២. គុហដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា

៧៧៩. សត្តោ គុហាយន្តិ គុហដ្ឋកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ អាយស្មា បិណ្ឌោលភារទ្វាជោ កោសម្ពិយំ គំង្គាតីរេ អាវដ្ដកំ នាម ឧតេនស្ស ឧយ្យានំ, តត្ថ អគមាសិ សីតលេ បទេសេ ទិវាវិហារំ និសីទិតុកាមោ. អញ្ញទាបិ ចាយំ គច្ឆតេវ តត្ថ បុព្ពាសេវនេន យថា គវម្បតិត្ថេរោ តាវតិំសភវនន្តិ វុត្តនយមេតំ វង្គីសសុត្តវណ្ណនាយំ. សោ តត្ថ គង្គាតីរេ សីតលេ រុក្ខមូលេ សមាបត្តិំ អប្បេត្វា ទិវាវិហារំ និសីទិ. រាជាបិ ខោ ឧតេនោ តំ ទិវសំយេវ ឧយ្យានកីឡិកំ គន្ត្វា ពហុទេវ ទិវសភាគំ នច្ចគីតាទីហិ ឧយ្យានេ កីឡិត្វា បានមទមត្តោ ឯកិស្សា ឥត្ថិយា អង្កេ សីសំ កត្វា សយិ. សេសិត្ថិយោ ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ ឧដ្ឋហិត្វា ឧយ្យានេ បុប្ផផលាទីនិ គណ្ហន្តិយោ ថេរំ ទិស្វា ហិរោត្តប្បំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ‘‘មា សទ្ទំ អកត្ថា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ និវារេត្វា អប្បសទ្ទា ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ថេរំ សម្បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. ថេរោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ តាសំ ធម្មំ ទេសេសិ, តា តុដ្ឋា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ វត្វា សុណន្តិ.

រញ្ញោ សីសំ អង្កេនាទាយ និសិន្និត្ថី ‘‘ឥមា មំ ឱហាយ កីឡន្តី’’តិ តាសុ ឥស្សាបកតា ឩរុំ ចាលេត្វា រាជានំ បពោធេសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិត្វា ឥត្ថាគារំ អបស្សន្តោ ‘‘កុហិំ ឥមា វសលិយោ’’តិ អាហ. សា អាហ – ‘‘តុម្ហេសុ អពហុកតា ‘សមណំ រមយិស្សាមា’តិ គតា’’តិ. សោ កុទ្ធោ ថេរាភិមុខោ អគមាសិ. តា ឥត្ថិយោ រាជានំ ទិស្វា ឯកច្ចា ឧដ្ឋហិំសុ, ឯកច្ចា ‘‘មហារាជ, បព្ពជិតស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុណាមា’’តិ ន ឧដ្ឋហិំសុ. សោ តេន ភិយ្យោសោមត្តាយ កុទ្ធោ ថេរំ អវន្ទិត្វាវ ‘‘កិមត្ថំ អាគតោសី’’តិ អាហ. ‘‘វិវេកត្ថំ មហារាជា’’តិ. សោ ‘‘វិវេកត្ថាយ អាគតា ឯវំ ឥត្ថាគារបរិវុតា និសីទន្តី’’តិ វត្វា ‘‘តវ វិវេកំ កថេហី’’តិ អាហ. ថេរោ វិសារទោបិ វិវេកកថាយ ‘‘នាយំ អញ្ញាតុកាមោ បុច្ឆតី’’តិ តុណ្ហី អហោសិ. រាជា ‘‘សចេ ន កថេសិ, តម្ពកិបិល្លិកេហិ តំ ខាទាបេស្សាមី’’តិ អញ្ញតរស្មិំ អសោករុក្ខេ តម្ពកិបិល្លិកបុដំ គណ្ហន្តោ អត្តនោវ ឧបរិ វិកិរិ. សោ សរីរំ បុញ្ឆិត្វា អញ្ញំ បុដំ គហេត្វា ថេរាភិមុខោ អគមាសិ. ថេរោ ‘‘សចាយំ រាជា មយិ អបរជ្ឈេយ្យ, អបាយាភិមុខោ ភវេយ្យា’’តិ តំ អនុកម្បមានោ ឥទ្ធិយា អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា គតោ.

តតោ ឥត្ថិយោ អាហំសុ – ‘‘មហារាជ, អញ្ញេ រាជានោ ឦទិសំ បព្ពជិតំ ទិស្វា បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជេន្តិ, ត្វំ តម្ពកិបិល្លិកបុដេន អាសាទេតុំ អារទ្ធោ អហោសិ, កុលវំសំ នាសេតុំ ឧដ្ឋិតោ’’តិ. សោ អត្តនោ ទោសំ ញត្វា តុណ្ហី ហុត្វា ឧយ្យានបាលំ បុច្ឆិ – ‘‘អញ្ញម្បិ ទិវសំ ថេរោ ឥធាគច្ឆតី’’តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. តេន ហិ យទា អាគច្ឆតិ, តទា មេ អារោចេយ្យាសីតិ. សោ ឯកទិវសំ ថេរេ អាគតេ អារោចេសិ. រាជាបិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា បាណេហិ សរណំ គតោ អហោសិ. តម្ពកិបិល្លិកបុដេន អាសាទិតទិវសេ បន ថេរោ អាកាសេនាគន្ត្វា បុន បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា ភគវតោ គន្ធកុដិយំ ឧម្មុជ្ជិ. ភគវាបិ ខោ ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ សីហសេយ្យំ កប្បយមានោ ថេរំ ទិស្វា ‘‘កិំ, ភារទ្វាជ, អកាលេ អាគតោសី’’តិ អាហ. ថេរោ ‘‘អាម ភគវា’’តិ វត្វា សព្ពំ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តំ សុត្វា ភគវា ‘‘កិំ ករិស្សតិ តស្ស វិវេកកថា កាមគុណគិទ្ធស្សា’’តិ វត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន និបន្នោ ឯវ ថេរស្ស ធម្មទេសនត្ថំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ សត្តោតិ លគ្គោ. គុហាយន្តិ កាយេ. កាយោ ហិ រាគាទីនំ វាឡានំ វសនោកាសតោ ‘‘គុហា’’តិ វុច្ចតិ. ពហុនាភិឆន្នោតិ ពហុនា រាគាទិកិលេសជាលេន អភិច្ឆន្នោ. ឯតេន អជ្ឈត្តពន្ធនំ វុត្តំ. តិដ្ឋន្តិ រាគាទិវសេន តិដ្ឋន្តោ. នរោតិ សត្តោ. មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ មោហនំ វុច្ចតិ កាមគុណា. ឯត្ថ ហិ ទេវមនុស្សា មុយ្ហន្តិ, តេសុ អជ្ឈោគាឡ្ហោ ហុត្វា. ឯតេន ពហិទ្ធាពន្ធនំ វុត្តំ. ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោតិ សោ តថារូបោ នរោ តិវិធាបិ កាយវិវេកាទិកា វិវេកា ទូរេ អនាសន្នេ. កិំការណា? កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយា, យស្មា លោកេ កាមា សុប្បហាយា ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧៨០. ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘ទូរេ វិវេកា តថាវិធោ’’តិ សាធេត្វា បុន តថាវិធានំ សត្តានំ ធម្មតំ អាវិករោន្តោ ‘‘ឥច្ឆានិទានា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ឥច្ឆានិទានាតិ តណ្ហាហេតុកា. ភវសាតពទ្ធាតិ សុខវេទនាទិម្ហិ ភវសាតេ ពទ្ធា. តេ ទុប្បមុញ្ចាតិ តេ ភវសាតវត្ថុភូតា ធម្មា, តេ វា តត្ថ ពទ្ធា ឥច្ឆានិទានា សត្តា ទុប្បមោចយា. ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ អញ្ញេន ច មោចេតុំ ន សក្កោន្តិ. ការណវចនំ វា ឯតំ, តេ សត្តា ទុប្បមុញ្ចា. កស្មា? យស្មា អញ្ញេន មោចេតព្ពា ន ហោន្តិ. យទិ បន មុញ្ចេយ្យុំ, សកេន ថាមេន មុញ្ចេយ្យុន្តិ អយមស្ស អត្ថោ. បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានាតិ អនាគតេ អតីតេ វា កាមេ អបេក្ខមានា. ឥមេវ កាមេ បុរិមេវ ជប្បន្តិ ឥមេ វា បច្ចុប្បន្នេ កាមេ បុរិមេ វា ទុវិធេបិ អតីតានាគតេ ពលវតណ្ហាយ បត្ថយមានា. ឥមេសញ្ច ទ្វិន្នំ បទានំ ‘‘តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា’’តិ ឥមិនា សហ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, ឥតរថា ‘‘អបេក្ខមានា ជប្បំ កិំ ករោន្តិ កិំ វា កតា’’តិ ន បញ្ញាយេយ្យុំ.

៧៨១-២. ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘ទូរេ វិវេកា តថាវិធោ’’តិ សាធេត្វា ទុតិយគាថាយ ច តថាវិធានំ សត្តានំ ធម្មតំ អាវិកត្វា ឥទានិ នេសំ បាបកម្មករណំ អាវិករោន្តោ ‘‘កាមេសុ គិទ្ធា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – តេ សត្តា កាមេសុ បរិភោគតណ្ហាយ គិទ្ធា បរិយេសនាទិមនុយុត្តត្តា បសុតា សម្មោហមាបន្នត្តា បមូឡ្ហា អវគមនតាយ មច្ឆរិតាយ ពុទ្ធាទីនំ វចនំ អនាទិយនតាយ ច អវទានិយា. កាយវិសមាទិម្ហិ វិសមេ និវិដ្ឋា អន្តកាលេ មរណទុក្ខូបនីតា ‘‘កិំសូ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ’’តិ បរិទេវយន្តីតិ. យស្មា ឯតទេវ, តស្មា ហិ សិក្ខេថ…បេ… មាហុ ធីរាតិ. តត្ថ សិក្ខេថាតិ តិស្សោ សិក្ខា អាបជ្ជេយ្យ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. សេសមុត្តានមេវ.

៧៨៣. ឥទានិ យេ តថា ន ករោន្តិ, តេសំ ព្យសនប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បស្សាមី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ បស្សាមីតិ មំសចក្ខុអាទីហិ បេក្ខាមិ. លោកេតិ អបាយាទិម្ហិ. បរិផន្ទមានន្តិ ឥតោ ចិតោ ច ផន្ទមានំ. បជំ ឥមន្តិ ឥមំ សត្តកាយំ. តណ្ហគតន្តិ តណ្ហាយ គតំ អភិភូតំ, និបាតិតន្តិ អធិប្បាយោ. ភវេសូតិ កាមភវាទីសុ. ហីនា នរាតិ ហីនកម្មន្តា នរា. មច្ចុមុខេ លបន្តីតិ អន្តកាលេ សម្បត្តេ មរណមុខេ បរិទេវន្តិ. អវីតតណ្ហាសេតិ អវិគតតណ្ហា. ភវាភវេសូតិ កាមភវាទីសុ. អថ វា ភវាភវេសូតិ ភវភវេសុ, បុនប្បុនភវេសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧៨៤. ឥទានិ យស្មា អវីតតណ្ហា ឯវំ ផន្ទន្តិ ច លបន្តិ ច, តស្មា តណ្ហាវិនយេ សមាទបេន្តោ ‘‘មមាយិតេ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ មមាយិតេតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមមត្តេហិ ‘‘មម’’ន្តិ បរិគ្គហិតេ វត្ថុស្មិំ. បស្សថាតិ សោតារេ អាលបន្តោ អាហ. ឯតម្បីតិ ឯតម្បិ អាទីនវំ. សេសំ បាកដមេវ.

៧៨៥. ឯវមេត្ថ បឋមគាថាយ អស្សាទំ, តតោ បរាហិ ចតូហិ អាទីនវញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សឧបាយំ និស្សរណំ និស្សរណានិសំសញ្ច ទស្សេតុំ សព្ពាហិ វា ឯតាហិ កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភោសុ អន្តេសូ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ ឧភោសុ អន្តេសូតិ ផស្សផស្សសមុទយាទីសុ ទ្វីសុ បរិច្ឆេទេសុ. វិនេយ្យ ឆន្ទន្តិ ឆន្ទរាគំ វិនេត្វា. ផស្សំ បរិញ្ញាយាតិ ចក្ខុសម្ផស្សាទិផស្សំ, ផស្សានុសារេន វា តំសម្បយុត្តេ សព្ពេបិ អរូបធម្មេ, តេសំ វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន រូបធម្មេ ចាតិ សកលម្បិ នាមរូបំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. អនានុគិទ្ធោតិ រូបាទីសុ សព្ពធម្មេសុ អគិទ្ធោ. យទត្តគរហី តទកុព្ពមានោតិ យំ អត្តនា គរហតិ, តំ អកុរុមានោ. នលិប្បតី ទិដ្ឋសុតេសុ ធីរោតិ សោ ឯវរូបោ ធិតិសម្បន្នោ ធីរោ ទិដ្ឋេសុ ច សុតេសុ ច ធម្មេសុ ទ្វិន្នំ លេបានំ ឯកេនបិ លេបេន ន លិប្បតិ. អាកាសមិវ និរុបលិត្តោ អច្ចន្តវោទានប្បត្តោ ហោតិ.

៧៨៦. សញ្ញំ បរិញ្ញាតិ គាថាយ បន អយំ សង្ខេបត្ថោ – ន កេវលញ្ច ផស្សមេវ, អបិច ខោ បន កាមសញ្ញាទិភេទំ សញ្ញម្បិ, សញ្ញានុសារេន វា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ នាមរូបំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា ឥមាយ បដិបទាយ ចតុព្ពិធម្បិ វិតរេយ្យ ឱឃំ, តតោ សោ តិណ្ណោឃោ តណ្ហាទិដ្ឋិបរិគ្គហេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបប្បហានេន នោបលិត្តោ ខីណាសវមុនិ រាគាទិសល្លានំ អព្ពូឡ្ហត្តា អព្ពូឡ្ហសល្លោ សតិវេបុល្លប្បត្តិយា អប្បមត្តោ ចរំ, បុព្ពភាគេ វា អប្បមត្តោ ចរំ តេន អប្បមាទចារេន អព្ពូឡ្ហសល្លោ ហុត្វា សកបរត្តភាវាទិភេទំ នាសីសតី លោកមិមំ បរញ្ច, អញ្ញទត្ថុ ចរិមចិត្តនិរោធា និរុបាទានោ ជាតវេទោវ បរិនិព្ពាតីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ ធម្មនេត្តិដ្ឋបនមេវ ករោន្តោ, ន ឧត្តរិំ ឥមាយ ទេសនាយ មគ្គំ វា ផលំ វា ឧប្បាទេសិ ខីណាសវស្ស ទេសិតត្តាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ គុហដ្ឋកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.