៤. សុទ្ធដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៧៩៥. បស្សាមិ សុទ្ធន្តិ សុទ្ធដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ពារាណសិវាសី អញ្ញតរោ កុដុម្ពិកោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ បច្ចន្តជនបទំ អគមាសិ ភណ្ឌគ្គហណត្ថំ. តត្ថ វនចរកេន សទ្ធិំ មិត្តំ កត្វា តស្ស បណ្ណាការំ ទត្វា បុច្ឆិ – ‘‘កច្ចិ, តេ សម្ម, ចន្ទនសារំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ? ‘‘អាម សាមី’’តិ ច វុត្តេ តេនេវ សទ្ធិំ ចន្ទនវនំ បវិសិត្វា សព្ពសកដានិ ចន្ទនសារស្ស បូរេត្វា តម្បិ វនចរកំ ‘‘យទា, សម្ម, ពារាណសិំ អាគច្ឆសិ, តទា ចន្ទនសារំ គហេត្វា អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា ពារាណសិំយេវ អគមាសិ. អថាបរេន សមយេន សោបិ វនចរកោ ចន្ទនសារំ គហេត្វា តស្ស ឃរំ អគមាសិ. សោ តំ ទិស្វា សព្ពំ បដិសន្ថារំ កត្វា សាយន្ហសមយេ ចន្ទនសារំ បិសាបេត្វា សមុគ្គំ បូរេត្វា ‘‘គច្ឆ, សម្ម, ន្ហាយិត្វា អាគច្ឆា’’តិ អត្តនោ បុរិសេន សទ្ធិំ ន្ហានតិត្ថំ បេសេសិ. តេន ច សមយេន ពារាណសិយំ ឧស្សវោ ហោតិ. អថ ពារាណសិវាសិនោ បាតោវ ទានំ ទត្វា សាយំ សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា មាលាគន្ធាទីនិ គហេត្វា កស្សបស្ស ភគវតោ មហាចេតិយំ វន្ទិតុំ គច្ឆន្តិ. សោ វនចរកោ តេ ទិស្វា ‘‘មហាជនោ កុហិំ គច្ឆតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘វិហារំ ចេតិយវន្ទនត្ថាយា’’តិ ច សុត្វា សយម្បិ អគមាសិ. តត្ថ មនុស្សេ ហរិតាលមនោសិលាទីហិ នានប្បការេហិ ចេតិយេ បូជំ ករោន្តេ ទិស្វា កិញ្ចិ ចិត្រំ កាតុំ អជានន្តោ តំ ចន្ទនំ គហេត្វា មហាចេតិយេ សុវណ្ណិដ្ឋកានំ. ឧបរិ កំសបាតិមត្តំ មណ្ឌលំ អកាសិ. អថ តត្ថ សូរិយុគ្គមនវេលាយំ សូរិយរស្មិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. សោ តំ ទិស្វា បសីទិ, បត្ថនញ្ច អកាសិ ‘‘យត្ថ យត្ថ និព្ពត្តាមិ, ឦទិសា មេ រស្មិយោ ឧរេ ឧដ្ឋហន្តូ’’តិ. សោ កាលំ កត្វា តាវតិំសេសុ និព្ពត្តិ. តស្ស ឧរេ រស្មិយោ ឧដ្ឋហិំសុ, ចន្ទមណ្ឌលំ វិយស្ស ឧរមណ្ឌលំ វិរោចតិ, ‘‘ចន្ទាភោ ទេវបុត្តោ’’ត្វេវ ច នំ សញ្ជានិំសុ.

សោ តាយ សម្បត្តិយា ឆសុ ទេវលោកេសុ អនុលោមបដិលោមតោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេត្វា អម្ហាកំ ភគវតិ ឧប្បន្នេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិ, តថេវស្ស ឧរេ ចន្ទមណ្ឌលសទិសំ រស្មិមណ្ឌលំ អហោសិ. នាមករណទិវសេ ចស្ស មង្គលំ កត្វា ព្រាហ្មណា តំ មណ្ឌលំ ទិស្វា ‘‘ធញ្ញបុញ្ញលក្ខណោ អយំ កុមារោ’’តិ វិម្ហិតា ‘‘ចន្ទាភោ’’ ត្វេវ នាមំ អកំសុ. តំ វយប្បត្តំ ព្រាហ្មណា គហេត្វា អលង្ករិត្វា រត្តកញ្ចុកំ បារុបាបេត្វា រថេ អារោបេត្វា ‘‘មហាព្រហ្មា អយ’’ន្តិ បូជេត្វា ‘‘យោ ចន្ទាភំ បស្សតិ, សោ យសធនាទីនិ លភតិ, សម្បរាយញ្ច សគ្គំ គច្ឆតី’’តិ ឧគ្ឃោសេន្តា គាមនិគមរាជធានីសុ អាហិណ្ឌន្តិ. គតគតដ្ឋានេ មនុស្សា ‘‘ឯស កិរ ភោ ចន្ទាភោ នាម, យោ ឯតំ បស្សតិ, សោ យសធនសគ្គាទីនិ លភតី’’តិ ឧបរូបរិ អាគច្ឆន្តិ, សកលជម្ពុទីបោ ចលិ. ព្រាហ្មណា តុច្ឆហត្ថកានំ អាគតានំ ន ទស្សេន្តិ, សតំ វា សហស្សំ វា គហេត្វា អាគតានមេវ ទស្សេន្តិ. ឯវំ ចន្ទាភំ គហេត្វា អនុវិចរន្តា ព្រាហ្មណា កមេន សាវត្ថិំ អនុប្បត្តា.

តេន ច សមយេន ភគវា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អាគន្ត្វា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ ពហុជនហិតាយ ធម្មំ ទេសេន្តោ. អថ ចន្ទាភោ សាវត្ថិំ បត្វា សមុទ្ទបក្ខន្តកុន្នទី វិយ អបាកដោ អហោសិ, ចន្ទាភោតិ ភណន្តោបិ នត្ថិ. សោ សាយន្ហសមយេ មហាជនកាយំ មាលាគន្ធាទីនិ អាទាយ ជេតវនាភិមុខំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កុហិំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, សោ ពហុជនហិតាយ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ សោតុំ ជេតវនំ គច្ឆាមា’’តិ ច តេសំ វចនំ សុត្វា សោបិ ព្រាហ្មណគណបរិវុតោ តត្ថេវ អគមាសិ. ភគវា ច តស្មិំ សមយេ ធម្មសភាយំ វរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោវ ហោតិ. ចន្ទាភោ ភគវន្តំ ឧបសង្កម្ម មធុរបដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, តាវទេវ ចស្ស សោ អាលោកោ អន្តរហិតោ. ពុទ្ធាលោកស្ស ហិ សមីបេ អសីតិហត្ថព្ភន្តរេ អញ្ញោ អាលោកោ នាភិភោតិ. សោ ‘‘អាលោកោ មេ នដ្ឋោ’’តិ និសីទិត្វាវ ឧដ្ឋាសិ, ឧដ្ឋហិត្វា ច គន្តុមារទ្ធោ. អថ នំ អញ្ញតរោ បុរិសោ អាហ – ‘‘កិំ ភោ ចន្ទាភ, សមណស្ស គោតមស្ស ភីតោ គច្ឆសី’’តិ. នាហំ ភីតោ គច្ឆាមិ, អបិច មេ ឥមស្ស តេជេន អាលោកោ ន សម្បជ្ជតីតិ បុនទេវ ភគវតោ បុរតោ និសីទិត្វា បាទតលា បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គា រូបរំសិលក្ខណាទិសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘មហេសក្ខោ សមណោ គោតមោ, មម ឧរេ អប្បមត្តកោ អាលោកោ ឧដ្ឋិតោ, តាវតកេនបិ មំ គហេត្វា ព្រាហ្មណា សកលជម្ពុទីបំ វិចរន្តិ. ឯវំ វរលក្ខណសម្បត្តិសមន្នាគតស្ស សមណស្ស គោតមស្ស នេវ មានោ ឧប្បន្នោ, អទ្ធា អយំ អនោមគុណសមន្នាគតោ ភវិស្សតិ សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ អតិវិយ បសន្នចិត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. ភគវា អញ្ញតរំ ថេរំ អាណាបេសិ – ‘‘បព្ពាជេហិ ន’’ន្តិ. សោ តំ បព្ពាជេត្វា តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខិ. សោ វិបស្សនំ អារភិត្វា ន ចិរេនេវ អរហត្តំ បត្វា ‘‘ចន្ទាភត្ថេរោ’’តិ វិស្សុតោ អហោសិ. តំ អារព្ភ ភិក្ខូ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, យេ ចន្ទាភំ អទ្ទសំសុ. តេ យសំ វា ធនំ វា លភិំសុ, សគ្គំ វា គច្ឆិំសុ, វិសុទ្ធិំ វា បាបុណិំសុ តេន ចក្ខុទ្វារិករូបទស្សនេនា’’តិ. ភគវា តស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវត្ថោ – ន, ភិក្ខវេ, ឯវរូបេន ទស្សនេន សុទ្ធិ ហោតិ. អបិច ខោ កិលេសមលិនត្តា អសុទ្ធំ, កិលេសរោគានំ អវិគមា សរោគមេវ ចន្ទាភំ ព្រាហ្មណំ អញ្ញំ វា ឯវរូបំ ទិស្វា ទិដ្ឋិគតិកោ ពាលោ អភិជានាតិ ‘‘បស្សាមិ សុទ្ធំ បរមំ អរោគំ, តេន ច ទិដ្ឋិសង្ខាតេន ទស្សនេន សំសុទ្ធិ នរស្ស ហោតី’’តិ, សោ ឯវំ អភិជានន្តោ តំ ទស្សនំ ‘‘បរម’’ន្តិ ញត្វា តស្មិំ ទស្សនេ សុទ្ធានុបស្សី សមានោ តំ ទស្សនំ ‘‘មគ្គញាណ’’ន្តិ បច្ចេតិ. តំ បន មគ្គញាណំ ន ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ទិដ្ឋេន ចេ សុទ្ធី’’តិ ទុតិយគាថំ.

៧៩៦. តស្សត្ថោ – តេន រូបទស្សនសង្ខាតេន ទិដ្ឋេន យទិ កិលេសសុទ្ធិ នរស្ស ហោតិ. តេន វា ញាណេន សោ យទិ ជាតិអាទិទុក្ខំ បជហាតិ. ឯវំ សន្តេ អរិយមគ្គតោ អញ្ញេន អសុទ្ធិមគ្គេនេវ សោ សុជ្ឈតិ, រាគាទីហិ ឧបធីហិ សឧបធិកោ ឯវ សមានោ សុជ្ឈតីតិ អាបន្នំ ហោតិ, ន ច ឯវំវិធោ សុជ្ឈតិ. តស្មា ទិដ្ឋី ហិ នំ បាវ តថា វទានំ, សា នំ ទិដ្ឋិយេវ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អយ’’ន្តិ កថេតិ ទិដ្ឋិអនុរូបំ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនា នយេន តថា តថា វទន្តិ.

៧៩៧. ន ព្រាហ្មណោតិ តតិយគាថា. តស្សត្ថោ – យោ បន ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ ហោតិ, សោ មគ្គេន អធិគតាសវក្ខយោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ អរិយមគ្គញាណតោ អញ្ញេន អភិមង្គលសម្មតរូបសង្ខាតេ ទិដ្ឋេ តថាវិធសទ្ទសង្ខាតេ សុតេ អវីតិក្កមសង្ខាតេ សីលេ ហត្ថិវតាទិភេទេ វតេ បថវិអាទិភេទេ មុតេ ច ឧប្បន្នេន មិច្ឆាញាណេន សុទ្ធិំ ន អាហ. សេសមស្ស ព្រាហ្មណស្ស វណ្ណភណនត្ថំ វុត្តំ. សោ ហិ តេធាតុកបុញ្ញេ សព្ពស្មិញ្ច បាបេ អនូបលិត្តោ, តស្ស បហីនត្តា អត្តទិដ្ឋិយា យស្ស កស្សចិ វា គហណស្ស បហីនត្តា អត្តញ្ជហោ, បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ អករណតោ នយិធ បកុព្ពមានោតិ វុច្ចតិ. តស្មា នំ ឯវំ បសំសន្តោ អាហ. សព្ពស្សេវ ចស្ស បុរិមបាទេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – បុញ្ញេ ច បាបេ ច អនូបលិត្តោ, អត្តញ្ជហោ នយិធ បកុព្ពមានោ, ន ព្រាហ្មណោ អញ្ញតោ សុទ្ធិមាហាតិ.

៧៩៨. ឯវំ ន ព្រាហ្មណោ អញ្ញតោ សុទ្ធិមាហាតិ វត្វា ឥទានិ យេ ទិដ្ឋិគតិកា អញ្ញតោ សុទ្ធិំ ព្រុវន្តិ, តេសំ តស្សា ទិដ្ឋិយា អនិព្ពាហកភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរិមំ បហាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – តេ ហិ អញ្ញតោ សុទ្ធិវាទា សមានាបិ យស្សា ទិដ្ឋិយា អប្បហីនត្តា គហណមុញ្ចនំ ហោតិ. តាយ បុរិមំ សត្ថារាទិំ បហាយ អបរំ និស្សិតា ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អនុគតា អភិភូតា រាគាទិភេទំ ន តរន្តិ សង្គំ, តញ្ច អតរន្តា តំ តំ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហន្តិ ច និរស្សជន្តិ ច មក្កដោវ សាខន្តិ.

៧៩៩. បញ្ចមគាថាយ សម្ពន្ធោ – យោ ច សោ ‘‘ទិដ្ឋី ហិ នំ បាវ តថា វទាន’’ន្តិ វុត្តោ, សោ សយំ សមាទាយាតិ. តត្ថ សយន្តិ សាមំ. សមាទាយាតិ គហេត្វា. វតានីតិ ហត្ថិវតាទីនិ. ឧច្ចាវចន្តិ អបរាបរំ ហីនបណីតំ វា សត្ថារតោ សត្ថារាទិំ. សញ្ញសត្តោតិ កាមសញ្ញាទីសុ លគ្គោ. វិទ្វា ច វេទេហិ សមេច្ច ធម្មន្តិ បរមត្ថវិទ្វា ច អរហា ចតូហិ មគ្គញាណវេទេហិ ចតុសច្ចធម្មំ អភិសមេច្ចាតិ. សេសំ បាកដមេវ.

៨០០. ស សព្ពធម្មេសុ វិសេនិភូតោ, យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំវ សុតំ មុតំ វាតិ សោភូរិបញ្ញោ ខីណាសវោ យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា មុតំ វា តេសុ សព្ពធម្មេសុ មារសេនំ វិនាសេត្វា ឋិតភាវេន វិសេនិភូតោ. តមេវទស្សិន្តិ តំ ឯវំ វិសុទ្ធទស្សិំ. វិវដំ ចរន្តន្តិតណ្ហច្ឆទនាទិវិគមេន វិវដំ ហុត្វា ចរន្តំ. កេនីធ លោកស្មិំ វិកប្បយេយ្យាតិ កេន ឥធ លោកេ តណ្ហាកប្បេន វា ទិដ្ឋិកប្បេន វា កោចិ វិកប្បេយ្យ, តេសំ វា បហីនត្តា រាគាទិនា បុព្ពេ វុត្តេនាតិ.

៨០១. ន កប្បយន្តីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ អត្ថោ ច – កិញ្ច ភិយ្យោ? តេ ហិ តាទិសា សន្តោ ទ្វិន្នំ កប្បានំ បុរេក្ខារានញ្ច កេនចិ ន កប្បយន្តិ ន បុរេក្ខរោន្តិ, បរមត្ថអច្ចន្តសុទ្ធិអធិគតត្តា អនច្ចន្តសុទ្ធិំយេវ អកិរិយសស្សតទិដ្ឋិំ អច្ចន្ត សុទ្ធីតិ ន តេ វទន្តិ. អាទានគន្ថំ គថិតំ វិសជ្ជាតិ ចតុព្ពិធម្បិ រូបាទីនំ អាទាយកត្តា អាទានគន្ថំ អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ គថិតំ ពទ្ធំ អរិយមគ្គសត្ថេន វិសជ្ជ ឆិន្ទិត្វា. សេសំ បាកដមេវ.

៨០២. សីមាតិគោតិ គាថា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វុត្តា. បុព្ពសទិសោ ឯវ បនស្សា សម្ពន្ធោ, សោ ឯវំ អត្ថវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វេទិតព្ពោ – កិញ្ច ភិយ្យោ សោ ឦទិសោ ភូរិបញ្ញោ ចតុន្នំ កិលេសសីមានំ អតីតត្តា សីមាតិគោ ពាហិតបាបត្តា ច ព្រាហ្មណោ, ឥត្ថម្ភូតស្ស ច តស្ស នត្ថិ បរចិត្តបុព្ពេនិវាសញាណេហិ ញត្វា វា មំសចក្ខុទិព្ពចក្ខូហិ ទិស្វា វា កិញ្ចិ សមុគ្គហីតំ, អភិនិវិដ្ឋន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោ ច កាមរាគាភាវតោ ន រាគរាគី, រូបារូបរាគាភាវតោ ន វិរាគរត្តោ. យតោ ឯវំវិធស្ស ‘‘ឥទំ បរ’’ន្តិ កិញ្ចិ ឥធ ឧគ្គហិតំ នត្ថីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សុទ្ធដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.