៩. វាសេដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ វាសេដ្ឋសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អយមេវ យាស្ស និទានេ វុត្តា អត្ថវណ្ណនំ បនស្ស វុត្តនយានិ ឧត្តានត្ថានិ ច បទានិ បរិហរន្តា ករិស្សាម. ឥច្ឆានង្គលោតិ គាមស្ស នាមំ. ព្រាហ្មណមហាសាលានំ ចង្កី តារុក្ខោ តោទេយ្យោតិ វោហារនាមមេតំ. បោក្ខរសាតិ ជាណុស្សោណីតិ នេមិត្តិកំ. តេសុ កិរ ឯកោ ហិមវន្តបស្សេ បោក្ខរណិយា បទុមេ និព្ពត្តោ, អញ្ញតរោ តាបសោ តំ បទុមំ គហេត្វា តត្ថ សយិតំ ទារកំ ទិស្វា សំវឌ្ឍេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសិ. បោក្ខរេ សយិតត្តា ‘‘បោក្ខរសាតី’’តិ ចស្ស នាមមកាសិ. ឯកស្ស ឋានន្តរេ នេមិត្តិកំ. តេន កិរ ជាណុស្សោណិនាមកំ បុរោហិតដ្ឋានំ លទ្ធំ, សោ តេនេវ បញ្ញាយិ.

តេ សព្ពេបិ អញ្ញេ ច អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា ព្រាហ្មណមហាសាលា កស្មា ឥច្ឆានង្គលេ បដិវសន្តីតិ? វេទសជ្ឈាយនបរិវីមំសនត្ថំ. តេន កិរ សមយេន កោសលជនបទេ វេទកា ព្រាហ្មណា វេទានំ សជ្ឈាយករណត្ថញ្ច អត្ថូបបរិក្ខណត្ថញ្ច តស្មិំយេវ គាមេ សន្និបតន្តិ. តេន តេបិ អន្តរន្តរា អត្តនោ ភោគគាមតោ អាគម្ម តត្ថ បដិវសន្តិ.

វាសេដ្ឋភារទ្វាជានន្តិ វាសេដ្ឋស្ស ច ភារទ្វាជស្ស ច. អយមន្តរាកថាតិ យំ អត្តនោ សហាយកភាវានុរូបំ កថំ កថេន្តា អនុវិចរិំសុ, តស្សា កថាយ អន្តរា វេមជ្ឈេយេវ អយំ អញ្ញា កថា ឧទបាទីតិ វុត្តំ ហោតិ. សំសុទ្ធគហណិកោតិ សំសុទ្ធកុច្ឆិកោ, សំសុទ្ធាយ ព្រាហ្មណិយា ឯវ កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សមវេបាកិនិយា គហណិយា’’តិអាទីសុ ហិ ឧទរគ្គិ ‘‘គហណី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន មាតុកុច្ឆិ. យាវ សត្តមាតិ មាតុ មាតា, បិតុ បិតាតិ ឯវំ បដិលោមេន យាវ សត្ត ជាតិយោ. ឯត្ថ ច បិតាមហោ ច បិតាមហី ច បិតាមហា, តថា មាតាមហោ ច មាតាមហី ច មាតាមហា, បិតាមហា ច មាតាមហា ច បិតាមហាយេវ. បិតាមហានំ យុគំ បិតាមហយុគំ. យុគន្តិ អាយុប្បមាណំ. អភិលាបមត្តមេវ ចេតំ, អត្ថតោ បន បិតាមហាយេវ បិតាមហយុគំ. អក្ខិត្តោតិ ជាតិំ អារព្ភ ‘‘កិំ សោ’’តិ កេនចិ អនវញ្ញាតោ. អនុបក្កុដ្ឋោតិ ជាតិសន្ទោសវាទេន អនុបក្កុដ្ឋបុព្ពោ. វតសម្បន្នោតិ អាចារសម្បន្នោ. សញ្ញាបេតុន្តិ ញាបេតុំ ពោធេតុំ, និរន្តរំ កាតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អាយាមាតិ គច្ឆាម.

៦០០. អនុញ្ញាតបដិញ្ញាតាតិ ‘‘តេវិជ្ជា តុម្ហេ’’តិ ឯវំ មយំ អាចរិយេហិ ច អនុញ្ញាតា អត្តនា ច បដិជានិម្ហាតិ អត្ថោ. អស្មាតិ ភវាម. ឧភោតិ ទ្វេបិ ជនា. អហំ បោក្ខរសាតិស្ស, តារុក្ខស្សាយំ មាណវោតិ អហំ បោក្ខរសាតិស្ស ជេដ្ឋន្តេវាសី អគ្គសិស្សោ, អយំ តារុក្ខស្សាតិ អធិប្បាយេន ភណតិ អាចរិយសម្បត្តិំ អត្តនោ សម្បត្តិញ្ច ទីបេន្តោ.

៦០១. តេវិជ្ជានន្តិ តិវេទានំ. កេវលិនោតិ និដ្ឋង្គតា. អស្មសេតិ អម្ហ ភវាម. ឥទានិ តំ កេវលិភាវំ វិត្ថារេន្តោ អាហ – ‘‘បទកស្មា…បេ… សាទិសា’’តិ. តត្ថ ជប្បេតិ វេទេ. កម្មុនាតិ ទសវិធេន កុសលកម្មបថកម្មុនា. អយញ្ហិ បុព្ពេ សត្តវិធំ កាយវចីកម្មំ សន្ធាយ ‘‘យតោ ខោ ភោ សីលវា ហោតី’’តិ អាហ. តិវិធំ មនោកម្មំ សន្ធាយ ‘‘វតសម្បន្នោ’’តិ អាហ. តេន សមន្នាគតោ ហិ អាចារសម្បន្នោ ហោតិ.

៦០២-៥. ឥទានិ តំ វចនន្តរេន ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘អហញ្ច កម្មុនា ព្រូមី’’តិ. ខយាតីតន្តិ ឩនភាវំ អតីតំ, បរិបុណ្ណន្តិ អត្ថោ. បេច្ចាតិ ឧបគន្ត្វា. នមស្សន្តីតិ នមោ ករោន្តិ. ចក្ខុំ លោកេ សមុប្បន្នន្តិ អវិជ្ជន្ធការេ លោកេ, តំ អន្ធការំ វិធមិត្វា លោកស្ស ទិដ្ឋធម្មិកាទិអត្ថសន្ទស្សនេន ចក្ខុ ហុត្វា សមុប្បន្នំ.

៦០៦. ឯវំ អភិត្ថវិត្វា វាសេដ្ឋេន យាចិតោ ភគវា ទ្វេបិ ជនេ សង្គណ្ហន្តោ អាហ – ‘‘តេសំ វោ អហំ ព្យក្ខិស្ស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ព្យក្ខិស្សន្តិ ព្យាករិស្សាមិ. អនុបុព្ពន្តិ តិដ្ឋតុ តាវ ព្រាហ្មណចិន្តា, កីដបដង្គតិណរុក្ខតោ បភុតិ វោ អនុបុព្ពំ ព្យក្ខិស្សន្តិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ, ឯវំ វិត្ថារកថាយ វិនេតព្ពា ហិ តេ មាណវកា. ជាតិវិភង្គន្តិ ជាតិវិត្ថារំ. អញ្ញមញ្ញា ហិ ជាតិយោតិ តេសំ តេសញ្ហិ បាណានំ ជាតិយោ អញ្ញា អញ្ញា នានប្បការាតិ អត្ថោ.

៦០៧. តតោ បាណានំ ជាតិវិភង្គេ កថេតព្ពេ ‘‘តិណរុក្ខេបិ ជានាថា’’តិ អនុបាទិន្នកានំ តាវ កថេតុំ អារទ្ធោ. តំ កិមត្ថមិតិ ចេ? ឧបាទិន្នេសុ សុខញាបនត្ថំ. អនុបាទិន្នេសុ ហិ ជាតិភេទេ គហិតេ ឧបាទិន្នេសុ សោ បាកដតរោ ហោតិ. តត្ថ តិណានិ នាម អន្តោផេគ្គូនិ ពហិសារានិ. តស្មា តាលនាឡិកេរាទយោបិ តិណសង្គហំ គច្ឆន្តិ. រុក្ខា នាម ពហិផេគ្គូ អន្តោសារា. តិណានិ ច រុក្ខា ច តិណរុក្ខា. តេ ឧបយោគពហុវចនេន ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘តិណរុក្ខេបិ ជានាថា’’តិ. ន ចាបិ បដិជានរេតិ ‘‘មយំ តិណា, មយំ រុក្ខា’’តិ ឯវម្បិ ន បដិជានន្តិ. លិង្គំ ជាតិមយន្តិ អបដិជានន្តានម្បិ ច តេសំ ជាតិមយមេវ សណ្ឋានំ អត្តនោ មូលភូតតិណាទិសទិសមេវ ហោតិ. កិំ ការណំ? អញ្ញមញ្ញា ហិ ជាតិយោ, យស្មា អញ្ញា តិណជាតិ, អញ្ញា រុក្ខជាតិ; តិណេសុបិ អញ្ញា តាលជាតិ, អញ្ញា នាឡិកេរជាតីតិ ឯវំ វិត្ថារេតព្ពំ.

តេន កិំ ទីបេតិ? យំ ជាតិវសេន នានា ហោតិ, តំ អត្តនោ បដិញ្ញំ បរេសំ វា ឧបទេសំ វិនាបិ អញ្ញជាតិតោ វិសេសេន គយ្ហតិ. យទិ ច ជាតិយា ព្រាហ្មណោ ភវេយ្យ, សោបិ អត្តនោ បដិញ្ញំ បរេសំ វា ឧបទេសំ វិនា ខត្តិយតោ វេស្សសុទ្ទតោ វា វិសេសេន គយ្ហេយ្យ, ន ច គយ្ហតិ, តស្មា ន ជាតិយា ព្រាហ្មណោតិ. បរតោ បន ‘‘យថា ឯតាសុ ជាតីសូ’’តិ ឥមាយ គាថាយ ឯតមត្ថំ វចីភេទេនេវ អាវិករិស្សតិ.

៦០៨. ឯវំ អនុបាទិន្នេសុ ជាតិភេទំ ទស្សេត្វា ឧបាទិន្នេសុ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តតោ កីដេ’’តិ ឯវមាទិមាហ. តត្ថ កីដាតិ កិមយោ. បដង្គាតិ បដង្គាយេវ. យាវ កុន្ថកិបិល្លិកេតិ កុន្ថកិបិល្លិកំ បរិយន្តំ កត្វាតិ អត្ថោ.

៦០៩. ខុទ្ទកេតិ កាឡកកណ្ឌកាទយោ. មហល្លកេតិ សសពិឡារាទយោ. សព្ពេ ហិ តេ អនេកវណ្ណា.

៦១០. បាទូទរេតិ ឧទរបាទេ, ឧទរំយេវ យេសំ បាទាតិ វុត្តំ ហោតិ. ទីឃបិដ្ឋិកេតិ សប្បានញ្ហិ សីសតោ យាវ នង្គុដ្ឋា បិដ្ឋិ ឯវ ហោតិ, តេន តេ ‘‘ទីឃបិដ្ឋិកា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេបិ អនេកប្បការា អាសីវិសាទិភេទេន.

៦១១. ឱទកេតិ ឧទកម្ហិ ជាតេ. មច្ឆាបិ អនេកប្បការា រោហិតមច្ឆាទិភេទេន.

៦១២. បក្ខីតិ សកុណេ. តេ ហិ បក្ខានំ អត្ថិតាយ ‘‘បក្ខី’’តិ វុច្ចន្តិ. បត្តេហិ យន្តីតិ បត្តយានា. វេហាសេ គច្ឆន្តីតិ វិហង្គមា. តេបិ អនេកប្បការា កាកាទិភេទេន.

៦១៣. ឯវំ ថលជលាកាសគោចរានំ បាណានំ ជាតិភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេនាធិប្បាយេន តំ ទស្សេសិ, តំ អាវិករោន្តោ ‘‘យថា ឯតាសូ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ សង្ខេបតោ បុព្ពេ វុត្តាធិប្បាយវណ្ណនាវសេនេវ វេទិតព្ពោ.

៦១៤-៦. វិត្ថារតោ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ សយមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កេសេហី’’តិអាទិមាហ. តត្រាយំ យោជនា – យំ វុត្តំ ‘‘នត្ថិ មនុស្សេសុ លិង្គំ ជាតិមយំ បុថូ’’តិ, តំ ឯវំ នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ. សេយ្យថិទំ, ន កេសេហីតិ. ន ហិ ‘‘ព្រាហ្មណានំ ឦទិសា កេសា ហោន្តិ, ខត្តិយានំ ឦទិសា’’តិ និយមោ អត្ថិ យថា ហត្ថិអស្សមិគាទីនន្តិ ឥមិនា នយេន សព្ពំ យោជេតព្ពំ. លិង្គំ ជាតិមយំ នេវ, យថា អញ្ញាសុ ជាតិសូតិ ឥទំ បន វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនន្តិ វេទិតព្ពំ. តស្ស យោជនា – តទេវ យស្មា ឥមេហិ កេសាទីហិ នត្ថិ មនុស្សេសុ លិង្គំ ជាតិមយំ បុថុ, តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ‘‘ព្រាហ្មណាទិភេទេសុ មនុស្សេសុ លិង្គំ ជាតិមយំ នេវ យថា អញ្ញាសុ ជាតីសូ’’តិ.

៦១៧. ឥទានិ ឯវំ ជាតិភេទេ អសន្តេបិ ព្រាហ្មណោ ខត្តិយោតិ ឥទំ នានត្តំ យថា ជាតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចត្ត’’ន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ឯតំ តិរច្ឆានានំ វិយ យោនិសិទ្ធមេវ កេសាទិសណ្ឋានានត្តំ មនុស្សេសុ ព្រាហ្មណាទីនំ អត្តនោ អត្តនោ សរីរេសុ ន វិជ្ជតិ. អវិជ្ជមានេបិ បន ឯតស្មិំ យទេតំ ព្រាហ្មណោ ខត្តិយោតិ នានត្តវិធានបរិយាយំ វោការំ, តំ វោការញ្ច មនុស្សេសុ សមញ្ញាយ បវុច្ចតិ, វោហារមត្តេន វុច្ចតីតិ.

៦១៩-៦២៥. ឯត្តាវតា ភគវា ភារទ្វាជស្ស វាទំ និគ្គហេត្វា ឥទានិ យទិ ជាតិយា ព្រាហ្មណោ ភវេយ្យ, អាជីវសីលាចារវិបន្នោបិ ព្រាហ្មណោ ភវេយ្យ. យស្មា បន បោរាណា ព្រាហ្មណា តស្ស ព្រាហ្មណភាវំ ន ឥច្ឆន្តិ លោកេ ច អញ្ញេបិ បណ្ឌិតមនុស្សា, តស្មា វាសេដ្ឋស្ស វាទបគ្គហណត្ថំ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហិ កោចិ មនុស្សេសូ’’តិអាទិកា អដ្ឋ គាថាយោ អាហ. តត្ថ គោរក្ខន្តិ ខេត្តរក្ខំ, កសិកម្មន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បថវី ហិ ‘‘គោ’’តិ វុច្ចតិ, តប្បភេទោ ច ខេត្តំ. បុថុសិប្បេនាតិ តន្តវាយកម្មាទិនានាសិប្បេន. វោហារន្តិ វណិជ្ជំ. បរបេស្សេនាតិ បរេសំ វេយ្យាវច្ចេន. ឥស្សត្ថន្តិ អាវុធជីវិកំ, ឧសុញ្ច សត្តិញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. បោរោហិច្ចេនាតិ បុរោហិតកម្មេន.

៦២៦. ឯវំ ព្រាហ្មណសមយេន ច លោកវោហារេន ច អាជីវសីលាចារវិបន្នស្ស អព្រាហ្មណភាវំ សាធេត្វា ឯវំ សន្តេ ន ជាតិយា ព្រាហ្មណោ, គុណេហិ បន ព្រាហ្មណោ ហោតិ. តស្មា យត្ថ យត្ថ កុលេ ជាតោ យោ គុណវា, សោ ព្រាហ្មណោ, អយមេត្ថ ញាយោតិ ឯវមេតំ ញាយំ អត្ថតោ អាបាទេត្វា បុន តទេវ ញាយំ វចីភេទេន បកាសេន្តោ អាហ ‘‘ន ចាហំ ព្រាហ្មណំ ព្រូមី’’តិ.

តស្សត្ថោ – អហំ បន យ្វាយំ ចតូសុ យោនីសុ យត្ថ កត្ថចិ ជាតោ, តត្រាបិ វា វិសេសេន យោ ព្រាហ្មណសមញ្ញិតាយ មាតរិ សម្ភូតោ, តំ យោនិជំ មត្តិសម្ភវំ យា ចាយំ ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣០៣; ម. និ. ២.៤២៤) នយេន ព្រាហ្មណេហិ ព្រាហ្មណស្ស បរិសុទ្ធឧប្បត្តិមគ្គសង្ខាតា យោនិ កថីយតិ, ‘‘សំសុទ្ធគហណិកោ’’តិ ឥមិនា ច មាតុសម្បត្តិ, តតោបិ ជាតសម្ភូតត្តា ‘‘យោនិជោ មត្តិសម្ភវោ’’តិ ច វុច្ចតិ, តម្បិ យោនិជំ មត្តិសម្ភវំ ឥមិនា ច យោនិជមត្តិសម្ភវមត្តេន ព្រាហ្មណំ ន ព្រូមិ. កស្មា? យស្មា ‘‘ភោ ភោ’’តិ វចនមត្តេន អញ្ញេហិ សកិញ្ចនេហិ វិសិដ្ឋត្តា ភោវាទី នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ. យោ បនាយំ យត្ថ កត្ថចិ កុលេ ជាតោបិ រាគាទិកិញ្ចនាភាវេន អកិញ្ចនោ, សព្ពគហណបដិនិស្សគ្គេន ច អនាទានោ, អកិញ្ចនំ អនាទានំ តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណំ. កស្មា? យស្មា ពាហិតបាបោតិ.

៦២៧. កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘សព្ពសំយោជនំ ឆេត្វា’’តិអាទិកា សត្តវីសតិ គាថា. តត្ថ សព្ពសំយោជនន្តិ ទសវិធំ សំយោជនំ. ន បរិតស្សតីតិ តណ្ហាយ ន តស្សតិ. តមហន្តិ តំ អហំ រាគាទីនំ សង្គានំ អតិក្កន្តត្តា សង្គាតិគំ, ចតុន្នម្បិ យោគានំ អភាវេន វិសំយុត្តំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦២៨. នទ្ធិន្តិ នយ្ហនភាវេន បវត្តំ កោធំ. វរត្តន្តិ ពន្ធនភាវេន បវត្តំ តណ្ហំ. សន្ទានំ សហនុក្កមន្តិ អនុសយានុក្កមសហិតំ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិសន្ទានំ, ឥទំ សព្ពម្បិ ឆិន្ទិត្វា ឋិតំ អវិជ្ជាបលិឃស្ស ឧក្ខិត្តត្តា ឧក្ខិត្តបលិឃំ ចតុន្នំ សច្ចាន្នំ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធំ អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦២៩. អទុដ្ឋោតិ ឯវំ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសញ្ច បាណិអាទីហិ បោថនញ្ច អន្ទុពន្ធនាទីហិ ពន្ធនញ្ច យោ អកុទ្ធមានសោ ហុត្វា អធិវាសេសិ, ខន្តិពលេន សមន្នាគតត្តា ខន្តីពលំ, បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិយា អនីកភូតេន តេនេវ ខន្តីពលានីកេន សមន្នាគតត្តា ពលានីកំ តំ ឯវរូបំ អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣០. វតន្តន្តិ ធុតវតេន សមន្នាគតំ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន សីលវន្តំ, តណ្ហាឧស្សទាភាវេន អនុស្សទំ, ឆឡិន្ទ្រិយទមនេន ទន្តំ, កោដិយំ ឋិតេន អត្តភាវេន អន្តិមសារីរំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣១. យោ ន លិម្បតីតិ ឯវមេវ យោ អព្ភន្តរេ ទុវិធេបិ កាមេ ន លិម្បតិ, តស្មិំ កាមេ ន សណ្ឋាតិ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣២. ទុក្ខស្សាតិ ខន្ធទុក្ខស្ស. បន្នភារន្តិ ឱហិតក្ខន្ធភារំ ចតូហិ យោគេហិ សព្ពកិលេសេហិ វា វិសំយុត្តំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៣. គម្ភីរបញ្ញន្តិ គម្ភីរេសុ ខន្ធាទីសុ បវត្តាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតំ, ធម្មោជបញ្ញាយ មេធាវិំ, ‘‘អយំ ទុគ្គតិយា, អយំ សុគតិយា, អយំ និព្ពានស្ស មគ្គោ, អយំ អមគ្គោ’’តិ ឯវំ មគ្គេ អមគ្គេ ច ឆេកតាយ មគ្គាមគ្គស្ស កោវិទំ, អរហត្តសង្ខាតំ ឧត្តមត្ថមនុប្បត្តំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៤. អសំសដ្ឋន្តិ ទស្សនសវនសមុល្លាបបរិភោគកាយសំសគ្គានំ អភាវេន អសំសដ្ឋំ. ឧភយន្តិ គិហីហិ ច អនគារេហិ ចាតិ ឧភយេហិបិ អសំសដ្ឋំ. អនោកសារិន្តិ អនាលយចារិំ, តំ ឯវរូបំ អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៥. និធាយាតិ និក្ខិបិត្វា ឱរោបេត្វា. តសេសុ ថាវរេសុ ចាតិ តណ្ហាតាសេន តសេសុ តណ្ហាភាវេន ថិរតាយ ថាវរេសុ. យោ ន ហន្តីតិ យោ ឯវំ សព្ពសត្តេសុ វិគតបដិឃតាយ និក្ខិត្តទណ្ឌោ នេវ កញ្ចិ សយំ ហនតិ, ន អញ្ញេន ឃាតេតិ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៦. អវិរុទ្ធន្តិ អាឃាតវសេន វិរុទ្ធេសុបិ លោកិយមហាជនេសុ អាឃាតាភាវេន អវិរុទ្ធំ, ហត្ថគតេ ទណ្ឌេ វា សត្ថេ វា អវិជ្ជមានេបិ បរេសំ បហារទានតោ អវិរតត្តា អត្តទណ្ឌេសុ ជនេសុ និព្ពុតំ និក្ខិត្តទណ្ឌំ, បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ គហិតត្តា សាទានេសុ, តស្ស គហណស្ស អភាវេន អនាទានំ តំ ឯវរូបំ អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៧. អារគ្គាតិ យស្សេតេ រាគាទយោ អយញ្ច បរគុណមក្ខណលក្ខណោ មក្ខោ អារគ្គា សាសបោ វិយ បបតិតោ, យថា សាសបោ អារគ្គេ ន សន្តិដ្ឋតិ, ឯវំ ចិត្តេ ន តិដ្ឋតិ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៨. អកក្កសន្តិ អផរុសំ. វិញ្ញាបនិន្តិ អត្ថវិញ្ញាបនិំ. សច្ចន្តិ ភូតំ. នាភិសជេតិ យាយ គិរាយ អញ្ញំ កុជ្ឈាបនវសេន ន លគ្គាបេយ្យ. ខីណាសវោ នាម ឯវរូបមេវ គិរំ ភាសេយ្យ. តស្មា តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៣៩. សាដកាភរណាទីសុ ទីឃំ វា រស្សំ វា, មណិមុត្តាទីសុ អណុំ វា ថូលំ វា មហគ្ឃអប្បគ្ឃវសេន សុភំ វា អសុភំ វា យោ បុគ្គលោ ឥមស្មិំ លោកេ បរបរិគ្គហិតំ នាទិយតិ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤០. និរាសាសន្តិ និត្តណ្ហំ. វិសំយុត្តន្តិ សព្ពកិលេសេហិ វិយុត្តំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤១. អាលយាតិ តណ្ហា. អញ្ញាយ អកថំកថីតិ អដ្ឋ វត្ថូនិ យថាភូតំ ជានិត្វា អដ្ឋវត្ថុកាយ វិចិកិច្ឆាយ និព្ពិចិកិច្ឆោ. អមតោគធមនុប្បត្តន្តិ អមតំ និព្ពានំ ឱគហេត្វា អនុប្បត្តំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤២. ឧភោតិ ទ្វេបិ បុញ្ញានិ បាបានិ ច ឆឌ្ឌេត្វាតិ អត្ថោ. សង្គន្តិ រាគាទិភេទំ សង្គំ. ឧបច្ចគាតិ អតិក្កន្តោ. តមហំ វដ្ដមូលសោកេន អសោកំ, អព្ភន្តរេ រាគរជាទីនំ អភាវេន វិរជំ, និរុបក្កិលេសតាយ សុទ្ធំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៣. វិមលន្តិ អព្ភាទិមលវិរហិតំ. សុទ្ធន្តិ និរុបក្កិលេសំ. វិប្បសន្នន្តិ បសន្នចិត្តំ. អនាវិលន្តិ កិលេសាវិលត្តវិរហិតំ. នន្ទីភវបរិក្ខីណន្តិ តីសុ ភវេសុ បរិក្ខីណតណ្ហំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៤. យោ ភិក្ខុ ឥមំរាគបលិបថញ្ចេវ កិលេសទុគ្គញ្ច សំសារវដ្ដញ្ច ចតុន្នំ សច្ចានំ អប្បដិវិជ្ឈនកមោហញ្ច អតីតោ, ចត្តារោ ឱឃេ តិណ្ណោ ហុត្វា បារំ អនុប្បត្តោ, ទុវិធេន ឈានេន ឈាយី, តណ្ហាយ អភាវេន អនេជោ, កថំកថាយ អភាវេន អកថំកថី, ឧបាទានានំ អភាវេន អនុបាទិយិត្វា កិលេសនិព្ពានេន និព្ពុតោ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៥. យោ បុគ្គលោ, ឥធ លោកេ, ឧភោបិ កាមេ ហិត្វា អនាគារោ ហុត្វា បរិព្ពជតិ, តំ បរិក្ខីណកាមញ្ចេវ បរិក្ខីណភវញ្ច អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៦. យោ ឥធ លោកេ ឆទ្វារិកំ តណ្ហំ ជហិត្វា ឃរាវាសេន អនត្ថិកោ អនាគារោ ហុត្វា បរិព្ពជតិ, តណ្ហាយ ចេវ ភវស្ស ច បរិក្ខីណត្តា តណ្ហាភវបរិក្ខីណំ តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៧. មានុសកំ យោគន្តិ មានុសកំ អាយុញ្ចេវ បញ្ចវិធកាមគុណេ ច. ទិព្ពយោគេបិ ឯសេវ នយោ. ឧបច្ចគាតិ យោ មានុសកំ យោគំ ហិត្វា ទិព្ពំ អតិក្កន្តោ, តំ សព្ពេហិ ចតូហិ យោគេហិ វិសំយុត្តំ អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៨. រតិន្តិ បញ្ចកាមគុណរតិំ. អរតិន្តិ អរញ្ញវាសេ ឧក្កណ្ឋិតត្តំ. សីតិភូតន្តិ និព្ពុតំ, និរុបធិន្តិ និរុបក្កិលេសំ, វីរន្តិ តំ ឯវរូបំ សព្ពំ ខន្ធលោកំ អភិភវិត្វា ឋិតំ វីរិយវន្តំ អហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៤៩. យោ វេទីតិ យោ សត្តានំ សព្ពាការេន ចុតិញ្ច បដិសន្ធិញ្ច បាកដំ កត្វា ជានាតិ, តមហំ អលគ្គតាយ អសត្តំ, បដិបត្តិយា សុដ្ឋុ គតត្តា សុគតំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ ពុទ្ធតាយ ពុទ្ធំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៥០. យស្សាតិ យស្សេតេ ទេវាទយោ គតិំ ន ជានន្តិ, តមហំ អាសវានំ ខីណតាយ ខីណាសវំ, កិលេសេហិ អារកត្តា អរហន្តំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៥១. បុរេតិ អតីតក្ខន្ធេសុ. បច្ឆាតិ អនាគតេសុ. មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នេសុ. កិញ្ចនន្តិ យស្សេតេសុ ឋានេសុ តណ្ហាគាហសង្ខាតំ កិញ្ចនំ នត្ថិ. តមហំ រាគកិញ្ចនាទីហិ អកិញ្ចនំ. កស្សចិ គហណស្ស អភាវេន អនាទានំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៥២. អច្ឆម្ភិតត្តេន ឧសភសទិសតាយ ឧសភំ, ឧត្តមដ្ឋេន បវរំ, វីរិយសម្បត្តិយា វីរំ, មហន្តានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯសិតត្តា មហេសិំ, តិណ្ណំ មារានំ វិជិតត្តា វិជិតាវិនំ, និន្ហាតកិលេសតាយ ន្ហាតកំ, ចតុសច្ចពុទ្ធតាយ ពុទ្ធំ តំ ឯវរូបំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៥៣. យោ បុព្ពេនិវាសំ បាកដំ កត្វា ជានាតិ, ឆព្ពីសតិទេវលោកភេទំ សគ្គំ, ចតុព្ពិធំ អបាយញ្ច ទិព្ពចក្ខុនា បស្សតិ, អថោ ជាតិក្ខយសង្ខាតំ អរហត្តំ បត្តោ, តមហំ ព្រាហ្មណំ វទាមីតិ អត្ថោ.

៦៥៤. ឯវំ ភគវា គុណតោ ព្រាហ្មណំ វត្វា ‘‘យេ ‘ជាតិតោ ព្រាហ្មណោ’តិ អភិនិវេសំ ករោន្តិ, តេ ឥទំ វោហារមត្តំ អជានន្តា, សា ច នេសំ ទិដ្ឋិ ទុទ្ទិដ្ឋី’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សមញ្ញា ហេសា’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តស្សត្ថោ – ‘‘យទិទំ ព្រាហ្មណោ ខត្តិយោ ភារទ្វាជោ វាសេដ្ឋោ’’តិ នាមគោត្តំ បកប្បិតំ, សមញ្ញា ហេសា លោកស្មិំ, បញ្ញត្តិវោហារមត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កស្មា? យស្មា សម្មុច្ចា សមុទាគតំ សមនុញ្ញាយ អាគតំ. តញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ជាតកាលេយេវស្ស ញាតិសាលោហិតេហិ បកប្បិតំ កតំ. នោ ចេតំ ឯវំ បកប្បេយ្យុំ, ន កោចិ កញ្ចិ ទិស្វា ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ’’តិ វា ‘‘ភារទ្វាជោ’’តិ វា ជានេយ្យ.

៦៥៥. ឯវំ បកប្បិតញ្ចេតំ ទីឃរត្តមនុសយិតំ ទិដ្ឋិគតមជានតំ, ‘‘បកប្បិតំ នាមគោត្តំ, នាមគោត្តមត្តមេតំ សំវោហារត្ថំ បកប្បិត’’ន្តិ អជានន្តានំ សត្តានំ ហទយេ ទីឃរត្តំ ទិដ្ឋិគតមនុសយិតំ, តស្ស អនុសយិតត្តា តំ នាមគោត្តំ អជានន្តា តេ បព្រុវន្តិ ‘‘ជាតិយា ហោតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ, អជានន្តាយេវ ឯវំ វទន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៥៦-៧. ឯវំ ‘‘យេ ‘ជាតិតោ ព្រាហ្មណោ’តិ អភិនិវេសំ ករោន្តិ, តេ ឥទំ វោហារមត្តមជានន្តា, សា ច នេសំ ទិដ្ឋិ ទុទ្ទិដ្ឋី’’តិ ទស្សេត្វា ឥទានិ និប្បរិយាយមេវ ជាតិវាទំ បដិក្ខិបន្តោ កម្មវាទញ្ច និរោបេន្តោ ‘‘ន ជច្ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘កម្មុនា ព្រាហ្មណោ ហោតិ, កម្មុនា ហោតិ អព្រាហ្មណោ’’តិ ឥមិស្សា ឧបឌ្ឍគាថាយ អត្ថវិត្ថារណត្ថំ ‘‘កស្សកោ កម្មុនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កម្មុនាតិ បច្ចុប្បន្នេន កសិកម្មាទិនិព្ពត្តកចេតនាកម្មុនា.

៦៥៩. បដិច្ចសមុប្បាទទស្សាតិ ‘‘ឥមិនា បច្ចយេន ឯវំ ហោតី’’តិ ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទទស្សាវិនោ. កម្មវិបាកកោវិទាតិ សម្មានាវមានារហេ កុលេ កម្មវសេន ឧប្បត្តិ ហោតិ, អញ្ញាបិ ហីនបណីតតា ហីនបណីតេ កម្មេ វិបច្ចមានេ ហោតីតិ ឯវំ កម្មវិបាកកុសលា.

៦៦០. ‘‘កម្មុនាវត្តតី’’តិ គាថាយ បន ‘‘លោកោ’’តិ វា ‘‘បជា’’តិ វា ‘‘សត្តា’’តិ វា ឯកោយេវ អត្ថោ, វចនមត្តមេវ នានំ. បុរិមបទេន ចេត្ថ ‘‘អត្ថិ ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា…បេ… សេដ្ឋោ សជិតា វសី បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៤២) ឥមិស្សា ទិដ្ឋិយា និសេធោ វេទិតព្ពោ. កម្មុនា ហិ វត្តតិ តាសុ តាសុ គតីសុ ឧប្បជ្ជតិ លោកោ, តស្ស កោ សជិតាតិ? ទុតិយេន ‘‘ឯវំ កម្មុនា ឧប្បន្នោបិ ច បវត្តិយម្បិ អតីតបច្ចុប្បន្នភេទេន កម្មុនា ឯវ បវត្តតិ, សុខទុក្ខានិ បច្ចនុភោន្តោ ហីនបណីតាទិភាវំ អាបជ្ជន្តោ បវត្តតី’’តិ ទស្សេតិ. តតិយេន តមេវត្ថំ និគមេតិ ‘‘ឯវំ សព្ពថាបិ កម្មនិពន្ធនា សត្តា កម្មេនេវ ពទ្ធា ហុត្វា បវត្តន្តិ, ន អញ្ញថា’’តិ. ចតុត្ថេន តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតិ រថស្សាណីវ យាយតោតិ. យថា រថស្ស យាយតោ អាណិ និពន្ធនំ ហោតិ, ន តាយ អនិពទ្ធោ យាតិ, ឯវំ លោកស្ស ឧប្បជ្ជតោ ច បវត្តតោ ច កម្មំ និពន្ធនំ, ន តេន អនិពទ្ធោ ឧប្បជ្ជតិ នប្បវត្តតិ.

៦៦១. ឥទានិ យស្មា ឯវំ កម្មនិពន្ធនោ លោកោ, តស្មា សេដ្ឋេន កម្មុនា សេដ្ឋភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘តបេនា’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ តបេនាតិ ឥន្ទ្រិយសំវរេន. ព្រហ្មចរិយេនាតិ សិក្ខានិស្សិតេន វុត្តាវសេសសេដ្ឋចរិយេន. សំយមេនាតិ សីលេន. ទមេនាតិ បញ្ញាយ. ឯតេន សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតេន កម្មុនា ព្រាហ្មណោ ហោតិ. កស្មា? យស្មា ឯតំ ព្រាហ្មណមុត្តមំ, យស្មា ឯតំ កម្មំ ឧត្តមោ ព្រាហ្មណភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ព្រហ្មាន’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្សត្ថោ – ព្រហ្មំ អានេតីតិ ព្រហ្មានំ, ព្រហ្មភាវំ អានេតិ អាវហតិ ទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៦២. ទុតិយគាថាយ សន្តោតិ សន្តកិលេសោ. ព្រហ្មា សក្កោតិ ព្រហ្មា ច សក្កោ ច. យោ ឯវរូបោ, សោ ន កេវលំ ព្រាហ្មណោ, អបិច ខោ ព្រហ្មា ច សក្កោ ច សោ វិជានតំ បណ្ឌិតានំ, ឯវំ វាសេដ្ឋ ជានាហីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ វាសេដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.