៣. ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៧៨៧. វទន្តិ វេ ទុដ្ឋមនាបីតិ ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អាទិគាថាយ តាវ ឧប្បត្តិ – មុនិសុត្តនយេន ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នលាភសក្ការំ អសហមានា តិត្ថិយា សុន្ទរិំ បរិព្ពាជិកំ ឧយ្យោជេសុំ. សា កិរ ជនបទកល្យាណី សេតវត្ថបរិព្ពាជិកាវ អហោសិ. សា សុន្ហាតា សុនិវត្ថា មាលាគន្ធវិលេបនវិភូសិតា ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា សាវត្ថិវាសីនំ ជេតវនតោ និក្ខមនវេលាយ សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា ជេតវនាភិមុខី គច្ឆតិ. មនុស្សេហិ ច ‘‘កុហិំ គច្ឆសី’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘សមណំ គោតមំ សាវកេ ចស្ស រមយិតុំ គច្ឆាមី’’តិ វត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ វិចរិត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ បិទហិតេ នគរំ បវិសិត្វា បភាតេ បុន ជេតវនំ គន្ត្វា គន្ធកុដិសមីបេ បុប្ផានិ វិចិនន្តី វិយ ចរតិ. ពុទ្ធុបដ្ឋានំ អាគតេហិ ច មនុស្សេហិ ‘‘កិមត្ថំ អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិតា យំកិញ្ចិទេវ ភណតិ. ឯវំ អឌ្ឍមាសមត្តេ វីតិក្កន្តេ តិត្ថិយា តំ ជីវិតា វោរោបេត្វា បរិខាតដេ និក្ខិបិត្វា បភាតេ ‘‘សុន្ទរិំ ន បស្សាមា’’តិ កោលាហលំ កត្វា រញ្ញោ ច អារោចេត្វា តេន អនុញ្ញាតា ជេតវនំ បវិសិត្វា វិចិនន្តា វិយ តំ និក្ខិត្តដ្ឋានា ឧទ្ធរិត្វា មញ្ចកំ អារោបេត្វា នគរំ អភិហរិត្វា ឧបក្កោសំ អកំសុ. សព្ពំ បាឡិយំ (ឧទា. ៣៨) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ភគវា តំ ទិវសំ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ ‘‘តិត្ថិយា អជ្ជ អយសំ ឧប្បាទេស្សន្តី’’តិ ញត្វា ‘‘តេសំ សទ្ទហិត្វា មាទិសេ ចិត្តំ បកោបេត្វា មហាជនោ អបាយាភិមុខោ មា អហោសី’’តិ គន្ធកុដិទ្វារំ បិទហិត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំយេវ អច្ឆិ, ន នគរំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ភិក្ខូ បន ទ្វារំ បិទហិតំ ទិស្វា បុព្ពសទិសមេវ បវិសិំសុ. មនុស្សា ភិក្ខូ ទិស្វា នានប្បការេហិ អក្កោសិំសុ. អថ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ តំ បវត្តិំ អារោចេត្វា ‘‘តិត្ថិយេហិ, ភន្តេ, មហាអយសោ ឧប្បាទិតោ, ន សក្កា ឥធ វសិតុំ, វិបុលោ ជម្ពុទីបោ, អញ្ញត្ថ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. តត្ថបិ អយសេ ឧដ្ឋិតេ កុហិំ គមិស្សសិ អានន្ទាតិ? ‘‘អញ្ញំ នគរំ ភគវា’’តិ. អថ ភគវា ‘‘អាគមេហិ, អានន្ទ, សត្តាហមេវាយំ សទ្ទោ ភវិស្សតិ, សត្តាហច្ចយេន យេហិ អយសោ កតោ, តេសំយេវ ឧបរិ បតិស្សតី’’តិ វត្វា អានន្ទត្ថេរស្ស ធម្មទេសនត្ថំ ‘‘វទន្តិ វេ’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ.

តត្ថ វទន្តីតិ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧបវទន្តិ. ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេ អថោបិ វេ សច្ចមនាតិ ឯកច្ចេ ទុដ្ឋចិត្តា, ឯកច្ចេ តថសញ្ញិនោបិ ហុត្វា, តិត្ថិយា ទុដ្ឋចិត្តា, យេ តេសំ វចនំ សុត្វា សទ្ទហិំសុ, តេ សច្ចមនាតិ អធិប្បាយោ. វាទញ្ច ជាតន្តិ ឯតំ អក្កោសវាទំ ឧប្បន្នំ. មុនិ នោ ឧបេតីតិ អការកតាយ ច អកុប្បនតាយ ច ពុទ្ធមុនិ ន ឧបេតិ. តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ តេន ការណេន អយំ មុនិ រាគាទិខិលេហិ នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ វេទិតព្ពោ.

៧៨៨. ឥមញ្ច គាថំ វត្វា ភគវា អានន្ទត្ថេរំ បុច្ឆិ, ‘‘ឯវំ ខុំសេត្វា វម្ភេត្វា វុច្ចមានា ភិក្ខូ, អានន្ទ, កិំ វទន្តី’’តិ. ន កិញ្ចិ ភគវាតិ. ‘‘ន, អានន្ទ, ‘អហំ សីលវា’តិ សព្ពត្ថ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ, លោកេ ហិ នាភាសមានំ ជានន្តិ មិស្សំ ពាលេហិ បណ្ឌិត’’ន្តិ វត្វា, ‘‘ភិក្ខូ, អានន្ទ, តេ មនុស្សេ ឯវំ បដិចោទេន្តូ’’តិ ធម្មទេសនត្ថាយ ‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតី’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ. ថេរោ តំ ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខូ អាហ – ‘‘មនុស្សា តុម្ហេហិ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេតព្ពា’’តិ. ភិក្ខូ តថា អកំសុ. បណ្ឌិតមនុស្សា តុណ្ហី អហេសុំ. រាជាបិ រាជបុរិសេ សព្ពតោ បេសេត្វា យេសំ ធុត្តានំ លញ្ជំ ទត្វា តិត្ថិយា តំ មារាបេសុំ, តេ គហេត្វា និគ្គយ្ហ តំ បវត្តិំ ញត្វា តិត្ថិយេ បរិភាសិ. មនុស្សាបិ តិត្ថិយេ ទិស្វា លេឌ្ឌុនា បហរន្តិ, បំសុនា ឱកិរន្តិ ‘‘ភគវតោ អយសំ ឧប្បាទេសុ’’ន្តិ. អានន្ទត្ថេរោ តំ ទិស្វា ភគវតោ អារោចេសិ, ភគវា ថេរស្ស ឥមំ គាថមភាសិ ‘‘សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ…បេ… វទេយ្យា’’តិ.

តស្សត្ថោ – យាយំ ទិដ្ឋិ តិត្ថិយជនស្ស ‘‘សុន្ទរិំ មារេត្វា សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ អវណ្ណំ បកាសេត្វា ឯតេនុបាយេន លទ្ធំ សក្ការំ សាទិយិស្សាមា’’តិ, សោ តំ ទិដ្ឋិំ កថំ អតិក្កមេយ្យ, អថ ខោ សោ អយសោ តមេវ តិត្ថិយជនំ បច្ចាគតោ តំ ទិដ្ឋិំ អច្ចេតុំ អសក្កោន្តំ. យោ វា សស្សតាទិវាទី, សោបិ សកំ ទិដ្ឋិំ កថំ អច្ចយេយ្យ តេន ទិដ្ឋិច្ឆន្ទេន អនុនីតោ តាយ ច ទិដ្ឋិរុចិយា និវិដ្ឋោ, អបិច ខោ បន សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោ អត្តនាវ បរិបុណ្ណានិ តានិ ទិដ្ឋិគតានិ ករោន្តោ យថា ជានេយ្យ, តថេវ វទេយ្យាតិ.

៧៨៩. អថ រាជា សត្តាហច្ចយេន តំ កុណបំ ឆឌ្ឌាបេត្វា សាយន្ហសមយំ វិហារំ គន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា អាហ – ‘‘ននុ, ភន្តេ, ឦទិសេ អយសេ ឧប្បន្នេ មយ្ហម្បិ អារោចេតព្ពំ សិយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ភគវា, ‘‘ន, មហារាជ, ‘អហំ សីលវា គុណសម្បន្នោ’តិ បរេសំ អារោចេតុំ អរិយានំ បតិរូប’’ន្តិ វត្វា តស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘យោ អត្តនោ សីលវតានី’’តិ អវសេសគាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ សីលវតានីតិ បាតិមោក្ខាទីនិ សីលានិ អារញ្ញិកាទីនិ ធុតង្គវតានិ ច. អនានុបុដ្ឋោតិ អបុច្ឆិតោ. បាវាតិ វទតិ. អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហុ, យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវាតិ យោ ឯវំ អត្តានំ សយមេវ វទតិ, តស្ស តំ វាទំ ‘‘អនរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ កុសលា ឯវំ កថេន្តិ.

៧៩០. សន្តោតិ រាគាទិកិលេសវូបសមេន សន្តោ, តថា អភិនិព្ពុតត្តោ. ឥតិហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោតិ ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ឥតិ សីលេសុ អកត្ថមានោ, សីលនិមិត្តំ អត្តូបនាយិកំ វាចំ អភាសមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តីតិ តស្ស តំ អកត្ថនំ ‘‘អរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ ពុទ្ធាទយោ ខន្ធាទិកុសលា វទន្តិ. យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ យស្ស ខីណាសវស្ស រាគាទយោ សត្ត ឧស្សទា កុហិញ្ចិ លោកេ នត្ថិ, តស្ស តំ អកត្ថនំ ‘‘អរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ ឯវំ កុសលា វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

៧៩១. ឯវំ ខីណាសវបដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តិត្ថិយានំ បដិបត្តិំ រញ្ញោ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘បកប្បិតា សង្ខតា’’តិ. តត្ថ បកប្បិតាតិ បរិកប្បិតា. សង្ខតាតិ បច្ចយាភិសង្ខតា. យស្សាតិ យស្ស កស្សចិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. ធម្មាតិ ទិដ្ឋិយោ. បុរក្ខតាតិ បុរតោ កតា. សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ. អវីវទាតាតិ អវោទាតា. យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសំ, តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិន្តិ យស្សេតេ ទិដ្ឋិធម្មា បុរក្ខតា អវោទាតា សន្តិ, សោ ឯវំវិធោ យស្មា អត្តនិ តស្សា ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិធម្មិកញ្ច សក្ការាទិំ, សម្បរាយិកញ្ច គតិវិសេសាទិំ អានិសំសំ បស្សតិ, តស្មា តញ្ច អានិសំសំ, តញ្ច កុប្បតាយ ច បដិច្ចសមុប្បន្នតាយ ច សម្មុតិសន្តិតាយ ច កុប្បបដិច្ចសន្តិសង្ខាតំ ទិដ្ឋិំ និស្សិតោវ ហោតិ, សោ តន្និស្សិតត្តា អត្តានំ វា ឧក្កំសេយ្យ បរេ វា វម្ភេយ្យ អភូតេហិបិ គុណទោសេហិ.

៧៩២. ឯវំ និស្សិតេន ច ទិដ្ឋីនិវេសា…បេ… អាទិយតី ច ធម្មន្តិ. តត្ថ ទិដ្ឋីនិវេសាតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសសង្ខាតានិ ទិដ្ឋិនិវេសនានិ. ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ សុខេន អតិវត្តិតព្ពា ន ហោន្តិ. ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតន្តិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិធម្មេសុ តំ តំ សមុគ្គហិតំ អភិនិវិដ្ឋំ ធម្មំ និច្ឆិនិត្វា បវត្តត្តា ទិដ្ឋិនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសុ, និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្មន្តិ យស្មា ន ហិ ស្វាតិវត្តា, តស្មា នរោ តេសុយេវ ទិដ្ឋិនិវេសនេសុ អជសីលគោសីលកុក្កុរសីលបញ្ចាតបមរុប្បបាតឧក្កុដិកប្បធានកណ្ដកាបស្សយាទិភេទំ សត្ថារធម្មក្ខានគណាទិភេទញ្ច តំ តំ ធម្មំ និរស្សតិ ច អាទិយតិ ច ជហតិ ច គណ្ហាតិ ច វនមក្កដោ វិយ តំ តំ សាខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ និរស្សន្តោ ច អាទិយន្តោ ច អនវដ្ឋិតចិត្តត្តា អសន្តេហិបិ គុណទោសេហិ អត្តនោ វា បរស្ស វា យសាយសំ ឧប្បាទេយ្យ.

៧៩៣. យោ បនាយំ សព្ពទិដ្ឋិគតាទិទោសធុននាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា ធោនោ, តស្ស ធោនស្ស ហិ…បេ… អនូបយោ សោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ធោនធម្មសមន្នាគមា ធោនស្ស ធុតសព្ពបាបស្ស អរហតោ កត្ថចិ លោកេ តេសុ តេសុ ភវេសុ បកប្បិតា ទិដ្ឋិ នត្ថិ, សោ តស្សា ទិដ្ឋិយា អភាវេន, យាយ ច អត្តនា កតំ បាបកម្មំ បដិច្ឆាទេន្តា តិត្ថិយា មាយាយ មានេន វា ឯតំ អគតិំ គច្ឆន្តិ, តម្បិ មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោ រាគាទីនំ ទោសានំ កេន គច្ឆេយ្យ, ទិដ្ឋធម្មេ សម្បរាយេ វា និរយាទីសុ គតិវិសេសេសុ កេន សង្ខំ គច្ឆេយ្យ, អនូបយោ សោ, សោ ហិ តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយានំ ទ្វិន្នំ អភាវេន អនូបយោតិ.

៧៩៤. យោ បន តេសំ ទ្វិន្នំ ភាវេន ឧបយោ ហោតិ, សោ ឧបយោ ហិ…បេ… ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពន្តិ. តត្ថ ឧបយោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សិតោ. ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទន្តិ ‘‘រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា ឯវំ តេសុ តេសុ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទំ. អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិបហានេន អនូបយំ ខីណាសវំ កេន រាគេន វា ទោសេន វា កថំ ‘‘រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា វទេយ្យ, ឯវំ អនុបវជ្ជោ ច សោ កិំ តិត្ថិយា វិយ កតបដិច្ឆាទកោ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថីតិ តស្ស ហិ អត្តទិដ្ឋិ វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វា នត្ថិ, គហណំ មុញ្ចនំ វាបិ អត្តនិរត្តសញ្ញិតំ នត្ថិ. កិំការណា នត្ថីតិ ចេ? អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពំ, យស្មា សោ ឥធេវ អត្តភាវេ ញាណវាតេន សព្ពំ ទិដ្ឋិគតំ អធោសិ, បជហិ, វិនោទេសីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. តំ សុត្វា រាជា អត្តមនោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បក្កាមីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.