១៣. មហាព្យូហសុត្តវណ្ណនា

៩០២. យេ កេចិមេតិ មហាព្យូហសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឥទម្បិ តស្មិំយេវ មហាសមយេ ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមេ ទិដ្ឋិបរិព្ពសានា វិញ្ញូនំ សន្តិកា និន្ទមេវ លភន្តិ, ឧទាហុ បសំសម្បី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តានំ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ តមត្ថំ អាវិកាតុំ បុរិមនយេន និម្មិតពុទ្ធេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា វុត្តំ. តត្ថ អន្វានយន្តីតិ អនុ អានយន្តិ, បុនប្បុនំ អាហរន្តិ.

៩០៣. ឥទានិ យស្មា តេ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ វទន្តា ទិដ្ឋិគតិកា វាទិនោ កទាចិ កត្ថចិ បសំសម្បិ លភន្តិ, យំ ឯតំ បសំសាសង្ខាតំ វាទផលំ, តំ អប្បំ រាគាទីនំ សមាយ សមត្ថំ ន ហោតិ, កោ បន វាទោ ទុតិយេ និន្ទាផលេ, តស្មា ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឥមំ តាវ វិស្សជ្ជនគាថមាហ. ‘‘អប្បញ្ហិ ឯតំ ន អលំ សមាយ, ទុវេ វិវាទស្ស ផលានិ ព្រូមី’’តិអាទិ. តត្ថ ទុវេ វិវាទស្ស ផលានីតិ និន្ទា បសំសា ច, ជយបរាជយាទីនិ វា តំសភាគានិ. ឯតម្បិ ទិស្វាតិ ‘‘និន្ទា អនិដ្ឋា ឯវ, បសំសា នាលំ សមាយា’’តិ ឯតម្បិ វិវាទផលេ អាទីនវំ ទិស្វា. ខេមាភិបស្សំ អវិវាទភូមិន្តិ អវិវាទភូមិំ និព្ពានំ ‘‘ខេម’’ន្តិ បស្សមានោ.

៩០៤. ឯវញ្ហិ អវិវទមានោ – យា កាចិមាតិ គាថា. តត្ថ សម្មុតិយោតិ ទិដ្ឋិយោ. បុថុជ្ជាតិ បុថុជ្ជនសម្ភវា. សោ ឧបយំ កិមេយ្យាតិ សោ ឧបគន្តព្ពដ្ឋេន ឧបយំ រូបាទីសុ ឯកម្បិ ធម្មំ កិំ ឧបេយ្យ, កេន វា ការណេន ឧបេយ្យ. ទិដ្ឋេ សុតេ ខន្តិមកុព្ពមានោតិ ទិដ្ឋសុតសុទ្ធីសុ បេមំ អករោន្តោ.

៩០៥. ឥតោ ពាហិរា បន – សីលុត្តមាតិ គាថា. តស្សត្ថោ – សីលំយេវ ‘‘ឧត្តម’’ន្តិ មញ្ញមានា សីលុត្តមា ឯកេ ភោន្តោ សំយមមត្តេន សុទ្ធិំ វទន្តិ, ហត្ថិវតាទិញ្ច វតំ សមាទាយ ឧបដ្ឋិតា, ឥធេវ ទិដ្ឋិយំ អស្ស សត្ថុនោ សុទ្ធិន្តិ ភវូបនីតា ភវជ្ឈោសិតា សមានា វទន្តិ, អបិច តេ កុសលា វទានា ‘‘កុសលា មយ’’ន្តិ ឯវំ វាទា.

៩០៦. ឯវំ សីលុត្តមេសុ ច តេសុ តថា បដិបន្នោ យោ កោចិ – សចេ ចុតោតិ គាថា. តស្សត្ថោ – សចេ តតោ សីលវតតោ បរវិច្ឆន្ទនេន វា អនភិសម្ភុណន្តោ វា ចុតោ ហោតិ, សោ តំ សីលព្ពតាទិកម្មំ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកម្មំ វា វិរាធយិត្វា បវេធតី. ន កេវលញ្ច វេធតិ, អបិច ខោ តំ សីលព្ពតសុទ្ធិំ បជប្បតី ច វិប្បលបតិ បត្ថយតី ច. កិមិវ? សត្ថាវ ហីនោ បវសំ ឃរម្ហា. ឃរម្ហា បវសន្តោ សត្ថតោ ហីនោ យថា តំ ឃរំ វា សត្ថំ វា បត្ថេយ្យាតិ.

៩០៧. ឯវំ បន សីលុត្តមានំ វេធការណំ អរិយសាវកោ – សីលព្ពតំ វាបិ បហាយ សព្ពន្តិ គាថា. តត្ថ សាវជ្ជនវជ្ជន្តិ សព្ពាកុសលំ លោកិយកុសលញ្ច. ឯតំ សុទ្ធិំ អសុទ្ធិន្តិ អបត្ថយានោតិ បញ្ចកាមគុណាទិភេទំ ឯតំ សុទ្ធិំ, អកុសលាទិភេទំ អសុទ្ធិញ្ច អបត្ថយមានោ. វិរតោ ចរេតិ សុទ្ធិយា អសុទ្ធិយា ច វិរតោ ចរេយ្យ. សន្តិមនុគ្គហាយាតិ ទិដ្ឋិំ អគហេត្វា.

៩០៨. ឯវំ ឥតោ ពាហិរកេ សីលុត្តមេ សំយមេន វិសុទ្ធិវាទេ តេសំ វិឃាតំ សីលព្ពតប្បហាយិនោ អរហតោ ច បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញថាបិ សុទ្ធិវាទេ ពាហិរកេ ទស្សេន្តោ ‘‘តមូបនិស្សាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – សន្តញ្ញេបិ សមណព្រាហ្មណា, តេ ជិគុច្ឆិតំ អមរន្តបំ វា ទិដ្ឋសុទ្ធិអាទីសុ វា អញ្ញតរញ្ញតរំ ឧបនិស្សាយ អកិរិយទិដ្ឋិយា វា ឧទ្ធំសរា ហុត្វា ភវាភវេសុ អវីតតណ្ហាសេ សុទ្ធិមនុត្ថុនន្តិ វទន្តិ កថេន្តីតិ.

៩០៩. ឯវំ តេសំ អវីតតណ្ហានំ សុទ្ធិំ អនុត្ថុនន្តានំ យោបិ សុទ្ធិប្បត្តមេវ អត្តានំ មញ្ញេយ្យ, តស្សបិ អវីតតណ្ហត្តា ភវាភវេសុ តំ តំ វត្ថុំ បត្ថយមានស្ស ហិ ជប្បិតានិ បុនប្បុនំ ហោន្តិយេវាតិ អធិប្បាយោ. តណ្ហា ហិ អាសេវិតា តណ្ហំ វឌ្ឍយតេវ. ន កេវលញ្ច ជប្បិតានិ, បវេធិតំ វាបិ បកប្បិតេសុ, តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ចស្ស បកប្បិតេសុ វត្ថូសុ បវេធិតម្បិ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភវាភវេសុ បន វីតតណ្ហត្តា អាយតិំ ចុតូបបាតោ ឥធ យស្ស នត្ថិ, សកេន វេធេយ្យ កុហិំវ ជប្បេតិ អយមេតិស្សា គាថាយ សម្ពន្ធោ. សេសំ និទ្ទេសេ វុត្តនយមេវ.

៩១០-១១. យមាហូតិ បុច្ឆាគាថា. ឥទានិ យស្មា ឯកោបិ ឯត្ថ វាទោ សច្ចោ នត្ថិ, កេវលំ ទិដ្ឋិមត្តកេន ហិ តេ វទន្តិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សកញ្ហី’’តិ ឥមំ តាវ វិស្សជ្ជនគាថមាហ. តត្ថ សម្មុតិន្តិ ទិដ្ឋិំ.

៩១២. ឯវមេតេសុ សកំ ធម្មំ បរិបុណ្ណំ ព្រុវន្តេសុ អញ្ញស្ស បន ធម្មំ ‘‘ហីន’’ន្តិ វទន្តេសុ យស្ស កស្សចិ – បរស្ស ចេ វម្ភយិតេន ហីនោតិ គាថា. តស្សត្ថោ – យទិ បរស្ស និន្ទិតការណា ហីនោ ភវេយ្យ, ន កោចិ ធម្មេសុ វិសេសិ អគ្គោ ភវេយ្យ. កិំ ការណំ? បុថូ ហិ អញ្ញស្ស វទន្តិ ធម្មំ, និហីនតោ សព្ពេវ តេ សម្ហិ ទឡ្ហំ វទានា សកធម្មេ ទឡ្ហវាទា ឯវ.

៩១៣. កិញ្ច ភិយ្យោ – សទ្ធម្មបូជាតិ គាថា. តស្សត្ថោ – តេ ច តិត្ថិយា យថា បសំសន្តិ សកាយនានិ, សទ្ធម្មបូជាបិ នេសំ តថេវ វត្តតិ. តេ ហិ អតិវិយ សត្ថារាទីនិ សក្ករោន្តិ. តត្ថ យទិ តេ បមាណា សិយុំ, ឯវំ សន្តេ សព្ពេវ វាទា តថិយា ភវេយ្យុំ. កិំ ការណំ? សុទ្ធី ហិ នេសំ បច្ចត្តមេវ, ន សា អញ្ញត្រ សិជ្ឈតិ, នាបិ បរមត្ថតោ. អត្តនិ ទិដ្ឋិគាហមត្តមេវ ហិ តំ តេសំ បរបច្ចយនេយ្យពុទ្ធីនំ.

៩១៤. យោ វា បន វិបរីតោ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, តស្ស – ន ព្រាហ្មណស្ស បរនេយ្យមត្ថីតិ គាថា. តស្សត្ថោ – ព្រាហ្មណស្ស ហិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧; នេត្តិ. ៥) នយេន សុទិដ្ឋត្តា បរេន នេតព្ពំ ញាណំ នត្ថិ, ទិដ្ឋិធម្មេសុ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ និច្ឆិនិត្វា សមុគ្គហីតម្បិ នត្ថិ. តំការណា សោ ទិដ្ឋិកលហានិ អតីតោ, ន ច សោ សេដ្ឋតោ បស្សតិ ធម្មមញ្ញំ អញ្ញត្រ សតិបដ្ឋានាទីហិ.

៩១៥. ជានាមីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ អត្ថោ ច – ឯវំ តាវ បរមត្ថព្រាហ្មណោ ន ហិ សេដ្ឋតោ បស្សតិ ធម្មមញ្ញំ, អញ្ញេ បន តិត្ថិយា បរចិត្តញាណាទីហិ ជានន្តា បស្សន្តាបិ ‘‘ជានាមិ បស្សាមិ តថេវ ឯត’’ន្តិ ឯវំ វទន្តាបិ ច ទិដ្ឋិយា សុទ្ធិំ បច្ចេន្តិ. កស្មា? យស្មា តេសុ ឯកោបិ អទ្ទក្ខិ ចេ អទ្ទស ចេបិ តេន បរចិត្តញាណាទិនា យថាភូតំ អត្ថំ, កិញ្ហិ តុមស្ស តេន តស្ស តេន ទស្សនេន កិំ កតំ, កិំ ទុក្ខបរិញ្ញា សាធិតា, ឧទាហុ សមុទយបហានាទីនំ អញ្ញតរំ, យតោ សព្ពថាបិ អតិក្កមិត្វា អរិយមគ្គំ តេ តិត្ថិយា អញ្ញេនេវ វទន្តិ សុទ្ធិំ, អតិក្កមិត្វា វា តេ តិត្ថិយេ ពុទ្ធាទយោ អញ្ញេនេវ វទន្តិ សុទ្ធិន្តិ.

៩១៦. បស្សំ នរោតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ អត្ថោ ច. កិញ្ច ភិយ្យោ? យ្វាយំ បរចិត្តញាណាទីហិ អទ្ទក្ខិ, សោ បស្សំ នរោ ទក្ខតិ នាមរូបំ, ន តតោ បរំ ទិស្វាន វា ញស្សតិ តានិមេវ នាមរូបានិ និច្ចតោ សុខតោ វា ន អញ្ញថា. សោ ឯវំ បស្សន្តោ កាមំ ពហុំ បស្សតុ អប្បកំ វា នាមរូបំ និច្ចតោ សុខតោ ច, អថស្ស ឯវរូបេន ទស្សនេន ន ហិ តេន សុទ្ធិំ កុសលា វទន្តីតិ.

៩១៧. និវិស្សវាទីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ អត្ថោ ច – តេន ច ទស្សនេន សុទ្ធិយា អសតិយាបិ យោ ‘‘ជានាមិ បស្សាមិ តថេវ ឯត’’ន្តិ ឯវំ និវិស្សវាទី, ឯតំ វា ទស្សនំ បដិច្ច ទិដ្ឋិយា សុទ្ធិំ បច្ចេន្តោ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ ឯវំ និវិស្សវាទី, សោ សុព្ពិនយោ ន ហោតិ តំ តថា បកប្បិតំ អភិសង្ខតំ ទិដ្ឋិំ បុរេក្ខរានោ. សោ ហិ យំ សត្ថារាទិំ និស្សិតោ, តត្ថេវ សុភំ វទានោ សុទ្ធិំ វទោ, ‘‘បរិសុទ្ធវាទោ បរិសុទ្ធទស្សនោ វា អហ’’ន្តិ អត្តានំ មញ្ញមានោ តត្ថ តថទ្ទសា សោ, តត្ថ សកាយ ទិដ្ឋិយា អវិបរីតមេវ សោ អទ្ទស. យថា សា ទិដ្ឋិ បវត្តតិ, តថេវ នំ អទ្ទស, ន អញ្ញថា បស្សិតុំ ឥច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ.

៩១៨. ឯវំ បកប្បិតំ ទិដ្ឋិំ បុរេក្ខរានេសុ តិត្ថិយេសុ – ន ព្រាហ្មណោ កប្បមុបេតិ សង្ខាតិ គាថា. តត្ថ សង្ខាតិ សង្ខាយ, ជានិត្វាតិ អត្ថោ. នបិ ញាណពន្ធូតិ សមាបត្តិញាណាទិនា អកតតណ្ហាទិដ្ឋិពន្ធុ. តត្ថ វិគ្គហោ – នាបិ អស្ស ញាណេន កតោ ពន្ធុ អត្ថីតិ នបិ ញាណពន្ធុ. សម្មុតិយោតិ ទិដ្ឋិសម្មុតិយោ. បុថុជ្ជាតិ បុថុជ្ជនសម្ភវា. ឧគ្គហណន្តិ មញ្ញេតិ ឧគ្គហណន្តិ អញ្ញេ, អញ្ញេ តា សម្មុតិយោ ឧគ្គណ្ហន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៩១៩. កិញ្ច ភិយ្យោ – វិស្សជ្ជ គន្ថានីតិ គាថា. តត្ថ អនុគ្គហោតិ ឧគ្គហណវិរហិតោ, សោបិ នាស្ស ឧគ្គហោតិ អនុគ្គហោ, ន វា ឧគ្គណ្ហាតីតិ អនុគ្គហោ.

៩២០. កិញ្ច ភិយ្យោ – សោ ឯវរូបោ – បុព្ពាសវេតិ គាថា. តត្ថ បុព្ពាសវេតិ អតីតរូបាទីនិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានធម្មេ កិលេសេ. នវេតិ បច្ចុប្បន្នរូបាទីនិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជមានធម្មេ. ន ឆន្ទគូតិ ឆន្ទាទិវសេន ន គច្ឆតិ. អនត្តគរហីតិ កតាកតវសេន អត្តានំ អគរហន្តោ.

៩២១. ឯវំ អនត្តគរហី ច – ស សព្ពធម្មេសូតិ គាថា. តត្ថ សព្ពធម្មេសូតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិធម្មេសុ ‘‘យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំ វា’’តិ ឯវំបភេទេសុ. បន្នភារោតិ បតិតភារោ. ន កប្បេតីតិ ន កប្បិយោ, ទុវិធម្បិ កប្បំ ន ករោតីតិ អត្ថោ. នូបរតោតិ បុថុជ្ជនកល្យាណកសេក្ខា វិយ ឧបរតិសមង្គីបិ ន ហោតិ. ន បត្ថិយោតិ និត្តណ្ហោ. តណ្ហា ហិ បត្ថិយតីតិ បត្ថិយា, នាស្ស បត្ថិយាតិ ន បត្ថិយោតិ. សេសំ តត្ថ តត្ថ បាកដមេវាតិ ន វុត្តំ. ឯវំ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ បុរាភេទសុត្តេ វុត្តសទិសោ ឯវាភិសមយោ អហោសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មហាព្យូហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.