១១. កលហវិវាទសុត្តវណ្ណនា

៨៦៩. កុតោ បហូតា កលហា វិវាទាតិ កលហវិវាទសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឥទម្បិ តស្មិំយេវ មហាសមយេ ‘‘កុតោ នុ, ខោ, កលហាទយោ អដ្ឋ ធម្មា បវត្តន្តី’’តិ ឧប្បន្នចិត្តានំ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ តេ ធម្មេ អាវិកាតុំ បុរិមនយេនេវ និម្មិតពុទ្ធេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា វុត្តំ តត្ថ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនក្កមេន ឋិតត្តា សព្ពគាថា បាកដសម្ពន្ធាយេវ.

អនុត្តានបទវណ្ណនា បនេតាសំ ឯវំ វេទិតព្ពា – កុតោបហូតា កលហា វិវាទាតិ កលហោ ច តស្ស បុព្ពភាគោ វិវាទោ ចាតិ ឥមេ កុតោ ជាតា. បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ចាតិ បរិទេវសោកា ច មច្ឆរា ច កុតោបហូតា. មានាតិមានា សហបេសុណា ចាតិ មានា ច អតិមានា ច បេសុណា ច កុតោបហូតា. តេតិ តេ សព្ពេបិ អដ្ឋ កិលេសធម្មា. តទិង្ឃ ព្រូហីតិ តំ មយា បុច្ឆិតមត្ថំ ព្រូហិ យាចាមិ តំ អហន្តិ. យាចនត្ថោ ហិ ឥង្ឃាតិ និបាតោ.

៨៧០. បិយប្បហូតាតិ បិយវត្ថុតោ ជាតា. យុត្តិ បនេត្ថ និទ្ទេសេ (មហានិ. ៩៨) វុត្តា ឯវ. មច្ឆេរយុត្តា កលហា វិវាទាតិ ឥមិនា កលហវិវាទាទីនំ ន កេវលំ បិយវត្ថុមេវ, មច្ឆរិយម្បិ បច្ចយំ ទស្សេតិ. កលហវិវាទសីសេន ចេត្ថ សព្ពេបិ តេ ធម្មា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. យថា ច ឯតេសំ មច្ឆរិយំ, តថា បេសុណានញ្ច វិវាទំ. តេនាហ – ‘‘វិវាទជាតេសុ ច បេសុណានី’’តិ.

៨៧១. បិយាសុ លោកស្មិំ កុតោនិទានា យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេតិ ‘‘បិយា បហូតា កលហា’’តិ យេ ឯត្ថ វុត្តា. តេ បិយា លោកស្មិំ កុតោនិទានា, ន កេវលញ្ច បិយា, យេ ចាបិ ខត្តិយាទយោ លោភា វិចរន្តិ លោភហេតុកា លោភេនាភិភូតា វិចរន្តិ, តេសំ សោ លោភោ ច កុតោនិទានោតិ ទ្វេ អត្ថេ ឯកាយ បុច្ឆាយ បុច្ឆតិ. អាសា ច និដ្ឋា ចាតិ អាសា ច តស្សា អាសាយ សមិទ្ធិ ច. យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តីតិ យេ នរស្ស សម្បរាយាយ ហោន្តិ, បរាយនា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកា ឯវាយម្បិ បុច្ឆា.

៨៧២. ឆន្ទានិទានានីតិ កាមច្ឆន្ទាទិឆន្ទនិទានានិ. យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តីតិ យេ ចាបិ ខត្តិយាទយោ លោភា វិចរន្តិ តេសំ លោភោបិ ឆន្ទនិទានោតិ ទ្វេបិ អត្ថេ ឯកតោ វិស្សជ្ជេតិ. ឥតោនិទានាតិ ឆន្ទនិទានា ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘កុតោនិទានា កុតោនិទានា’’តិ (សុ. និ. ២៧៣) ឯតេសុ ច សទ្ទសិទ្ធិ សូចិលោមសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

៨៧៣. វិនិច្ឆយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវិនិច្ឆយា. យេ វាបិ ធម្មា សមណេន វុត្តាតិ យេ ច អញ្ញេបិ កោធាទីហិ សម្បយុត្តា, តថារូបា វា អកុសលា ធម្មា ពុទ្ធសមណេន វុត្តា, តេ កុតោបហូតាតិ.

៨៧៤. តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោតិ តំ សុខទុក្ខវេទនំ. តទុភយវត្ថុសង្ខាតំ សាតាសាតំ ឧបនិស្សាយ សំយោគវិយោគបត្ថនាវសេន ឆន្ទោ បហោតិ. ឯត្តាវតា ‘‘ឆន្ទោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ’’តិ អយំ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ចាតិ រូបេសុ វយញ្ច ឧប្បាទញ្ច ទិស្វា. វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ ជន្តុ លោកេតិ អបាយាទិកេ លោកេ អយំ ជន្តុ ភោគាធិគមនត្ថំ តណ្ហាវិនិច្ឆយំ ‘‘អត្តា មេ ឧប្បន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយញ្ច កុរុតេ. យុត្តិ បនេត្ថ និទ្ទេសេ (មហានិ. ១០២) វុត្តា ឯវ. ឯត្តាវតា ‘‘វិនិច្ឆយា ចាបិ កុតោបហូតា’’តិ អយំ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ.

៨៧៥. ឯតេបិ ធម្មា ទ្វយមេវ សន្តេតិ ឯតេបិ កោធាទយោ ធម្មា សាតាសាតទ្វយេ សន្តេ ឯវ បហោន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បត្តិ ច នេសំ និទ្ទេសេ (មហានិ. ១០៣) វុត្តាយេវ. ឯត្តាវតា តតិយបញ្ហោបិ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. ឥទានិ យោ ឯវំ វិស្សជ្ជិតេសុ ឯតេសុ បញ្ហេសុ កថំកថី ភវេយ្យ, តស្ស កថំកថាបហានូបាយំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ’’តិ, ញាណទស្សនញាណាធិគមនត្ថំ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំ ការណំ? ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មា. ពុទ្ធសមណេន ហិ ញត្វាវ ធម្មា វុត្តា, នត្ថិ តស្ស ធម្មេសុ អញ្ញាណំ. អត្តនោ បន ញាណាភាវេន តេ អជានន្តោ ន ជានេយ្យ, ន ទេសនា ទោសេន, តស្មា កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ, ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មាតិ.

៨៧៦-៧. សាតំ អសាតញ្ច កុតោនិទានាតិ ឯត្ថ សាតំ អសាតន្តិ សុខទុក្ខវេទនា ឯវ អធិប្បេតា. ន ភវន្តិ ហេតេតិ ន ភវន្តិ ឯតេ. វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានន្តិ សាតាសាតានំ វិភវំ ភវញ្ច ឯតម្បិ យំ អត្ថំ. លិង្គព្យត្តយោ ឯត្ថ កតោ. ឥទំ បន វុត្តំ ហោតិ – សាតាសាតានំ វិភវោ ភវោ ចាតិ យោ ឯស អត្ថោ, ឯវំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានន្តិ. ឯត្ថ ច សាតាសាតានំ វិភវភវវត្ថុកា វិភវភវទិដ្ឋិយោ ឯវ វិភវភវាតិ អត្ថតោ វេទិតព្ពា. តថា ហិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនបក្ខេ ‘‘ភវទិដ្ឋិបិ ផស្សនិទានា, វិភវទិដ្ឋិបិ ផស្សនិទានា’’តិ និទ្ទេសេ (មហានិ. ១០៥) វុត្តំ. ឥតោនិទានន្តិ ផស្សនិទានំ.

៨៧៨. កិស្មិំ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ កិស្មិំ វីតិវត្តេ ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ បញ្ច ផស្សា ន ផុសន្តិ.

៨៧៩. នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ចាតិ សម្បយុត្តកនាមំ វត្ថារម្មណរូបញ្ច បដិច្ច. រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ រូបេ វីតិវត្តេ បញ្ច ផស្សា ន ផុសន្តិ.

៨៨០. កថំ សមេតស្សាតិ កថំ បដិបន្នស្ស. វិភោតិ រូបន្តិ រូប វិភវតិ, ន ភវេយ្យ វា. សុខំ ទុខញ្ចាតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋំ រូបមេវ បុច្ឆតិ.

៨៨១. ន សញ្ញសញ្ញីតិ យថា សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ, សោ បកតិសញ្ញាយ សញ្ញីបិ ន ហោតិ. ន វិសញ្ញសញ្ញីតិ វិសញ្ញាយបិ វិរូបាយ សញ្ញាយ សញ្ញី ន ហោតិ ឧម្មត្តកោ វា ខិត្តចិត្តោ វា. នោបិ អសញ្ញីតិ សញ្ញាវិរហិតោបិ ន ហោតិ និរោធសមាបន្នោ វា អសញ្ញសត្តោ វា. ន វិភូតសញ្ញីតិ ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា (ធ ស. ២៦៥; វិភ. ៦០២) នយេន សមតិក្កន្តសញ្ញីបិ ន ហោតិ អរូបជ្ឈានលាភី. ឯវំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបន្តិ ឯតស្មិំ សញ្ញសញ្ញិតាទិភាវេ អដ្ឋត្វា យទេតំ វុត្តំ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ…បេ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ ចិត្តំ អភិនីហរតី’’តិ. ឯវំ សមេតស្ស អរូបមគ្គសមង្គិនោ វិភោតិ រូបំ. សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ ឯវំ បដិបន្នស្សាបិ យា សញ្ញា, តន្និទានា តណ្ហាទិដ្ឋិបបញ្ចា អប្បហីនា ឯវ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ.

៨៨២-៣. ឯត្តាវតគ្គំ នុ វទន្តិ, ហេកេ យក្ខស្ស សុទ្ធិំ ឥធ បណ្ឌិតាសេ. ឧទាហុ អញ្ញម្បិ វទន្តិឯត្តោតិ ឯត្តាវតា នុ ឥធ បណ្ឌិតា សមណព្រាហ្មណា អគ្គំ សុទ្ធិំ សត្តស្ស វទន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញម្បិ ឯត្តោ អរូបសមាបត្តិតោ អធិកំ វទន្តីតិ បុច្ឆតិ. ឯត្តាវតគ្គម្បិ វទន្តិ ហេកេតិ ឯកេ សស្សតវាទា សមណព្រាហ្មណា បណ្ឌិតមានិនោ ឯត្តាវតាបិ អគ្គំ សុទ្ធិំ វទន្តិ. តេសំ បនេកេ សមយំ វទន្តីតិ តេសំយេវ ឯកេ ឧច្ឆេទវាទា សមយំ ឧច្ឆេទំ វទន្តិ. អនុបាទិសេសេ កុសលា វទានាតិ អនុបាទិសេសេ កុសលវាទា សមានា.

៨៨៤. ឯតេ ច ញត្វា ឧបនិស្សិតាតិ ឯតេ ច ទិដ្ឋិគតិកេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ និស្សិតាតិ ញត្វា. ញត្វា មុនី និស្សយេ សោ វិមំសីតិ និស្សយេ ច ញត្វា សោ វីមំសី បណ្ឌិតោ ពុទ្ធមុនិ. ញត្វា វិមុត្តោតិ ទុក្ខានិច្ចាទិតោ ធម្មេ ញត្វា វិមុត្តោ. ភវាភវាយ ន សមេតីតិ បុនប្បុនំ ឧបបត្តិយា ន សមាគច្ឆតីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ បុរាភេទសុត្តេ វុត្តសទិសោយេវាភិសមយោ អហោសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ កលហវិវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.