៦. ជរាសុត្តវណ្ណនា

៨១១. អប្បំ វត ជីវិតន្តិ ជរាសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វស្សំ វសិត្វា យានិ តានិ ពុទ្ធានំ សរីរារោគ្យសម្បាទនំ អនុប្បន្នសិក្ខាបទបញ្ញាបនំ វេនេយ្យទមនំ តថារូបាយ អដ្ឋុប្បត្តិយា ជាតកាទិកថនន្តិអាទីនិ ជនបទចារិកានិមិត្តានិ, តានិ សមវេក្ខិត្វា ជនបទចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ សាយំ សាកេតំ អនុប្បត្តោ អញ្ជនវនំ បាវិសិ. សាកេតវាសិនោ សុត្វា ‘‘អកាលោ ឥទានិ ភគវន្តំ ទស្សនាយា’’តិ វិភាតាយ រត្តិយា មាលាគន្ធាទីនិ គហេត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា បូជនវន្ទនសម្មោទនាទីនិ កត្វា បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ យាវ ភគវតោ គាមប្បវេសនវេលា, អថ ភគវា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តំ អញ្ញតរោ សាកេតកោ ព្រាហ្មណមហាសាលោ នគរា និក្ខន្តោ នគរទ្វារេ អទ្ទស. ទិស្វា បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ចិរទិដ្ឋោសិ, បុត្ត, មយា’’តិ បរិទេវយមានោ អភិមុខោ អគមាសិ. ភគវា ភិក្ខូ សញ្ញាបេសិ – ‘‘អយំ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណោ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ករោតុ, ន វារេតព្ពោ’’តិ.

ព្រាហ្មណោបិ វច្ឆគិទ្ធិនីវ គាវី អាគន្ត្វា ភគវតោ កាយំ បុរតោ ច បច្ឆតោ ច ទក្ខិណតោ ច វាមតោ ចាតិ សមន្តា អាលិង្គិ ‘‘ចិរទិដ្ឋោសិ, បុត្ត, ចិរំ វិនា អហោសី’’តិ ភណន្តោ. យទិ បន សោ តថា កាតុំ ន លភេយ្យ, ហទយំ ផាលេត្វា មរេយ្យ. សោ ភគវន្តំ អវោច – ‘‘ភគវា តុម្ហេហិ សទ្ធិំ អាគតភិក្ខូនំ អហមេវ ភិក្ខំ ទាតុំ សមត្ថោ, មមេវ អនុគ្គហំ ករោថា’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បត្តំ គហេត្វា បុរតោ គច្ឆន្តោ ព្រាហ្មណិយា បេសេសិ – ‘‘បុត្តោ មេ អាគតោ, អាសនំ បញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិ. សា តថា កត្វា អាគមនំ បស្សន្តី ឋិតា ភគវន្តំ អន្តរវីថិយំយេវ ទិស្វា បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ចិរទិដ្ឋោសិ, បុត្ត, មយា’’តិ បាទេសុ គហេត្វា រោទិត្វា ឃរំ អតិនេត្វា សក្កច្ចំ ភោជេសិ. ភុត្តាវិនោ ព្រាហ្មណោ បត្តំ អបនាមេសិ. ភគវា តេសំ សប្បាយំ វិទិត្វា ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ឧភោបិ សោតាបន្នា អហេសុំ. អថ ភគវន្តំ យាចិំសុ – ‘‘យាវ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, អម្ហាកំយេវ ឃរេ ភិក្ខា គហេតព្ពា’’តិ. ភគវា ‘‘ន ពុទ្ធា ឯវំ ឯកំ និពទ្ធដ្ឋានំយេវ គច្ឆន្តី’’តិ បដិក្ខិបិ. តេ អាហំសុ – ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វាបិ តុម្ហេ ឥធេវ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា វិហារំ គច្ឆថា’’តិ. ភគវា តេសំ អនុគ្គហត្ថាយ តថា អកាសិ. មនុស្សា ព្រាហ្មណញ្ច ព្រាហ្មណិញ្ច ‘‘ពុទ្ធបិតា ពុទ្ធមាតា’’ ត្វេវ វោហរិំសុ. តម្បិ កុលំ ‘‘ពុទ្ធកុល’’ន្តិ នាមំ លភិ.

អានន្ទត្ថេរោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ – ‘‘អហំ ភគវតោ មាតាបិតរោ ជានាមិ, ឥមេ បន កស្មា វទន្តិ ‘អហំ ពុទ្ធមាតា អហំ ពុទ្ធបិតា’’’តិ. ភគវា អាហ – ‘‘និរន្តរំ មេ, អានន្ទ, ព្រាហ្មណី ច ព្រាហ្មណោ ច បញ្ច ជាតិសតានិ មាតាបិតរោ អហេសុំ, បញ្ច ជាតិសតានិ មាតាបិតូនំ ជេដ្ឋកា, បញ្ច ជាតិសតានិ កនិដ្ឋកា. តេ បុព្ពសិនេហេនេវ កថេន្តី’’តិ ឥមញ្ច គាថមភាសិ –

‘‘បុព្ពេវ សន្និវាសេន, បច្ចុប្បន្នហិតេន វា;

ឯវំ តំ ជាយតេ បេមំ, ឧប្បលំវ យថោទកេ’’តិ. (ជា. ១.២.១៧៤);

តតោ ភគវា សាកេតេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា បុន ចារិកំ ចរមានោ សាវត្ថិមេវ អគមាសិ. សោបិ ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បតិរូបំ ធម្មទេសនំ សុត្វា សេសមគ្គេ បាបុណិត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិំសុ. នគរេ ព្រាហ្មណា សន្និបតិំសុ ‘‘អម្ហាកំ ញាតកេ សក្ករិស្សាមា’’តិ. សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ ឧបាសកាបិ សន្និបតិំសុ ឧបាសិកាយោ ច ‘‘អម្ហាកំ សហធម្មិកេ សក្ករិស្សាមា’’តិ. តេ សព្ពេបិ កម្ពលកូដាគារំ អារោបេត្វា មាលាគន្ធាទីហិ បូជេន្តា នគរា និក្ខាមេសុំ.

ភគវាបិ តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ តេសំ បរិនិព្ពានភាវំ ញត្វា ‘‘តត្ថ មយិ គតេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ពហុជនស្ស ធម្មាភិសមយោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា បត្តចីវរមាទាយ សាវត្ថិតោ អាគន្ត្វា អាឡាហនមេវ បាវិសិ. មនុស្សា ទិស្វា ‘‘មាតាបិតូនំ សរីរកិច្ចំ កាតុកាមោ ភគវា អាគតោ’’តិ វន្ទិត្វា អដ្ឋំសុ. នាគរាបិ កូដាគារំ បូជេន្តា អាឡាហនំ អានេត្វា ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘‘គហដ្ឋអរិយសាវកា កថំ បូជេតព្ពា’’តិ. ភគវា ‘‘យថា អសេក្ខា បូជិយន្តិ, តថា បូជេតព្ពា ឥមេ’’តិ អធិប្បាយេន តេសំ អសេក្ខមុនិភាវំ ទីបេន្តោ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘អហិំសកា យេ មុនយោ, និច្ចំ កាយេន សំវុតា;

តេ យន្តិ អច្ចុតំ ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចរេ’’តិ. (ធ. ប. ២២៥);

តញ្ច បរិសំ ឱលោកេត្វា តង្ខណានុរូបំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ អប្បំ វត ជីវិតំ ឥទន្តិ ‘‘ឥទំ វត មនុស្សានំ ជីវិតំ អប្បំ បរិត្តំ ឋិតិបរិត្តតាយ សរសបរិត្តតាយា’’តិ សល្លសុត្តេបិ វុត្តនយមេតំ. ឱរំ វស្សសតាបិ មិយ្យតីតិ វស្សសតា ឱរំ កលលាទិកាលេបិ មិយ្យតិ. អតិច្ចាតិ វស្សសតំ អតិក្កមិត្វា. ជរសាបិ មិយ្យតីតិ ជរាយបិ មិយ្យតិ.

៨១២-៦. មមាយិតេតិ មមាយិតវត្ថុការណា. វិនាភាវសន្តមេវិទន្តិ សន្តវិនាភាវំ វិជ្ជមានវិនាភាវមេវ ឥទំ, ន សក្កា អវិនាភាវេន ភវិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មាមកោតិ មម ឧបាសកោ ភិក្ខុ វាតិ សង្ខំ គតោ, ពុទ្ធាទីនិ វា វត្ថូនិ មមាយមានោ. សង្គតន្តិ សមាគតំ ទិដ្ឋបុព្ពំ វា. បិយាយិតន្តិ បិយំ កតំ. នាមំយេវាវសិស្សតិ អក្ខេយ្យន្តិ សព្ពំ រូបាទិធម្មជាតំ បហីយតិ, នាមមត្តមេវ តុ អវសិស្សតិ ‘‘ពុទ្ធរក្ខិតោ, ធម្មរក្ខិតោ’’តិ ឯវំ សង្ខាតុំ កថេតុំ. មុនយោតិ ខីណាសវមុនយោ. ខេមទស្សិនោតិ និព្ពានទស្សិនោ.

៨១៧. សត្តមគាថា ឯវំ មរណព្ភាហតេ លោកេ អនុរូបបដិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តា. តត្ថ បតិលីនចរស្សាតិ តតោ តតោ បតិលីនំ ចិត្តំ កត្វា ចរន្តស្ស. ភិក្ខុនោតិ កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស សេក្ខស្ស វា. សាមគ្គិយមាហុ តស្សតំ,យោ អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេតិ តស្សេតំ បតិរូបមាហុ, យោ ឯវំបដិបន្នោ និរយាទិភេទេ ភវនេ អត្តានំ ន ទស្សេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ ឥមម្ហា មរណា មុច្ចេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

៨១៨-២០. ឥទានិ យោ ‘‘អត្តានំ ភវនេ ន ទស្សយេ’’តិ ឯវំ ខីណាសវោ វិភាវិតោ, តស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ឥតោ បរា តិស្សោ គាថាយោ អាហ. តត្ថ សព្ពត្ថាតិ ទ្វាទសសុ អាយតនេសុ. យទិទំ ទិដ្ឋសុតំ មុតេសុ វាតិ ឯត្ថ បន យទិទំ ទិដ្ឋសុតំ, ឯត្ថ វា មុតេសុ វា ធម្មេសុ ឯវំ មុនិ ន ឧបលិម្បតីតិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ធោនោ ន ហិ តេន មញ្ញតិ, យទិទំ ទិដ្ឋសុតំ មុតេសុ វាតិ អត្រាបិ យទិទំ ទិដ្ឋសុត្តំ, តេន វត្ថុនា ន មញ្ញតិ, មុតេសុ វា ធម្មេសុ ន មញ្ញតីតិ ឯវមេវ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ន ហិ សោ រជ្ជតិ នោ វិរជ្ជតីតិ. ពាលបុថុជ្ជនា វិយ ន រជ្ជតិ, កល្យាណបុថុជ្ជនសេក្ខា វិយ ន វិរជ្ជតិ, រាគស្ស បន ខីណត្តា ‘‘វិរាគោ’’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវាតិ. ទេសនាបរិយោសានេ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ជរាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.