ ឯវំ អបាហតស្មិញ្ច វាទេ ឧប្បន្នាយ និន្ទាយ សោ កុប្បតិ. រន្ធមេសីតិ បរស្ស រន្ធមេវ គវេសន្តោ.

៨៣៤. ន កេវលញ្ច កុប្បតិ, អបិច ខោ បន យមស្ស វាទន្តិ គាថា. តត្ថ បរិហីនមាហុ អបាហតន្តិ អត្ថព្យញ្ជនាទិតោ អបាហតំ បរិហីនំ វទន្តិ. បរិទេវតីតិ តតោ និមិត្តំ សោ ‘‘អញ្ញំ មយា អាវជ្ជិត’’ន្តិអាទីហិ វិប្បលបតិ. សោចតីតិ ‘‘តស្ស ជយោ’’តិអាទីនិ អារព្ភ សោចតិ. ឧបច្ចគា មន្តិ អនុត្ថុនាតីតិ ‘‘សោ មំ វាទេន វាទំ អតិក្កន្តោ’’តិអាទិនា នយេន សុដ្ឋុតរំ វិប្បលបតិ.

៨៣៥. ឯតេ វិវាទា សមណេសូតិ ឯត្ថ បន សមណា វុច្ចន្តិ ពាហិរបរិព្ពាជកា. ឯតេសុ ឧគ្ឃាតិ និឃាតិ ហោតីតិ ឯតេសុ វាទេសុ ជយបរាជយាទិវសេន ចិត្តស្ស ឧគ្ឃាតំ និឃាតញ្ច បាបុណន្តោ ឧគ្ឃាតី និឃាតី ច ហោតិ. វិរមេ កថោជ្ជន្តិ បជហេយ្យ កលហំ. ន ហញ្ញទត្ថត្ថិ បសំសលាភាតិ ន ហិ ឯត្ថ បសំសលាភតោ អញ្ញោ អត្ថោ អត្ថិ.

៨៣៦-៧. ឆដ្ឋគាថាយ អត្ថោ – យស្មា ច ន ហញ្ញទត្ថត្ថិ បសំសលាភា, តស្មា បរមំ លាភំ លភន្តោបិ ‘‘សុន្ទរោ អយ’’ន្តិ តត្ថ ទិដ្ឋិយា បសំសិតោ វា បន ហោតិ តំ វាទំ បរិសាយ មជ្ឈេ ទីបេត្វា, តតោ សោ តេន ជយត្ថេន តុដ្ឋិំ វា ទន្តវិទំសកំ វា អាបជ្ជន្តោ ហសតិ, មានេន ច ឧណ្ណមតិ. កិំ ការណំ? យស្មា តំ ជយត្ថំ បប្បុយ្យ យថាមានោ ជាតោ, ឯវំ ឧណ្ណមតោ ច យា ឧណ្ណតីតិ គាថា. តត្ថ មានាតិមានំ វទតេ បនេសោតិ ឯសោ បន តំ ឧណ្ណតិំ ‘‘វិឃាតភូមី’’តិ អពុជ្ឈមានោ មានញ្ច អតិមានញ្ច វទតិយេវ.

៨៣៨. ឯវំ វាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស វាទំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ‘‘សូរោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ រាជខាទាយាតិ រាជខាទនីយេន, ភត្តវេតនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិគជ្ជមេតិ បដិសូរមិច្ឆន្តិ យថា សោ បដិសូរំ ឥច្ឆន្តោ អភិគជ្ជន្តោ ឯតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិគតិកោ ទិដ្ឋិគតិកន្តិ ទស្សេតិ. យេនេវ សោ, តេន បលេហីតិ យេន សោ តុយ្ហំ បដិសូរោ, តេន គច្ឆ. បុព្ពេវ នត្ថិ យទិទំ យុធាយាតិ យំ បន ឥទំ កិលេសជាតំ យុទ្ធាយ សិយា, តំ ឯតំ បុព្ពេវ នត្ថិ, ពោធិមូលេយេវ បហីនន្តិ ទស្សេតិ. សេសគាថា បាកដសម្ពន្ធាយេវ.

៨៣៩-៤០. តត្ថ វិវាទយន្តីតិ វិវទន្តិ. បដិសេនិកត្តាតិ បដិលោមការកោ. វិសេនិកត្វាតិ កិលេសសេនំ វិនាសេត្វា. កិំ លភេថោតិ បដិមល្លំ កិំ លភិស្សសិ. បសូរាតិ តំ បរិព្ពាជកំ អាលបតិ. យេសីធ នត្ថីតិ យេសំ ឥធ នត្ថិ.

៨៤១. បវិតក្កន្តិ ‘‘ជយោ នុ ខោ មេ ភវិស្សតី’’តិ អាទីនិ វិតក្កេន្តោ. ធោនេន យុគំ សមាគមាតិ ធុតកិលេសេន ពុទ្ធេន សទ្ធិំ យុគគ្គាហំ សមាបន្នោ. ន ហិ ត្វំ សក្ខសិ សម្បយាតវេតិ កោត្ថុកាទយោ វិយ សីហាទីហិ, ធោនេន សហ យុគំ គហេត្វា ឯកបទម្បិ សម្បយាតុំ យុគគ្គាហមេវ វា សម្បាទេតុំ ន សក្ខិស្សសីតិ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បសូរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា

៨៤២. ទិស្វាន តណ្ហន្តិ មាគណ្ឌិយសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ កុរូសុ កម្មាសធម្មនិគមវាសិនោ មាគណ្ឌិយស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស សបជាបតិកស្ស អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា តាវទេវ សាវត្ថិតោ តត្ថ គន្ត្វា កម្មាសធម្មស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ និសីទិ សុវណ្ណោភាសំ មុញ្ចមានោ. មាគណ្ឌិយោបិ តង្ខណំ តត្ថ មុខធោវនត្ថំ គតោ សុវណ្ណោភាសំ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ ឥតោ ចិតោ ច បេក្ខមានោ ភគវន្តំ ទិស្វា អត្តមនោ អហោសិ. តស្ស កិរ ធីតា សុវណ្ណវណ្ណា, តំ ពហូ ខត្តិយកុមារាទយោ វារយន្តា ន លភន្តិ. ព្រាហ្មណោ ឯវំលទ្ធិកោ ហោតិ ‘‘សមណស្សេវ នំ សុវណ្ណវណ្ណស្ស ទស្សាមី’’តិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ ធីតាយ សមានវណ្ណោ, ឥមស្ស នំ ទស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្មា ទិស្វាវ អត្តមនោ អហោសិ. សោ វេគេន ឃរំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ភោតិ ភោតិ មយា ធីតាយ សមានវណ្ណោ បុរិសោ ទិដ្ឋោ, អលង្ករោហិ ទារិកំ, តស្ស នំ ទស្សាមា’’តិ. ព្រាហ្មណិយា ទារិកំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា វត្ថបុប្ផាលង្ការាទីហិ អលង្ករោន្តិយា ឯវ ភគវតោ ភិក្ខាចារវេលា សម្បត្តា. អថ ភគវា កម្មាសធម្មំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

តេបិ ខោ ធីតរំ គហេត្វា ភគវតោ និសិន្នោកាសំ អគមំសុ. តត្ថ ភគវន្តំ អទិស្វា ព្រាហ្មណី ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេន្តី ភគវតោ និសជ្ជដ្ឋានំ តិណសន្ថារកំ អទ្ទស. ពុទ្ធានញ្ច អធិដ្ឋានពលេន និសិន្នោកាសោ បទនិក្ខេបោ ច អព្យាកុលា ហោន្តិ. សា ព្រាហ្មណំ អាហ – ‘‘ឯស, ព្រាហ្មណ, តស្ស តិណសន្ថារោ’’តិ? ‘‘អាម, ភោតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, អម្ហាកំ អាគមនកម្មំ ន សម្បជ្ជិស្សតី’’តិ. ‘‘កស្មា ភោតី’’តិ? ‘‘បស្ស, ព្រាហ្មណ, អព្យាកុលោ តិណសន្ថារោ, នេសោ កាមភោគិនោ បរិភុត្តោ’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘មា, ភោតិ មង្គលេ បរិយេសិយមានេ អវមង្គលំ អភណី’’តិ អាហ. បុនបិ ព្រាហ្មណី ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តី ភគវតោ បទនិក្ខេបំ ទិស្វា ព្រាហ្មណំ អាហ ‘‘អយំ តស្ស បទនិក្ខេបោ’’តិ? ‘‘អាម, ភោតី’’តិ. ‘‘បស្ស, ព្រាហ្មណ, បទនិក្ខេបំ, នាយំ សត្តោ កាមេសុ គធិតោ’’តិ. ‘‘កថំ ត្វំ ភោតិ ជានាសី’’តិ ច វុត្តា អត្តនោ ញាណពលំ ទស្សេន្តី អាហ –

‘‘រត្តស្ស ហិ ឧក្កុដិកំ បទំ ភវេ,

ទុដ្ឋស្ស ហោតិ អនុកឌ្ឍិតំ បទំ;

មូឡ្ហស្ស ហោតិ សហសានុបីឡិតំ,

វិវដ្ដច្ឆទស្ស ឥទមីទិសំ បទ’’ន្តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦០-២៦១; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២ សាមាវតីវត្ថុ; វិសុទ្ធិ. ១.៤៥);

អយញ្ចរហិ តេសំ កថា វិប្បកតា, អថ ភគវា កតភត្តកិច្ចោ តមេវ វនសណ្ឌំ អាគតោ. ព្រាហ្មណី ភគវតោ វរលក្ខណខចិតំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តំ រូបំ ទិស្វា ព្រាហ្មណំ អាហ – ‘‘ឯស តយា, ព្រាហ្មណ, ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម ភោតី’’តិ. ‘‘អាគតកម្មំ ន សម្បជ្ជិស្សតេវ, ឯវរូបោ នាម កាមេ បរិភុញ្ជិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. តេសំ ឯវំ វទន្តានញ្ញេវ ភគវា តិណសន្ថារកេ និសីទិ. អថ ព្រាហ្មណោ ធីតរំ វាមេន ហត្ថេន គហេត្វា កមណ្ឌលុំ ទក្ខិណេន ហត្ថេន គហេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភោ, បព្ពជិត, ត្វញ្ច សុវណ្ណវណ្ណោ អយញ្ច ទារិកា, អនុច្ឆវិកា ឯសា តវ, ឥមាហំ ភោតោ ភរិយំ បោសាវនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា ទាតុកាមោ អដ្ឋាសិ. ភគវា ព្រាហ្មណំ អនាលបិត្វា អញ្ញេន សទ្ធិំ សល្លបមានោ វិយ ‘‘ទិស្វាន តណ្ហ’’ន្តិ ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តស្សត្ថោ – អជបាលនិគ្រោធមូលេ នានារូបានិ និម្មិនិត្វា អភិកាមមាគតំ មារធីតរំ ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច ឆន្ទមត្តម្បិ មេ មេថុនស្មិំ នាហោសិ, កិមេវិទំ ឥមិស្សា ទារិកាយ មុត្តករីសបុណ្ណំ រូបំ ទិស្វា ភវិស្សតិ សព្ពថា បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ, កុតោនេន សំវសិតុន្តិ.

៨៤៣. តតោ មាគណ្ឌិយោ ‘‘បព្ពជិតា នាម មានុសកេ កាមេ បហាយ ទិព្ពកាមត្ថាយ បព្ពជន្តិ, អយញ្ច ទិព្ពេបិ កាមេ ន ឥច្ឆតិ, ឥទម្បិ ឥត្ថិរតនំ, កា នុ អស្ស ទិដ្ឋី’’តិ បុច្ឆិតុំ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ឯតាទិសំ ចេ រតនន្តិ ទិព្ពិត្ថិរតនំ សន្ធាយ ភណតិ, នារិន្តិ អត្តនោ ធីតរំ សន្ធាយ. ទិដ្ឋិគតំ សីលវតំ នុ ជីវិតន្តិ ទិដ្ឋិញ្ច សីលញ្ច វតញ្ច ជីវិតញ្ច. ភវូបបត្តិញ្ច វទេសិ កីទិសន្តិ អត្តនោ ភវូបបត្តិញ្ច កីទិសំ វទសីតិ.

៨៤៤. ឥតោ បរា ទ្វេ គាថា វិសជ្ជនបុច្ឆានយេន បវត្តត្តា បាកដសម្ពន្ធាយេវ. តាសុ បឋមគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – តស្ស មយ្ហំ, មាគណ្ឌិយ, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតធម្មេសុ និច្ឆិនិត្វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ ឥទំ វទាមីតិ សមុគ្គហិតំ ន ហោតិ នត្ថិ ន វិជ្ជតិ. កិំការណា? អហញ្ហិ បស្សន្តោ ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ កញ្ចិ ទិដ្ឋិំ អគ្គហេត្វា សច្ចានិ បវិចិនន្តោ អជ្ឈត្តំ រាគាទីនំ សន្តិភាវេន អជ្ឈត្តសន្តិសង្ខាតំ និព្ពានមេវ អទ្ទសន្តិ.

៨៤៥. ទុតិយគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – យានិមានិ ទិដ្ឋិគតានិ តេហិ តេហិ សត្តេហិ វិនិច្ឆិនិត្វា គហិតត្តា វិនិច្ឆយាតិ ច អត្តនោ បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវាទិនា នយេន បកប្បិតានិ ចាតិ វុច្ចន្តិ. តេ ត្វំ មុនិ ទិដ្ឋិគតធម្មេ អគ្គហេត្វា អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថំ ព្រូសិ, អាចិក្ខ មេ, កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ កថំ បកាសិតំ ធីរេហិ តំ បទន្តិ.

៨៤៦. អថស្ស ភគវា យថា យេន ឧបាយេន តំ បទំ ធីរេហិ បកាសិតំ, តំ ឧបាយំ សបដិបក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ទិដ្ឋិយា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ‘‘ន ទិដ្ឋិយា’’តិអាទីហិ ទិដ្ឋិសុតិអដ្ឋសមាបត្តិញាណពាហិរសីលព្ពតានិ បដិក្ខិបតិ. ‘‘សុទ្ធិមាហា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ អាហ-សទ្ទំ សព្ពត្ថ នការេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បុរិសព្យត្តយំ កត្វា ‘‘ទិដ្ឋិយា សុទ្ធិំ នាហំ កថេមី’’តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧត្តរបទេសុបិ. តត្ថ ច អទិដ្ឋិយា នាហាតិ ទសវត្ថុកំ សម្មាទិដ្ឋិំ វិនា ន កថេមិ. តថា អស្សុតិយាតិ នវង្គំ សវនំ វិនា. អញាណាតិ កម្មស្ស កតសច្ចានុលោមិកញាណំ វិនា. អសីលតាតិ បាតិមោក្ខសំវរំ វិនា. អព្ពតាតិ ធុតង្គវតំ វិនា. នោបិ តេនាតិ តេសុ ឯកមេកេន ទិដ្ឋិអាទិមត្តេនាបិ នោ កថេមីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយាតិ ឯតេ ច បុរិមេ ទិដ្ឋិអាទិភេទេ កណ្ហបក្ខិយេ ធម្មេ សមុគ្ឃាតករណេន និស្សជ្ជ, បច្ឆិមេ អទិដ្ឋិអាទិភេទេ សុក្កបក្ខិយេ អតម្មយតាបជ្ជនេន អនុគ្គហាយ. សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា រាគាទិវូបសមេន សន្តោ ចក្ខាទីសុ កញ្ចិ ធម្មំ អនិស្សាយ ឯកម្បិ ភវំ អបិហេតុំ អបត្ថេតុំ សមត្ថោ សិយា, អយមស្ស អជ្ឈត្តសន្តីតិ អធិប្បាយោ.

៨៤៧. ឯវំ វុត្តេ វចនត្ថំ អសល្លក្ខេន្តោ មាគណ្ឌិយោ ‘‘នោ ចេ កិរា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋាទីនិ វុត្តនយានេវ. កណ្ហបក្ខិយានិយេវ បន សន្ធាយ ឧភយត្រាបិ អាហ. អាហ-សទ្ទំ បន នោចេកិរ-សទ្ទេន យោជេត្វា ‘‘នោ ចេ កិរាហ នោ ចេ កិរ កថេសី’’តិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មោមុហន្តិ អតិមូឡ្ហំ, មោហនំ វា. បច្ចេន្តីតិ ជានន្តិ.

៨៤៨. អថស្ស ភគវា តំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បុច្ឆំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘ទិដ្ឋិញ្ច និស្សាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ត្វំ, មាគណ្ឌិយ, ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បុនប្បុនំ បុច្ឆមានោ យានិ តេ ទិដ្ឋិគតានិ សមុគ្គហិតានិ, តេស្វេវ សមុគ្គហីតេសុ ឯវំ បមោហំ អាគតោ, ឥតោ ច មយា វុត្តអជ្ឈត្តសន្តិតោ បដិបត្តិតោ ធម្មទេសនតោ វា អណុម្បិ យុត្តសញ្ញំ ន បស្សសិ, តេន ការណេន ត្វំ ឥមំ ធម្មំ មោមុហតោ បស្សសីតិ.

៨៤៩. ឯវំ សមុគ្គហិតេសុ បមោហេន មាគណ្ឌិយស្ស វិវាទាបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អញ្ញេសុ ច ធម្មេសុ វិគតប្បមោហស្ស អត្តនោ និព្ពិវាទតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមោ វិសេសី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យោ ឯវំ តិវិធមានេន វា ទិដ្ឋិយា វា មញ្ញតិ, សោ តេន មានេន តាយ ទិដ្ឋិយា តេន វា បុគ្គលេន វិវទេយ្យ. យោ បន អម្ហាទិសោ ឥមាសុ តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតិ, ន ច ហីនោតិ បាឋសេសោ.

៨៥០. កិញ្ច ភិយ្យោ – សច្ចន្តិ សោតិ គាថា. តស្សត្ថោ – សោ ឯវរូបោ បហីនមានទិដ្ឋិកោ មាទិសោ ពាហិតបាបត្តាទិនា នយេន ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ កិំ វទេយ្យ កិំ វត្ថុំ ភណេយ្យ, កេន វា ការណេន ភណេយ្យ, ‘‘មយ្ហំ សច្ចំ, តុយ្ហំ មុសា’’តិ វា កេន មានេន ទិដ្ឋិយា បុគ្គលេន វា វិវទេយ្យ? យស្មិំ មាទិសេ ខីណាសវេ ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ បវត្តិយា សមំ វា, ឥតរទ្វយភាវេន បវត្តិយា វិសមំ វា មញ្ញិតំ នត្ថិ, សោ សមានាទីសុ កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យ បដិប្ផរេយ្យាតិ. ននុ ឯកំសេនេវ ឯវរូបោ បុគ្គលោ – ឱកំ បហាយាតិ គាថា?

៨៥១. តត្ថ ឱកំ បហាយាតិ រូបវត្ថាទិវិញ្ញាណស្ស ឱកាសំ តត្រ ឆន្ទរាគប្បហានេន ឆឌ្ឌេត្វា. អនិកេតសារីតិ រូបនិមិត្តនិកេតាទីនិ តណ្ហាវសេន អសរន្តោ. គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានីតិ គាមេ គិហិសន្ថវានិ អករោន្តោ. កាមេហិ រិត្តោតិ កាមេសុ ឆន្ទរាគាភាវេន សព្ពកាមេហិ បុថុភូតោ. អបុរេក្ខរានោតិ អាយតិំ អត្តភាវំ អនភិនិព្ពត្តេន្តោ. កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរាតិ ជនេន សទ្ធិំ វិគ្គាហិកកថំ ន កថេយ្យ. សោ ឯវរូបោ – យេហិ វិវិត្តោតិ គាថា.

៨៥២. តត្ថ យេហីតិ យេហិ ទិដ្ឋិគតេហិ. វិវិត្តោ វិចរេយ្យាតិ រិត្តោ ចរេយ្យ. ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោតិ ‘‘អាគុំ ន ករោតី’’តិអាទិនា (ចូឡនិ. ភទ្រាវុធមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧០; បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០២) នយេន នាគោ តានិ ទិដ្ឋិគតានិ ឧគ្គហេត្វា ន វទេយ្យ. ជលម្ពុជន្តិ ជលសញ្ញិតេ អម្ពុម្ហិ ជាតំ កណ្ដកនាឡំ វារិជំ, បទុមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យថា ជលេន បង្កេន ច នូបលិត្តន្តិ តំ បទុមំ យថា ជលេន ច បង្កេន ច អនុបលិត្តំ ហោតិ, ឯវំ មុនិ សន្តិវាទោ អគិទ្ធោតិ ឯវំ អជ្ឈត្តសន្តិវាទោ មុនិ គេធាភាវេន អគិទ្ធោ. កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោតិ ទុវិធេបិ កាមេ អបាយាទិកេ ច លោកេ ទ្វីហិបិ លេបេហិ អនុបលិត្តោ ហោតិ.

៨៥៣. កិញ្ច ភិយ្យោ – ន វេទគូតិ គាថា. តត្ថ ន វេទគូ ទិដ្ឋិយាយកោតិ ចតុមគ្គវេទគូ មាទិសោ ទិដ្ឋិយាយកោ ន ហោតិ, ទិដ្ឋិយា គច្ឆន្តោ វា, តំ សារតោ បច្ចេន្តោ វា ន ហោតិ. តត្ថ វចនត្ថោ – យាយតីតិ យាយកោ, ករណវចនេន ទិដ្ឋិយា យាតីតិ ទិដ្ឋិយាយកោ. ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនេន ទិដ្ឋិយា យាតីតិបិ ទិដ្ឋិយាយកោ. ន មុតិយា ស មានមេតីតិ មុតរូបាទិភេទាយ មុតិយាបិ សោ មានំ ន ឯតិ. ន ហិ តម្មយោ សោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន តម្មយោ ហោតិ តប្បរាយណោ, អយំ បន ន តាទិសោ. ន កម្មុនា នោបិ សុតេន នេយ្យោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិនា កម្មុនា វា សុតសុទ្ធិអាទិនា សុតេន វា សោ នេតព្ពោ ន ហោតិ. អនូបនីតោ ស និវេសនេសូតិ សោ ទ្វិន្នម្បិ ឧបយានំ បហីនត្តា សព្ពេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិនិវេសនេសុ អនូបនីតោ. តស្ស ច ឯវំវិធស្ស – សញ្ញាវិរត្តស្សាតិ គាថា.

៨៥៤. តត្ថ សញ្ញាវិរត្តស្សាតិ នេក្ខម្មសញ្ញាបុព្ពង្គមាយ ភាវនាយ បហីនកាមាទិសញ្ញស្ស. ឥមិនា បទេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ សមថយានិកោ អធិប្បេតោ. បញ្ញាវិមុត្តស្សាតិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមាយ ភាវនាយ សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តស្ស. ឥមិនា សុក្ខវិបស្សកោ អធិប្បេតោ. សញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិញ្ច យេ អគ្គហេសុំ, តេ ឃដ្ដយន្តា វិចរន្តិ លោកេតិ យេ កាមសញ្ញាទិកំ សញ្ញំ អគ្គហេសុំ, តេ វិសេសតោ គហដ្ឋា កាមាធិករណំ, យេ ច ទិដ្ឋិំ អគ្គហេសុំ, តេ វិសេសតោ បព្ពជិតា ធម្មាធិករណំ អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេន្តា វិចរន្តីតិ. សេសមេត្ថ យំ អវុត្តំ, តំ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ទេសនាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. បុរាភេទសុត្តវណ្ណនា

៨៥៥. កថំទស្សីតិ បុរាភេទសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឥមស្ស សុត្តស្ស ឥតោ បរេសញ្ច បញ្ចន្នំ កលហវិវាទចូឡព្យូហមហាព្យូហតុវដកអត្តទណ្ឌសុត្តានំ សម្មាបរិព្ពាជនីយស្ស ឧប្បត្តិយំ វុត្តនយេនេវ សាមញ្ញតោ ឧប្បត្តិ វុត្តា. វិសេសតោ បន យថេវ តស្មិំ មហាសមយេ រាគចរិតទេវតានំ សប្បាយវសេន ធម្មំ ទេសេតុំ និម្មិតពុទ្ធេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តមភាសិ, ឯវំ តស្មិំយេវ មហាសមយេ ‘‘កិំ នុ ខោ បុរា សរីរភេទា កត្តព្ព’’ន្តិ ឧប្បន្នចិត្តានំ ទេវតានំ ចិត្តំ ញត្វា តាសំ អនុគ្គហត្ថំ អឌ្ឍតេឡសភិក្ខុសតបរិវារំ និម្មិតពុទ្ធំ អាកាសេន អានេត្វា តេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ បុច្ឆាយ តាវ សោ និម្មិតោ កថំទស្សីតិ អធិបញ្ញំ កថំសីលោតិ អធិសីលំ, ឧបសន្តោតិ អធិចិត្តំ បុច្ឆតិ. សេសំ បាកដមេវ.

៨៥៦. វិស្សជ្ជនេ បន ភគវា សរូបេន អធិបញ្ញាទីនិ អវិស្សជ្ជេត្វាវ អធិបញ្ញាទិប្បភាវេន យេសំ កិលេសានំ ឧបសមា ‘‘ឧបសន្តោ’’តិ វុច្ចតិ, នានាទេវតានំ អាសយានុលោមេន តេសំ ឧបសមមេវ ទីបេន្តោ ‘‘វីតតណ្ហោ’’តិអាទិកា គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ អាទិតោ អដ្ឋន្នំ គាថានំ ‘‘តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោ’’តិ ឥមាយ គាថាយ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តតោ បរាសំ ‘‘ស វេ សន្តោតិ វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា សព្ពបច្ឆិមេន បទេន.

អនុបទវណ្ណនានយេន ច – វីតតណ្ហោ បុរា ភេទាតិ យោ សរីរភេទា បុព្ពមេវ បហីនតណ្ហោ. បុព្ពមន្តមនិស្សិតោតិ អតីតទ្ធាទិភេទំ បុព្ពន្តមនិស្សិតោ. វេមជ្ឈេនុបសង្ខេយ្យោតិ បច្ចុប្បន្នេបិ អទ្ធនិ ‘‘រត្តោ’’តិអាទិនា នយេន ន ឧបសង្ខាតព្ពោ. តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតន្តិ តស្ស អរហតោ ទ្វិន្នំ បុរេក្ខារានំ អភាវា អនាគតេ អទ្ធនិ បុរក្ខតម្បិ នត្ថិ, តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឥតោ បរំ បន យោជនំ អទស្សេត្វា អនុត្តានបទវណ្ណនំយេវ ករិស្សាម.

៨៥៧. អសន្តាសីតិ តេន តេន អលាភកេន អសន្តសន្តោ. អវិកត្ថីតិ សីលាទីហិ អវិកត្ថនសីលោ. អកុក្កុចោតិ ហត្ថកុក្កុចាទិវិរហិតោ. មន្តភាណីតិ មន្តាយ បរិគ្គហេត្វា វាចំ ភាសិតា. អនុទ្ធតោតិ ឧទ្ធច្ចវិរហិតោ. ស វេ វាចាយតោតិ សោ វាចាយ យតោ សំយតោ ចតុទោសវិរហិតំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

៨៥៨. និរាសត្តីតិ និត្តណ្ហោ. វិវេកទស្សី ផស្សេសូតិ បច្ចុប្បន្នេសុ ចក្ខុសម្ផស្សាទីសុ អត្តាទិភាវវិវេកំ បស្សតិ. ទិដ្ឋីសុ ច ន នីយតីតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋីសុ កាយចិ ទិដ្ឋិយា ន នីយតិ.