៨. បសូរសុត្តវណ្ណនា

៨៣១. ឥធេវ សុទ្ធីតិ បសូរសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ បសូរោ នាម បរិព្ពាជកោ មហាវាទី, សោ ‘‘អហមស្មិ សកលជម្ពុទីបេ វាទេន អគ្គោ, តស្មា យថា ជម្ពុទីបស្ស ជម្ពុបញ្ញាណំ, ឯវំ មមាបិ ភវិតុំ អរហតី’’តិ ជម្ពុសាខំ ធជំ កត្វា សកលជម្ពុទីបេ បដិវាទំ អនាសាទេន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា នគរទ្វារេ វាលិកត្ថលំ កត្វា តត្ថ សាខំ ឧស្សាបេត្វា ‘‘យោ មយា សទ្ធិំ វាទំ កាតុំ សមត្ថោ, សោ ឥមំ សាខំ ភញ្ជតូ’’តិ វត្វា នគរំ បាវិសិ. តំ ឋានំ មហាជនោ បរិវារេត្វា អដ្ឋាសិ. តេន ច សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា សាវត្ថិតោ និក្ខមតិ. សោ តំ ទិស្វា សម្ពហុលេ គាមទារកេ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ ឯតំ ទារកា’’តិ, តេ សព្ពំ អាចិក្ខិំសុ. ‘‘តេន ហិ នំ តុម្ហេ ឧទ្ធរិត្វា បាទេហិ ភញ្ជថ, ‘វាទត្ថិកោ វិហារំ អាគច្ឆតូ’តិ ច ភណថា’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

បរិព្ពាជកោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ អាគន្ត្វា ឧទ្ធរិត្វា ភគ្គំ សាខំ ទិស្វា ‘‘កេនិទំ ការិត’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធសាវកេន សារិបុត្តេនា’’តិ ច វុត្តេ បមុទិតោ ហុត្វា ‘‘អជ្ជ មម ជយំ សមណស្ស ច បរាជយំ បណ្ឌិតា បស្សន្តូ’’តិ បញ្ហវីមំសកេ ការណិកេ អានេតុំ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា វីថិសិង្ឃាដកចច្ចរេសុ វិចរន្តោ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស អគ្គសាវកេន សហ វាទេ បញ្ញាបដិភានំ សោតុកាមា ភោន្តោ និក្ខមន្តូ’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. ‘‘បណ្ឌិតានំ វចនំ សោស្សាមា’’តិ សាសនេ បសន្នាបិ អប្បសន្នាបិ ពហូ មនុស្សា និក្ខមិំសុ. តតោ បសូរោ មហាជនបរិវុតោ ‘‘ឯវំ វុត្តេ ឯវំ ភណិស្សាមី’’តិអាទីនិ វិតក្កេន្តោ វិហារំ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘វិហារេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទោ ជនព្យាកុលញ្ច មា អហោសី’’តិ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិ.

បរិព្ពាជកោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ត្វំ, ភោ, បព្ពជិត, មយ្ហំ ជម្ពុធជំ ភញ្ជាបេសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម បរិព្ពាជកា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ហោតុ នោ, ភោ, កាចិ កថាបវត្តី’’តិ អាហ. ‘‘ហោតុ បរិព្ពាជកា’’តិ ច ថេរេន សម្បដិច្ឆិតេ ‘‘ត្វំ, សមណ, បុច្ឆ, អហំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ អាហ. តតោ នំ ថេរោ អវច ‘‘កិំ, បរិព្ពាជក, ទុក្ករំ បុច្ឆា, ឧទាហុ វិស្សជ្ជន’’ន្តិ. វិស្សជ្ជនំ ភោ, បព្ពជិត, បុច្ឆាយ កិំ ទុក្ករំ. តំ យោ ហិ កោចិ យំកិញ្ចិ បុច្ឆតីតិ. ‘‘តេន ហិ, បរិព្ពាជក, ត្វំ បុច្ឆ, អហំ វិស្សជ្ជេស្សាមី’’តិ ឯវំ វុត្តេ បរិព្ពាជកោ ‘‘សាធុរូបោ ភិក្ខុ ឋានេ សាខំ ភញ្ជាបេសី’’តិ វិម្ហិតចិត្តោ ហុត្វា ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘កោ បុរិសស្ស កាមោ’’តិ. ‘‘សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) ថេរោ អាហ. សោ តំ សុត្វា ថេរេ វិរុទ្ធសញ្ញី ហុត្វា បរាជយំ អារោបេតុកាមោ អាហ – ‘‘ចិត្រវិចិត្រារម្មណំ បន ភោ, បព្ពជិត, បុរិសស្ស កាមំ ន វទេសី’’តិ? ‘‘អាម, បរិព្ពាជក, ន វទេមី’’តិ. តតោ នំ បរិព្ពាជកោ យាវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ ការាបេត្វា ‘‘សុណន្តុ ភោន្តោ សមណស្ស វាទេ ទោស’’ន្តិ បញ្ហវីមំសកេ អាលបិត្វា អាហ – ‘‘ភោ, បព្ពជិត, តុម្ហាកំ សព្រហ្មចារិនោ អរញ្ញេ វិហរន្តី’’តិ? ‘‘អាម, បរិព្ពាជក, វិហរន្តី’’តិ. ‘‘តេ តត្ថ វិហរន្តា កាមវិតក្កាទយោ វិតក្កេ វិតក្កេន្តី’’តិ? ‘‘អាម, បរិព្ពាជក, បុថុជ្ជនា សហសា វិតក្កេន្តី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ តេសំ សមណភាវោ កុតោ? ននុ តេ អគារិកា កាមភោគិនោ ហោន្តី’’តិ ឯវញ្ច បន វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘‘ន តេ វេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគញ្ច វទេសិ កាមំ;

សង្កប្បយំ អកុសលេ វិតក្កេ,

ភិក្ខុបិ តេ ហេស្សតិ កាមភោគី’’តិ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៣៤);

អថ ថេរោ បរិព្ពាជកស្ស វាទេ ទោសំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘កិំ, បរិព្ពាជក, សង្កប្បរាគំ បុរិសស្ស កាមំ ន វទេសិ, ចិត្រវិចិត្រារម្មណំ វទេសី’’តិ? ‘‘អាម, ភោ, បព្ពជិតា’’តិ. តតោ នំ ថេរោ យាវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ ការាបេត្វា ‘‘សុណាថ, អាវុសោ, បរិព្ពាជកស្ស វាទេ ទោស’’ន្តិ បញ្ហវីមំសកេ អាលបិត្វា អាហ – ‘‘អាវុសោ បសូរ, តវ សត្ថា អត្ថី’’តិ? ‘‘អាម, បព្ពជិត, អត្ថី’’តិ. ‘‘សោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ រូបារម្មណំ បស្សតិ សទ្ទារម្មណាទីនិ វា សេវតី’’តិ? ‘‘អាម, បព្ពជិត, សេវតី’’តិ. ‘‘យទិ ឯវំ តស្ស សត្ថុភាវោ កុតោ, ននុ សោ អគារិកោ កាមភោគី ហោតី’’តិ ឯវញ្ច បន វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘‘តេ វេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ,

សង្កប្បរាគំ ន វទេសិ កាមំ;

បស្សន្តោ រូបានិ មនោរមានិ,

សុណន្តោ សទ្ទានិ មនោរមានិ.

‘‘ឃាយន្តោ គន្ធានិ មនោរមានិ,

សាយន្តោ រសានិ មនោរមានិ;

ផុសន្តោ ផស្សានិ មនោរមានិ,

សត្ថាបិ តេ ហេស្សតិ កាមភោគី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ និប្បដិភានោ បរិព្ពាជកោ ‘‘អយំ បព្ពជិតោ មហាវាទី, ឥមស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វាទសត្ថំ សិក្ខិស្សាមី’’តិ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា បត្តចីវរំ បរិយេសិត្វា ជេតវនំ បវិដ្ឋោ តត្ថ លាលុទាយិំ សុវណ្ណវណ្ណំ កាយូបបន្នំ សរីរាការាកប្បេសុ សមន្តបាសាទិកំ ទិស្វា ‘‘អយំ ភិក្ខុ មហាបញ្ញោ មហាវាទី’’តិ មន្ត្វា តស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា តំ វាទេន និគ្គហេត្វា សលិង្គេន តំយេវ តិត្ថាយតនំ បក្កមិត្វា បុន ‘‘សមណេន គោតមេន សទ្ធិំ វាទំ ករិស្សាមី’’តិ សាវត្ថិយំ បុរិមនយេនេវ ឧគ្ឃោសេត្វា មហាជនបរិវុតោ ‘‘ឯវំ សមណំ គោតមំ និគ្គហេស្សាមី’’តិអាទីនិ វទន្តោ ជេតវនំ អគមាសិ. ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘អយំ អភាជនភូតោ’’តិ មុខពន្ធមស្ស អកាសិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា មូគោ វិយ និសីទិ. មនុស្សា ‘‘ឥទានិ បុច្ឆិស្សតិ, ឥទានិ បុច្ឆិស្សតី’’តិ តស្ស មុខំ ឧល្លោកេត្វា ‘‘វទេហិ, ភោ បសូរ, វទេហិ, ភោ បសូរា’’តិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា អហេសុំ. អថ ភគវា ‘‘កិំ បសូរោ វទិស្សតី’’តិ វត្វា តត្ថ សម្បត្តបរិសាយ ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តំ អភាសិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ អយំ សង្ខេបោ – ឥមេ ទិដ្ឋិគតិកា អត្តនោ ទិដ្ឋិំ សន្ធាយ ឥធេវ សុទ្ធី ឥតិ វាទយន្តិ នាញ្ញេសុ ធម្មេសុ វិសុទ្ធិមាហុ. ឯវំ សន្តេ អត្តនោ សត្ថារាទីនិ និស្សិតា តត្ថេវ ‘‘ឯស វាទោ សុភោ’’តិ ឯវំ សុភំ វទានា ហុត្វា បុថូ សមណព្រាហ្មណា ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទីសុ បច្ចេកសច្ចេសុ និវិដ្ឋា.

៨៣២. ឯវំ និវិដ្ឋា ច – តេ វាទកាមាតិ គាថា. តត្ថ ពាលំ ទហន្តី មិថុ អញ្ញមញ្ញន្តិ ‘‘អយំ ពាលោ អយំ ពាលោ’’តិ ឯវំ ទ្វេបិ ជនា អញ្ញមញ្ញំ ពាលំ ទហន្តិ, ពាលតោ បស្សន្តិ. វទន្តិ តេ អញ្ញសិតា កថោជ្ជន្តិ តេ អញ្ញមញ្ញំ សត្ថារាទិំ និស្សិតា កលហំ វទន្តិ. បសំសកាមា កុសលា វទានាតិ បសំសត្ថិកា ឧភោបិ ‘‘មយំ កុសលវាទា បណ្ឌិតវាទា’’តិ ឯវំសញ្ញិនោ ហុត្វា.

៨៣៣. ឯវំ វទានេសុ ច តេសុ ឯកោ និយមតោ ឯវ – យុត្តោ កថាយន្តិ គាថា. តត្ថ យុត្តោ កថាយន្តិ វិវាទកថាយ ឧស្សុក្កោ. បសំសមិច្ឆំ វិនិឃាតិ ហោតីតិ អត្តនោ បសំសំ ឥច្ឆន្តោ ‘‘កថំ នុ ខោ និគ្គហេស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បុព្ពេវ សល្លាបា កថំកថី វិនិឃាតី ហោតិ. អបាហតស្មិន្តិ បញ្ហវីមំសកេហិ ‘‘អត្ថាបគតំ តេ ភណិតំ, ព្យញ្ជនាបគតំ តេ ភណិត’’ន្តិអាទិនា នយេន អបហារិតេ វាទេ. និន្ទាយ សោ កុប្បតីតិ ឯវំ អបាហតស្មិញ្ច វាទេ ឧប្បន្នាយ និន្ទាយ សោ កុប្បតិ. រន្ធមេសីតិ បរស្ស រន្ធមេវ គវេសន្តោ.

៨៣៤. ន កេវលញ្ច កុប្បតិ, អបិច ខោ បន យមស្ស វាទន្តិ គាថា. តត្ថ បរិហីនមាហុ អបាហតន្តិ អត្ថព្យញ្ជនាទិតោ អបាហតំ បរិហីនំ វទន្តិ. បរិទេវតីតិ តតោ និមិត្តំ សោ ‘‘អញ្ញំ មយា អាវជ្ជិត’’ន្តិអាទីហិ វិប្បលបតិ. សោចតីតិ ‘‘តស្ស ជយោ’’តិអាទីនិ អារព្ភ សោចតិ. ឧបច្ចគា មន្តិ អនុត្ថុនាតីតិ ‘‘សោ មំ វាទេន វាទំ អតិក្កន្តោ’’តិអាទិនា នយេន សុដ្ឋុតរំ វិប្បលបតិ.

៨៣៥. ឯតេ វិវាទា សមណេសូតិ ឯត្ថ បន សមណា វុច្ចន្តិ ពាហិរបរិព្ពាជកា. ឯតេសុ ឧគ្ឃាតិ និឃាតិ ហោតីតិ ឯតេសុ វាទេសុ ជយបរាជយាទិវសេន ចិត្តស្ស ឧគ្ឃាតំ និឃាតញ្ច បាបុណន្តោ ឧគ្ឃាតី និឃាតី ច ហោតិ. វិរមេ កថោជ្ជន្តិ បជហេយ្យ កលហំ. ន ហញ្ញទត្ថត្ថិ បសំសលាភាតិ ន ហិ ឯត្ថ បសំសលាភតោ អញ្ញោ អត្ថោ អត្ថិ.

៨៣៦-៧. ឆដ្ឋគាថាយ អត្ថោ – យស្មា ច ន ហញ្ញទត្ថត្ថិ បសំសលាភា, តស្មា បរមំ លាភំ លភន្តោបិ ‘‘សុន្ទរោ អយ’’ន្តិ តត្ថ ទិដ្ឋិយា បសំសិតោ វា បន ហោតិ តំ វាទំ បរិសាយ មជ្ឈេ ទីបេត្វា, តតោ សោ តេន ជយត្ថេន តុដ្ឋិំ វា ទន្តវិទំសកំ វា អាបជ្ជន្តោ ហសតិ, មានេន ច ឧណ្ណមតិ. កិំ ការណំ? យស្មា តំ ជយត្ថំ បប្បុយ្យ យថាមានោ ជាតោ, ឯវំ ឧណ្ណមតោ ច យា ឧណ្ណតីតិ គាថា. តត្ថ មានាតិមានំ វទតេ បនេសោតិ ឯសោ បន តំ ឧណ្ណតិំ ‘‘វិឃាតភូមី’’តិ អពុជ្ឈមានោ មានញ្ច អតិមានញ្ច វទតិយេវ.

៨៣៨. ឯវំ វាទេ ទោសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស វាទំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ‘‘សូរោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ រាជខាទាយាតិ រាជខាទនីយេន, ភត្តវេតនេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិគជ្ជមេតិ បដិសូរមិច្ឆន្តិ យថា សោ បដិសូរំ ឥច្ឆន្តោ អភិគជ្ជន្តោ ឯតិ, ឯវំ ទិដ្ឋិគតិកោ ទិដ្ឋិគតិកន្តិ ទស្សេតិ. យេនេវ សោ, តេន បលេហីតិ យេន សោ តុយ្ហំ បដិសូរោ, តេន គច្ឆ. បុព្ពេវ នត្ថិ យទិទំ យុធាយាតិ យំ បន ឥទំ កិលេសជាតំ យុទ្ធាយ សិយា, តំ ឯតំ បុព្ពេវ នត្ថិ, ពោធិមូលេយេវ បហីនន្តិ ទស្សេតិ. សេសគាថា បាកដសម្ពន្ធាយេវ.

៨៣៩-៤០. តត្ថ វិវាទយន្តីតិ វិវទន្តិ. បដិសេនិកត្តាតិ បដិលោមការកោ. វិសេនិកត្វាតិ កិលេសសេនំ វិនាសេត្វា. កិំ លភេថោតិ បដិមល្លំ កិំ លភិស្សសិ. បសូរាតិ តំ បរិព្ពាជកំ អាលបតិ. យេសីធ នត្ថីតិ យេសំ ឥធ នត្ថិ.

៨៤១. បវិតក្កន្តិ ‘‘ជយោ នុ ខោ មេ ភវិស្សតី’’តិ អាទីនិ វិតក្កេន្តោ. ធោនេន យុគំ សមាគមាតិ ធុតកិលេសេន ពុទ្ធេន សទ្ធិំ យុគគ្គាហំ សមាបន្នោ. ន ហិ ត្វំ សក្ខសិ សម្បយាតវេតិ កោត្ថុកាទយោ វិយ សីហាទីហិ, ធោនេន សហ យុគំ គហេត្វា ឯកបទម្បិ សម្បយាតុំ យុគគ្គាហមេវ វា សម្បាទេតុំ ន សក្ខិស្សសីតិ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បសូរសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.