៣. មហាវគ្គោ

១. បព្ពជ្ជាសុត្តវណ្ណនា

៤០៨. បព្ពជ្ជំ កិត្តយិស្សាមីតិ បព្ពជ្ជាសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘សារិបុត្តាទីនំ មហាសាវកានំ បព្ពជ្ជា កិត្តិតា, តំ ភិក្ខូ ច ឧបាសកា ច ជានន្តិ. ភគវតោ បន អកិត្តិតា, យំនូនាហំ កិត្តេយ្យ’’ន្តិ. សោ ជេតវនវិហារេ អាសនេ និសីទិត្វា ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា ភិក្ខូនំ ភគវតោ បព្ពជ្ជំ កិត្តេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ យស្មា បព្ពជ្ជំ កិត្តេន្តេន យថា បព្ពជិ, តំ កិត្តេតព្ពំ. យថា ច បព្ពជិ, តំ កិត្តេន្តេន យថា វីមំសមានោ បព្ពជ្ជំ រោចេសិ, តំ កិត្តេតព្ពំ. តស្មា ‘‘បព្ពជ្ជំ កិត្តយិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘យថា បព្ពជី’’តិអាទិមាហ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា ចក្ខុសម្បន្នោតិ អត្ថោ. សេសមាទិគាថាយ ឧត្តានមេវ.

៤០៩. ឥទានិ ‘‘យថា វីមំសមានោ’’តិ តមត្ថំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘សម្ពាធោយ’’ន្តិ. តត្ថ សម្ពាធោតិ បុត្តទារាទិសម្បីឡនេន កិលេសសម្បីឡនេន ច កុសលកិរិយាយ ឱកាសរហិតោ. រជស្សាយតនន្តិ កម្ពោជាទយោ វិយ អស្សាទីនំ, រាគាទិរជស្ស ឧប្បត្តិទេសោ. អព្ភោកាសោតិ វុត្តសម្ពាធបដិបក្ខភាវេន អាកាសោ វិយ វិវដា. ឥតិ ទិស្វាន បព្ពជីតិ ឥតិ ឃរាវាសបព្ពជ្ជាសុ ព្យាធិជរាមរណេហិ សុដ្ឋុតរំ ចោទិយមានហទយោ អាទីនវមានិសំសញ្ច វីមំសិត្វា, មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា, អនោមានទីតីរេ ខគ្គេន កេសេ ឆិន្ទិត្វា, តាវទេវ ច ទ្វង្គុលមត្តសណ្ឋិតសមណសារុប្បកេសមស្សុ ហុត្វា ឃដិការេន ព្រហ្មុនា ឧបនីតេ អដ្ឋ បរិក្ខារេ គហេត្វា ‘‘ឯវំ និវាសេតព្ពំ បារុបិតព្ព’’ន្តិ កេនចិ អននុសិដ្ឋោ អនេកជាតិសហស្សបវត្តិតេន អត្តនោ បព្ពជ្ជាចិណ្ណេនេវ សិក្ខាបិយមានោ បព្ពជិ. ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឯកំ ចីវរំ ខន្ធេ ករិត្វា មត្តិកាបត្តំ អំសេ អាលគ្គេត្វា បព្ពជិតវេសំ អធិដ្ឋាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៤១០. ឯវំ ភគវតោ បព្ពជ្ជំ កិត្តេត្វា តតោ បរំ បព្ពជិតបដិបត្តិំ អនោមានទីតីរំ ហិត្វា បធានាយ គមនញ្ច បកាសេតុំ ‘‘បព្ពជិត្វាន កាយេនា’’តិអាទិំ សព្ពមភាសិ. តត្ថ កាយេន បាបកម្មំ វិវជ្ជយីតិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ វជ្ជេសិ. វចីទុច្ចរិតន្តិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. អាជីវំ បរិសោធយីតិ មិច្ឆាជីវំ ហិត្វា សម្មាជីវមេវ បវត្តយិ.

៤១១. ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ សោធេត្វា អនោមានទីតីរតោ តិំសយោជនប្បមាណំ សត្តាហេន អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ យទា រាជគហំ អគមាសិ, តទា ពុទ្ធោ ន ហោតិ, តថាបិ ពុទ្ធស្ស បុព្ពចរិយាតិ កត្វា ឯវំ វត្តុំ លព្ភតិ – ‘‘ឥធ រាជា ជាតោ, ឥធ រជ្ជំ អគ្គហេសី’’តិអាទិ លោកិយវោហារវចនំ វិយ. មគធានន្តិ មគធានំ ជនបទស្ស នគរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. គិរិព្ពជន្តិ ឥទម្បិ តស្ស នាមំ. តញ្ហិ បណ្ឌវគិជ្ឈកូដវេភារឥសិគិលិវេបុល្លនាមកានំ បញ្ចន្នំ គិរីនំ មជ្ឈេ វជោ វិយ ឋិតំ, តស្មា ‘‘គិរិព្ពជ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បិណ្ឌាយ អភិហារេសីតិ ភិក្ខត្ថាយ តស្មិំ នគរេ ចរិ. សោ កិរ នគរទ្វារេ ឋត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស អត្តនោ អាគមនំ និវេទេយ្យំ, ‘សុទ្ធោទនស្ស បុត្តោ សិទ្ធត្ថោ នាម កុមារោ អាគតោ’តិ ពហុម្បិ មេ បច្ចយំ អភិហរេយ្យ. ន ខោ បន មេ តំ បតិរូបំ បព្ពជិតស្ស អារោចេត្វា បច្ចយគហណំ, ហន្ទាហំ បិណ្ឌាយ ចរាមី’’តិ ទេវទត្តិយំ បំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា អនុឃរំ បិណ្ឌាយ អចរិ. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ – ‘‘បិណ្ឌាយ អភិហារេសី’’តិ. អាកិណ្ណវរលក្ខណោតិ សរីរេ អាកិរិត្វា វិយ ឋបិតវរលក្ខណោ វិបុលវរលក្ខណោ វា. វិបុលម្បិ ហិ ‘‘អាកិណ្ណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘អាកិណ្ណលុទ្ទោ បុរិសោ, ធាតិចេលំវ មក្ខិតោ’’តិ (ជា. ១.៦.១១៨; ១.៩.១០៦). វិបុលលុទ្ទោតិ អត្ថោ.

៤១២. តមទ្ទសាតិ តតោ កិរ បុរិមានិ សត្ត ទិវសានិ នគរេ នក្ខត្តំ ឃោសិតំ អហោសិ. តំ ទិវសំ បន ‘‘នក្ខត្តំ វីតិវត្តំ, កម្មន្តា បយោជេតព្ពា’’តិ ភេរិ ចរិ. អថ មហាជនោ រាជង្គណេ សន្និបតិ. រាជាបិ ‘‘កម្មន្តំ សំវិទហិស្សាមី’’តិ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ពលកាយំ បស្សន្តោ តំ បិណ្ឌាយ អភិហារេន្តំ មហាសត្តំ អទ្ទស. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ – ‘‘តមទ្ទសា ពិម្ពិសារោ, បាសាទស្មិំ បតិដ្ឋិតោ’’តិ. ឥមមត្ថំ អភាសថាតិ ឥមំ អត្ថំ អមច្ចានំ អភាសិ.

៤១៣. ឥទានិ តំ តេសំ អមច្ចានំ ភាសិតមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឥមំ ភោន្តោ’’តិ. តត្ថ ឥមន្តិ សោ រាជា ពោធិសត្តំ ទស្សេតិ, ភោន្តោតិ អមច្ចេ អាលបតិ. និសាមេថាតិ បស្សថ. អភិរូបោតិ ទស្សនីយង្គបច្ចង្គោ. ព្រហ្មាតិ អារោហបរិណាហសម្បន្នោ. សុចីតិ បរិសុទ្ធឆវិវណ្ណោ. ចរណេនាតិ គមនេន.

៤១៤-៥. នីចកុលាមិវាតិ នីចកុលា ឥវ បព្ពជិតោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. មការោ បទសន្ធិករោ. កុហិំ ភិក្ខុ គមិស្សតីតិ អយំ ភិក្ខុ កុហិំ គមិស្សតិ, អជ្ជ កត្ថ វសិស្សតីតិ ជានិតុំ រាជទូតា សីឃំ គច្ឆន្តុ. ទស្សនកាមា ហិ មយំ អស្សាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អាហ. គុត្តទ្វារោ ឱក្ខិត្តចក្ខុតាយ, សុសំវុតោ សតិយា. គុត្តទ្វារោ វា សតិយា, សុសំវុតោ បាសាទិកេន សង្ឃាដិចីវរធារណេន.

៤១៦. ខិប្បំ បត្តំ អបូរេសីតិ សម្បជានត្តា បតិស្សតត្តា ច អធិកំ អគណ្ហន្តោ ‘‘អលំ ឯត្តាវតា’’តិ អជ្ឈាសយបូរណេន ខិប្បំ បត្តំ អបូរេសិ. មុនីតិ មោនត្ថាយ បដិបន្នត្តា អប្បត្តមុនិភាវោបិ មុនិឥច្ចេវ វុត្តោ, លោកវោហារេន វា. លោកិយា ហិ អមោនសម្បត្តម្បិ បព្ពជិតំ ‘‘មុនី’’តិ ភណន្តិ. បណ្ឌវំ អភិហារេសីតិ តំ បព្ពតំ អភិរុហិ. សោ កិរ មនុស្សេ បុច្ឆិ ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ បព្ពជិតា កត្ថ វសន្តី’’តិ. អថស្ស តេ ‘‘បណ្ឌវស្ស ឧបរិ បុរត្ថាភិមុខបព្ភារេ’’តិ អារោចេសុំ. តស្មា តមេវ បណ្ឌវំ អភិហារេសិ ‘‘ឯត្ថ វាសោ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា.

៤១៩-២៣. ព្យគ្ឃុសភោវ សីហោវ គិរិគព្ភរេតិ គិរិគុហាយំ ព្យគ្ឃោ វិយ ឧសភោ វិយ សីហោ វិយ ច និសិន្នោតិ អត្ថោ. ឯតេ ហិ តយោ សេដ្ឋា វិគតភយភេរវា គិរិគព្ភរេ និសីទន្តិ, តស្មា ឯវំ ឧបមំ អកាសិ. ភទ្ទយានេនាតិ ហត្ថិអស្សរថសិវិកាទិនា ឧត្តមយានេន. សយានភូមិំ យាយិត្វាតិ យាវតិកា ភូមិ ហត្ថិអស្សាទិនា យានេន សក្កា គន្តុំ, តំ គន្ត្វា. អាសជ្ជាតិ បត្វា, សមីបមស្ស គន្ត្វាតិ អត្ថោ. ឧបាវិសីតិ និសីទិ. យុវាតិ យោព្ពនសម្បន្នោ. ទហរោតិ ជាតិយា តរុណោ. បឋមុប្បត្តិកោ សុសូតិ តទុភយវិសេសនមេវ. យុវា សុសូតិ អតិយោព្ពនោ. បឋមុប្បត្តិកោតិ បឋមេនេវ យោព្ពនវេសេន ឧដ្ឋិតោ. ទហរោ ចាសីតិ សតិ ច ទហរត្តេ សុសុ ពាលកោ វិយ ខាយសីតិ.

៤២៤-៥. អនីកគ្គន្តិ ពលកាយំ សេនាមុខំ. ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សូតិ ឯត្ថ ‘‘អហំ តេ អង្គមគធេសុ យាវិច្ឆសិ, តាវ ទទាមិ ភោគេ. តំ ត្វំ សោភយន្តោ អនីកគ្គំ នាគសង្ឃបុរក្ខតោ ភុញ្ជស្សូ’’តិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧជុំ ជនបទោ រាជាតិ ‘‘ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សុ, ជាតិំ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ ឯវំ កិរ វុត្តោ មហាបុរិសោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អហំ រជ្ជេន អត្ថិកោ អស្សំ, ចាតុមហារាជិកាទយោបិ មំ អត្តនោ អត្តនោ រជ្ជេន និមន្តេយ្យុំ, គេហេ ឋិតោ ឯវ វា ចក្កវត្តិរជ្ជំ ការេយ្យំ. អយំ បន រាជា អជានន្តោ ឯវមាហ – ‘ហន្ទាហំ, តំ ជានាបេមី’’’តិ ពាហំ ឧច្ចារេត្វា អត្តនោ អាគតទិសាភាគំ និទ្ទិសន្តោ ‘‘ឧជុំ ជនបទោ រាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិមវន្តស្ស បស្សតោតិ ភណន្តោ សស្សសម្បត្តិវេកល្លាភាវំ ទស្សេតិ. ហិមវន្តញ្ហិ និស្សាយ បាសាណវិវរសម្ភវា មហាសាលាបិ បញ្ចហិ វុទ្ធីហិ វឌ្ឍន្តិ, កិមង្គំ បន ខេត្តេ វុត្តានិ សស្សានិ. ធនវីរិយេន សម្បន្នោតិ ភណន្តោ សត្តហិ រតនេហិ អវេកល្លត្តំ, បររាជូហិ អតក្កនីយំ វីរបុរិសាធិដ្ឋិតភាវញ្ចស្ស ទស្សេតិ. កោសលេសុ និកេតិនោតិ ភណន្តោ នវករាជភាវំ បដិក្ខិបតិ. នវករាជា ហិ និកេតីតិ ន វុច្ចតិ. យស្ស បន អាទិកាលតោ បភុតិ អន្វយវសេន សោ ឯវ ជនបទោ និវាសោ, សោ និកេតីតិ វុច្ចតិ. តថារូបោ ច រាជា សុទ្ធោទនោ, យំ សន្ធាយាហ ‘‘កោសលេសុ និកេតិនោ’’តិ. តេន អន្វយាគតម្បិ ភោគសម្បត្តិំ ទីបេតិ.

៤២៦. ឯត្តាវតា អត្តនោ ភោគសម្បត្តិំ ទីបេត្វា ‘‘អាទិច្ចា នាម គោត្តេន, សាកិយា នាម ជាតិយា’’តិ ឥមិនា ជាតិសម្បត្តិញ្ច អាចិក្ខិត្វា យំ វុត្តំ រញ្ញា ‘‘ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សូ’’តិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘តម្ហា កុលា បព្ពជិតោម្ហិ, ន កាមេ អភិបត្ថយ’’ន្តិ. យទិ ហិ អហំ កាមេ អភិបត្ថយេយ្យំ, ន ឦទិសំ ធនវីរិយសម្បន្នំ ទ្វាសីតិសហស្សវីរបុរិសសមាកុលំ កុលំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជេយ្យន្តិ អយំ កិរេត្ថ អធិប្បាយោ.

៤២៧. ឯវំ រញ្ញោ វចនំ បដិក្ខិបិត្វា តតោ បរំ អត្តនោ បព្ពជ្ជាហេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘កាមេស្វាទីនវំ ទិស្វា, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ. ឯតំ ‘‘បព្ពជិតោម្ហី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថ ទដ្ឋូតិ ទិស្វា. សេសមេត្ថ ឥតោ បុរិមគាថាសុ ច យំ យំ ន វិចារិតំ, តំ តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថត្តា ឯវ ន វិចារិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អត្តនោ បព្ពជ្ជាហេតុំ វត្វា បធានត្ថាយ គន្តុកាមោ រាជានំ អាមន្តេន្តោ អាហ – ‘‘បធានាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ រញ្ជតី មនោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យស្មាហំ, មហារាជ, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ បព្ពជិតោ, តស្មា តំ បរមត្ថនេក្ខម្មំ និព្ពានាមតំ សព្ពធម្មានំ អគ្គដ្ឋេន បធានំ បត្ថេន្តោ បធានត្ថាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ បធានេ រញ្ជតិ មនោ, ន កាមេសូតិ. ឯវំ វុត្តេ កិរ រាជា ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘បុព្ពេវ មេតំ, ភន្តេ, សុតំ ‘សុទ្ធោទនរញ្ញោ កិរ បុត្តោ សិទ្ធត្ថកុមារោ ចត្តារិ បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា បព្ពជិត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’តិ, សោហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ អធិមុត្តិំ ទិស្វា ឯវំបសន្នោ ‘អទ្ធា ពុទ្ធត្តំ បាបុណិស្សថា’តិ. សាធុ, ភន្តេ, ពុទ្ធត្តំ បត្វា បឋមំ មម វិជិតំ ឱក្កមេយ្យាថា’’តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បព្ពជ្ជាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បធានសុត្តវណ្ណនា

៤២៨. តំ មំ បធានបហិតត្តន្តិ បធានសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ‘‘បធានាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ រញ្ជតី មនោ’’តិ អាយស្មា អានន្ទោ បព្ពជ្ជាសុត្តំ និដ្ឋាបេសិ. ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឆព្ពស្សានិ បធានំ បត្ថយមានេន ទុក្ករការិកា កតា, តំ អជ្ជ ភិក្ខូនំ កថេស្សាមី’’តិ. អថ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ‘‘តំ មំ បធានបហិតត្ត’’ន្តិ អារភិត្វា ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ តំ មន្តិ ទ្វីហិបិ វចនេហិ អត្តានមេវ និទ្ទិសតិ. បធានបហិតត្តន្តិ និព្ពានត្ថាយ បេសិតចិត្តំ បរិច្ចត្តអត្តភាវំ វា. នទិំ នេរញ្ជរំ បតីតិ លក្ខណំ និទ្ទិសតិ. លក្ខណញ្ហិ បធានបហិតត្តាយ នេរញ្ជរា នទី. តេនេវ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ. អយំ បនត្ថោ ‘‘នទិយា នេរញ្ជរាយា’’តិ, នេរញ្ជរាយ តីរេតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបរក្កម្មាតិ អតីវ បរក្កមិត្វា. ឈាយន្តន្តិ អប្បាណកជ្ឈានមនុយុញ្ជន្តំ. យោគក្ខេមស្ស បត្តិយាតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមស្ស និព្ពានស្ស អធិគមត្ថំ.

៤២៩. នមុចីតិ មារោ. សោ ហិ អត្តនោ វិសយា និក្ខមិតុកាមេ ទេវមនុស្សេ ន មុញ្ចតិ, អន្តរាយំ នេសំ ករោតិ, តស្មា ‘‘នមុចី’’តិ វុច្ចតិ. ករុណំ វាចន្តិ អនុទ្ទយាយុត្តំ វាចំ. ភាសមានោ ឧបាគមីតិ ឥទំ ឧត្តានមេវ. កស្មា បន ឧបាគតោ? មហាបុរិសោ កិរ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘សព្ពទា អាហារំ បរិយេសមានោ ជីវិតេ សាបេក្ខោ ហោតិ, ន ច សក្កា ជីវិតេ សាបេក្ខេន អមតំ អធិគន្តុ’’ន្តិ. តតោ អាហារុបច្ឆេទាយ បដិបជ្ជិ, តេន កិសោ ទុព្ពណ្ណោ ច អហោសិ. អថ មារោ ‘‘អយំ សម្ពោធាយ មគ្គោ ហោតិ, ន ហោតីតិ អជានន្តោ អតិឃោរំ តបំ ករោតិ, កទាចិ មម វិសយំ អតិក្កមេយ្យា’’តិ ភីតោ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច វត្វា វារេស្សាមី’’តិ អាគតោ. តេនេវាហ – ‘‘កិសោ ត្វមសិ ទុព្ពណ្ណោ, សន្តិកេ មរណំ តវា’’តិ.

៤៣០. ឯវញ្ច បន វត្វា អថស្ស មរណសន្តិកភាវំ សាវេន្តោ អាហ – ‘‘សហស្សភាគោ មរណស្ស, ឯកំសោ តវ ជីវិត’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – សហស្សំ ភាគានំ អស្សាតិ សហស្សភាគោ. កោ សោ? មរណស្ស បច្ចយោតិ បាឋសេសោ. ឯកោ អំសោតិ ឯកំសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អយំ អប្បាណកជ្ឈានាទិសហស្សភាគោ តវ មរណស្ស បច្ចយោ, តតោ បន តេ ឯកោ ឯវ ភាគោ ជីវិតំ, ឯវំ សន្តិកេ មរណំ តវាតិ. ឯវំ មរណស្ស សន្តិកភាវំ សាវេត្វា អថ នំ ជីវិតេ សមុស្សាហេន្តោ អាហ ‘‘ជីវ ភោ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ. កថំ សេយ្យោតិ ចេ. ជីវំ បុញ្ញានិ កាហសីតិ.

៤៣១. អថ អត្តនា សម្មតានិ បុញ្ញានិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ចរតោ ច តេ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ. តត្ថ ព្រហ្មចរិយន្តិ កាលេន កាលំ មេថុនវិរតិំ សន្ធាយាហ, យំ តាបសា ករោន្តិ. ជូហតោតិ ជុហន្តស្ស. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

៤៣២. ទុគ្គោ មគ្គោតិ ឥមំ បន អឌ្ឍគាថំ បធានវិច្ឆន្ទំ ជនេន្តោ អាហ. តត្ថ អប្បាណកជ្ឈានាទិគហនត្តា ទុក្ខេន គន្តព្ពោតិ ទុគ្គោ, ទុក្ខិតកាយចិត្តេន កត្តព្ពត្តា ទុក្ករោ, សន្តិកមរណេន តាទិសេនាបិ បាបុណិតុំ អសក្កុណេយ្យតោ ទុរភិសម្ភវោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរំ ឥមា គាថា ភណំ មារោ, អដ្ឋា ពុទ្ធស្ស សន្តិកេតិ អយមុបឌ្ឍគាថា សង្គីតិការេហិ វុត្តា. សកលគាថាបីតិ ឯកេ. ភគវតា ឯវ បន បរំ វិយ អត្តានំ និទ្ទិសន្តេន សព្ពមេត្ថ ឯវំជាតិកំ វុត្តន្តិ អយមម្ហាកំ ខន្តិ. តត្ថ អដ្ឋាតិ អដ្ឋាសិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៣៣. ឆដ្ឋគាថាយ យេនត្ថេនាតិ ឯត្ថ បរេសំ អន្តរាយករណេន អត្តនោ អត្ថេន ត្វំ, បាបិម, អាគតោសីតិ អយមធិប្បាយោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៣៤. ‘‘ជីវំ បុញ្ញានិ កាហសី’’តិ ឥទំ បន វចនំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘អណុមត្តោបី’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ បុញ្ញេនាតិ វដ្ដគាមិំ មារេន វុត្តំ បុញ្ញំ សន្ធាយ ភណតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៣៥. ឥទានិ ‘‘ឯកំសោ តវ ជីវិត’’ន្តិ ឥទំ វចនំ អារព្ភ មារំ សន្តជ្ជេន្តោ ‘‘អត្ថិ សទ្ធា’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្រាយមធិប្បាយោ – អរេ, មារ, យោ អនុត្តរេ សន្តិវរបទេ អស្សទ្ធោ ភវេយ្យ, សទ្ធោបិ វា កុសីតោ, សទ្ធោ អារទ្ធវីរិយោ សមានោបិ វា ទុប្បញ្ញោ, តំ ត្វំ ជីវិតមនុបុច្ឆមានោ សោភេយ្យាសិ, មយ្ហំ បន អនុត្តរេ សន្តិវរបទេ ឱកប្បនសទ្ធា អត្ថិ, តថា កាយិកចេតសិកមសិថិលបរក្កមតាសង្ខាតំ វីរិយំ, វជិរូបមា បញ្ញា ច មម វិជ្ជតិ, សោ ត្វំ ឯវំ មំ បហិតត្តំ ឧត្តមជ្ឈាសយំ កិំ ជីវមនុបុច្ឆសិ, កស្មា ជីវិតំ បុច្ឆសិ. បញ្ញា ច មមាតិ ឯត្ថ ច សទ្ទេន សតិ សមាធិ ច. ឯវំ សន្តេ យេហិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតា និព្ពានំ បាបុណន្តិ, តេសុ ឯកេនាបិ អវិរហិតំ ឯវំ មំ បហិតត្តំ កិំ ជីវមនុបុច្ឆសិ? ននុ – ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, វីរិយមារភតោ ទឡ្ហំ (ធ. ប. ១១២). បញ្ញវន្តស្ស ឈាយិនោ, បស្សតោ ឧទយព្ពយន្តិ (ធ. ប. ១១១, ១១៣).

៤៣៦-៨. ឯវំ មារំ សន្តជ្ជេត្វា អត្តនោ ទេហចិត្តប្បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘នទីនមបី’’បិ គាថាត្តយមាហ. តមត្ថតោ បាកដមេវ. អយំ បន អធិប្បាយវណ្ណនា – យ្វាយំ មម សរីរេ អប្បាណកជ្ឈានវីរិយវេគសមុដ្ឋិតោ វាតោ វត្តតិ, លោកេ គង្គាយមុនាទីនំ នទីនម្បិ សោតានិ អយំ វិសោសយេ, កិញ្ច មេ ឯវំ បហិតត្តស្ស ចតុនាឡិមត្តំ លោហិតំ ន ឧបសោសេយ្យ. ន កេវលញ្ច មេ លោហិតមេវ សុស្សតិ, អបិច ខោ បន តម្ហិ លោហិតេ សុស្សមានម្ហិ ពទ្ធាពទ្ធភេទំ សរីរានុគតំ បិត្តំ, អសិតបីតាទិបដិច្ឆាទកំ ចតុនាឡិមត្តមេវ សេម្ហញ្ច, កិញ្ចាបរំ តត្តកមេវ មុត្តញ្ច ឱជញ្ច សុស្សតិ, តេសុ ច សុស្សមានេសុ មំសានិបិ ខីយន្តិ, តស្ស មេ ឯវំ អនុបុព្ពេន មំសេសុ ខីយមានេសុ ភិយ្យោ ចិត្តំ បសីទតិ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា សំសីទតិ. សោ ត្វំ ឦទិសំ ចិត្តមជានន្តោ សរីរមត្តមេវ ទិស្វា ភណសិ ‘‘កិសោ ត្វមសិ ទុព្ពណ្ណោ, សន្តិកេ មរណំ តវា’’តិ. ន កេវលញ្ច មេ ចិត្តមេវ បសីទតិ, អបិច ខោ បន ភិយ្យោ សតិ ច បញ្ញា ច សមាធិ មម តិដ្ឋតិ, អណុមត្តោបិ បមាទោ វា សម្មោហោ វា ចិត្តវិក្ខេបោ វា នត្ថិ, តស្ស មយ្ហំ ឯវំ វិហរតោ យេ កេចិ សមណព្រាហ្មណា អតីតំ វា អទ្ធានំ អនាគតំ វា ឯតរហិ វា ឱបក្កមិកា វេទនា វេទយន្តិ, តាសំ និទស្សនភូតំ បត្តស្ស ឧត្តមវេទនំ. យថា អញ្ញេសំ ទុក្ខេន ផុដ្ឋានំ សុខំ, សីតេន ឧណ្ហំ, ឧណ្ហេន សីតំ, ខុទាយ ភោជនំ, បិបាសាយ ផុដ្ឋានំ ឧទកំ អបេក្ខតេ ចិត្តំ, ឯវំ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឯកកាមម្បិ នាបេក្ខកេ ចិត្តំ. ‘‘អហោ វតាហំ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សុខសេយ្យំ សយេយ្យ’’ន្តិ ឦទិសេនាការេន មម ចិត្តំ ន ឧប្បន្នំ, បស្ស, ត្វំ មារ, សត្តស្ស សុទ្ធតន្តិ.

៤៣៩-៤១. ឯវំ អត្តនោ សុទ្ធតំ ទស្សេត្វា ‘‘និវារេស្សាមិ ត’’ន្តិ អាគតស្ស មារស្ស មនោរថភញ្ជនត្ថំ មារសេនំ កិត្តេត្វា តាយ អបរាជិតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិកា ឆ គាថាយោ អាហ.

តត្ថ យស្មា អាទិតោវ អគារិយភូតេ សត្តេ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមា មោហយន្តិ, តេ អភិភុយ្យ អនគារិយភាវំ ឧបគតានំ បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘បព្ពជិតេន ខោ, អាវុសោ, អភិរតិ ទុក្ករា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៣១). តតោ តេ បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា ខុប្បិបាសា ពាធេតិ, តាយ ពាធិតានំ បរិយេសនតណ្ហា ចិត្តំ កិលមយតិ, អថ នេសំ កិលន្តចិត្តានំ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ. តតោ វិសេសមនធិគច្ឆន្តានំ ទុរភិសម្ភវេសុ អរញ្ញវនបត្ថេសុ សេនាសនេសុ វិហរតំ ឧត្រាសសញ្ញិតា ភីរុ ជាយតិ, តេសំ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតានំ ទីឃរត្តំ វិវេករសមនស្សាទយមានានំ វិហរតំ ‘‘ន សិយា នុ ខោ ឯស មគ្គោ’’តិ បដិបត្តិយំ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តំ វិនោទេត្វា វិហរតំ អប្បមត្តកេន វិសេសាធិគមេន មានមក្ខថម្ភា ជាយន្តិ, តេបិ វិនោទេត្វា វិហរតំ តតោ អធិកតរំ វិសេសាធិគមំ និស្សាយ លាភសក្ការសិលោកា ឧប្បជ្ជន្តិ, លាភាទិមុច្ឆិតា ធម្មបតិរូបកានិ បកាសេន្តា មិច្ឆាយសំ អធិគន្ត្វា តត្ថ ឋិតា ជាតិអាទីហិ អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ, បរំ វម្ភេន្តិ, តស្មា កាមាទីនំ បឋមសេនាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

៤៤២-៣. ឯវមេតំ ទសវិធំ សេនំ ឧទ្ទិសិត្វា យស្មា សា កណ្ហធម្មសមន្នាគតត្តា កណ្ហស្ស នមុចិនោ ឧបការាយ សំវត្តតិ, តស្មា នំ តវ សេនាតិ និទ្ទិសន្តោ អាហ – ‘‘ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី’’តិ. តត្ថ អភិប្បហារិនីតិ សមណព្រាហ្មណានំ ឃាតនី និប្បោថនី, អន្តរាយករីតិ អត្ថោ. ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វា ច លភតេ សុខន្តិ ឯវំ តវ សេនំ អសូរោ កាយេ ច ជីវិតេ ច សាបេក្ខោ បុរិសោ ន ជិនាតិ, សូរោ បន ជិនាតិ, ជេត្វា ច មគ្គសុខំ ផលសុខញ្ច អធិគច្ឆតិ. យស្មា ច លភតេ សុខំ, តស្មា សុខំ បត្ថយមានោ អហម្បិ ឯស មុញ្ជំ បរិហរេតិ. សង្គាមាវចរា អនិវត្តិនោ បុរិសា អត្តនោ អនិវត្តនកភាវវិញ្ញាបនត្ថំ សីសេ វា ធជេ វា អាវុធេ វា មុញ្ជតិណំ ពន្ធន្តិ, តំ អយម្បិ បរិហរតិច្ចេវ មំ ធារេហិ. តវ សេនាយ បរាជិតស្ស ធិរត្ថុ មម ជីវិតំ, តស្មា ឯវំ ធារេហិ – សង្គាមេ មេ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ បរាជិតោ, យេន ជីវិតេន បរាជិតោ ជីវេ, តស្មា ជីវិតា តយា សម្មាបដិបន្នានំ អន្តរាយករេន សទ្ធិំ សង្គាមេ មតំ មម សេយ្យោតិ អត្ថោ.

៤៤៤. កស្មា មតំ សេយ្យោតិ ចេ? យស្មា បគាឡ្ហេត្ថ…បេ… សុព្ពតា, ឯត្ថ កាមាទិកាយ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនបរិយោសានាយ តវ សេនាយ បគាឡ្ហា និមុគ្គា អនុបវិដ្ឋា ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ន ទិស្សន្តិ, សីលាទីហិ គុណេហិ នប្បកាសន្តិ, អន្ធការំ បវិដ្ឋា វិយ ហោន្តិ. ឯតេ ឯវំ បគាឡ្ហា សមានា សចេបិ កទាចិ ឧម្មុជ្ជិត្វា និមុជ្ជនបុរិសោ វិយ ‘‘សាហុ សទ្ធា’’តិអាទិនា នយេន ឧម្មុជ្ជន្តិ, តថាបិ តាយ សេនាយ អជ្ឈោត្ថដត្តា តញ្ច មគ្គំ ន ជានន្តិ ខេមំ និព្ពានគាមីនំ, សព្ពេបិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធាទយោ យេន គច្ឆន្តិ សុព្ពតាតិ. ឥមំ បន គាថំ សុត្វា មារោ បុន កិញ្ចិ អវត្វា ឯវ បក្កាមិ.

៤៤៥-៦. បក្កន្តេ បន តស្មិំ មហាសត្តោ តាយ ទុក្ករការិកាយ កិញ្ចិបិ វិសេសំ អនធិគច្ឆន្តោ អនុក្កមេន ‘‘សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’’តិអាទីនិ ចិន្តេត្វា ឱឡារិកាហារំ អាហារេត្វា, ពលំ គហេត្វា, វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បគេវ សុជាតាយ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា, ភទ្រវនសណ្ឌេ ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា, តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេន្តោ ទិវសំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ មហាពោធិមណ្ឌាភិមុខោ គន្ត្វា សោត្ថិយេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ ពោធិមូលេ វិកិរិត្វា ទសសហស្សលោកធាតុទេវតាហិ កតសក្ការពហុមានោ –

‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ;

ឧបសុស្សតុ និស្សេសំ, សរីរេ មំសលោហិត’’ន្តិ. –

ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘ន ទានិ ពុទ្ធត្តំ អបាបុណិត្វា បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា អបរាជិតបល្លង្កេ និសីទិ. តំ ញត្វា មារោ បាបិមា ‘‘អជ្ជ សិទ្ធត្ថោ បដិញ្ញំ កត្វា និសិន្នោ, អជ្ជេវ ទានិស្ស សា បដិញ្ញា បដិពាហិតព្ពា’’តិ ពោធិមណ្ឌតោ យាវ ចក្កវាឡមាយតំ ទ្វាទសយោជនវិត្ថារំ ឧទ្ធំ នវយោជនមុគ្គតំ មារសេនំ សមុដ្ឋាបេត្វា ទិយឌ្ឍយោជនសតប្បមាណំ គិរិមេខលំ ហត្ថិរាជានំ អារុយ្ហ ពាហុសហស្សំ មាបេត្វា នានាវុធានិ គហេត្វា ‘‘គណ្ហថ, ហនថ, បហរថា’’តិ ភណន្តោ អាឡវកសុត្តេ វុត្តប្បការា វុដ្ឋិយោ មាបេសិ, តា មហាបុរិសំ បត្វា តត្ថ វុត្តប្បការា ឯវ សម្បជ្ជិំសុ. តតោ វជិរង្កុសេន ហត្ថិំ កុម្ភេ បហរិត្វា មហាបុរិសស្ស សមីបំ នេត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, ភោ សិទ្ធត្ថ, បល្លង្កា’’តិ អាហ. មហាបុរិសោ ‘‘ន ឧដ្ឋហាមិ មារា’’តិ វត្វា តំ ធជិនិំ សមន្តា វិលោកេន្តោ ឥមា គាថាយោ អភាសិ ‘‘សមន្តា ធជិនិ’’ន្តិ.

តត្ថ ធជិនិន្តិ សេនំ. យុត្តន្តិ ឧយ្យុត្តំ. សវាហនន្តិ គិរិមេខលនាគរាជសហិតំ. បច្ចុគ្គច្ឆាមីតិ អភិមុខោ ឧបរិ គមិស្សាមិ, សោ ច ខោ តេជេនេវ, ន កាយេន. កស្មា? មា មំ ឋានា អចាវយិ, មំ ឯតស្មា ឋានា អបរាជិតបល្លង្កា មារោ មា ចាលេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. នប្បសហតីតិ សហិតុំ ន សក្កោតិ, នាភិភវតិ វា. អាមំ បត្តន្តិ កាចជាតំ មត្តិកាភាជនំ. អស្មនាតិ បាសាណេន. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

៤៤៧-៨. ឥទានិ ‘‘ឯតំ តេ មារសេនំ ភិន្ទិត្វា តតោ បរំ វិជិតសង្គាមោ សម្បត្តធម្មរាជាភិសេកោ ឥទំ ករិស្សាមី’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វសីករិត្វា’’តិ. តត្ថ វសីករិត្វា សង្កប្បន្តិ មគ្គភាវនាយ សព្ពំ មិច្ឆាសង្កប្បំ បហាយ សម្មាសង្កប្បស្សេវ បវត្តនេន វសីករិត្វា សង្កប្បំ. សតិញ្ច សូបតិដ្ឋិតន្តិ កាយាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ អត្តនោ សតិញ្ច សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតំ ករិត្វា ឯវំ វសីកតសង្កប្បោ សុប្បតិដ្ឋិតស្សតិ រដ្ឋា រដ្ឋំ វិចរិស្សាមិ ទេវមនុស្សភេទេ បុថូ សាវកេ វិនយន្តោ. អថ មយា វិនីយមានា តេ អប្បមត្តា…បេ… ន សោចរេ, តំ និព្ពានាមតមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៤៤៩-៥១. អថ មារោ ឥមា គាថាយោ សុត្វា អាហ – ‘‘ឯវរូបំ បក្ខំ ទិស្វា ន ភាយសិ ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘អាម, មារ, ន ភាយាមី’’តិ. ‘‘កស្មា ន ភាយសី’’តិ? ‘‘ទានាទីនំ បារមិបុញ្ញានំ កតត្តា’’តិ. ‘‘កោ ឯតំ ជានាតិ ទានាទីនិ ត្វមកាសី’’តិ? ‘‘កិំ ឯត្ថ បាបិម សក្ខិកិច្ចេន, អបិច ឯកស្មិំយេវ ភវេ វេស្សន្តរោ ហុត្វា យំ ទានមទាសិំ, តស្សានុភាវេន សត្តក្ខត្តុំ ឆហិ បការេហិ សញ្ជាតកម្បា អយំ មហាបថវីយេវ សក្ខី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី កម្បិ ភេរវសទ្ទំ មុញ្ចមានា, យំ សុត្វា មារោ អសនិហតោ វិយ ភីតោ ធជំ បណាមេត្វា បលាយិ សទ្ធិំ បរិសាយ. អថ មហាបុរិសោ តីហិ យាមេហិ តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆិកត្វា អរុណុគ្គមនេ ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. មារោ ឧទានសទ្ទេន អាគន្ត្វា ‘‘អយំ‘ពុទ្ធោ អហ’ន្តិ បដិជានាតិ, ហន្ទ នំ អនុពន្ធាមិ អាភិសមាចារិកំ បស្សិតុំ. សចស្ស កិញ្ចិ កាយេន វា វាចាយ វា ខលិតំ ភវិស្សតិ, វិហេឋេស្សាមិ ន’’ន្តិ បុព្ពេ ពោធិសត្តភូមិយំ ឆព្ពស្សានិ អនុពន្ធិត្វា ពុទ្ធត្តំ បត្តំ ឯកំ វស្សំ អនុពន្ធិ. តតោ ភគវតោ កិញ្ចិ ខលិតំ អបស្សន្តោ ‘‘សត្ត វស្សានី’’តិ ឥមា និព្ពេជនីយគាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ ឱតារន្តិ រន្ធំ វិវរំ. នាធិគច្ឆិស្សន្តិ នាធិគមិំ. មេទវណ្ណន្តិ មេទបិណ្ឌសទិសំ. អនុបរិយគាតិ បរិតោ បរិតោ អគមាសិ. មុទុន្តិ មុទុកំ. វិន្ទេមាតិ អធិគច្ឆេយ្យាម. អស្សាទនាតិ សាទុភាវោ. វាយសេត្តោតិ វាយសោ ឯត្តោ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

អយំ បន យោជនា – សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ ឱតារាបេក្ខោ អនុពន្ធិំ កត្ថចិ អវិជហន្តោ បទាបទំ, ឯវំ អនុពន្ធិត្វាបិ ច ឱតារំ នាធិគមិំ. សោហំ យថា នាម មេទវណ្ណំ បាសាណំ មេទសញ្ញី វាយសោ ឯកស្មិំ បស្សេ មុខតុណ្ឌកេន វិជ្ឈិត្វា អស្សាទំ អវិន្ទមានោ ‘‘អប្បេវ នាម ឯត្ថ មុទុ វិន្ទេម, អបិ ឥតោ អស្សាទនា សិយា’’តិ សមន្តា តថេវ វិជ្ឈន្តោ អនុបរិយាយិត្វា កត្ថចិ អស្សាទំ អលទ្ធា ‘‘បាសាណោវាយ’’ន្តិ និព្ពិជ្ជ បក្កមេយ្យ, ឯវមេវាហំ ភគវន្តំ កាយកម្មាទីសុ អត្តនោ បរិត្តបញ្ញាមុខតុណ្ឌកេន វិជ្ឈន្តោ សមន្តា អនុបរិយគា ‘‘អប្បេវ នាម កត្ថចិ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារាទិមុទុភាវំ វិន្ទេម, កុតោចិ អស្សាទនា សិយា’’តិ, តេ ទានិ មយំ អស្សាទំ អលភមានា កាកោវ សេលមាសជ្ជ និព្ពិជ្ជាបេម គោតមំ អាសជ្ជ តតោ គោតមា និព្ពិជ្ជ អបេមាតិ. ឯវំ វទតោ កិរ មារស្ស សត្ត វស្សានិ និប្ផលបរិស្សមំ និស្សាយ ពលវសោកោ ឧទបាទិ. តេនស្ស វិសីទមានង្គបច្ចង្គស្ស ពេលុវបណ្ឌុ នាម វីណា កច្ឆតោ បតិតា. យា សកិំ កុសលេហិ វាទិតា ចត្តារោ មាសេ មធុរស្សរំ មុញ្ចតិ, យំ គហេត្វា សក្កោ បញ្ចសិខស្ស អទាសិ. តំ សោ បតមានម្បិ ន ពុជ្ឈិ. តេនាហ ភគវា –

៤៥២. ‘‘តស្ស សោកបរេតស្ស, វីណា កច្ឆា អភស្សថ;

តតោ សោ ទុម្មនោ យក្ខោ, តត្ថេវន្តរធាយថា’’តិ.

សង្គីតិការកា អាហំសូតិ ឯកេ, អម្ហាកំ បនេតំ នក្ខមតីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ សុភាសិតសុត្តំ. អត្តជ្ឈាសយតោ ចស្ស ឧប្បត្តិ. ភគវា ហិ សុភាសិតប្បិយោ, សោ អត្តនោ សុភាសិតសមុទាចារប្បកាសនេន សត្តានំ ទុព្ភាសិតសមុទាចារំ បដិសេធេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ. តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិ សង្គីតិការវចនំ. តត្ថ តត្រ ខោ ភគវា…បេ… ភទន្តេតិ តេ ភិក្ខូតិ ឯតំ អបុព្ពំ, សេសំ វុត្តនយមេវ. តស្មា អបុព្ពបទវណ្ណនត្ថមិទំ វុច្ចតិ – តត្រាតិ ទេសកាលបរិទីបនំ. តញ្ហិ យំ សមយំ វិហរតិ, តត្រ សមយេ, យស្មិញ្ច អារាមេ វិហរតិ, តត្រ អារាមេតិ ទីបេតិ. ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតិ. ន ហិ ភគវា អយុត្តេ ទេសេ កាលេ វា ធម្មំ ភាសតិ. ‘‘អកាលោ ខោ, តាវ, ពាហិយា’’តិអាទិ (ឧទា. ១០) ចេត្ថ សាធកំ. ខោតិ បទបូរណមត្តេ អវធារណាទិកាលត្ថេ វា និបាតោ. ភគវាតិ លោកគរុបរិទីបនំ. ភិក្ខូតិ កថាសវនយុត្តបុគ្គលបរិទីបនំ. អាមន្តេសីតិ អាលបិ អភាសិ សម្ពោធេសិ.

ភិក្ខវោតិ អាមន្តនាការបរិទីបនំ. តញ្ច ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគសិទ្ធត្តា វុត្តំ. តេន នេសំ ហីនាធិកជនសេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតទីនភាវនិគ្គហំ ករោតិ. ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ ឥមិនា ច ករុណាវិប្ផារសោម្មហទយនយននិបាតបុព្ពង្គមេន វចនេន តេ អត្តនោ មុខាភិមុខេ ករិត្វា តេនេវ កថេតុកម្យតាទីបកេន វចនេន តេសំ សោតុកម្យតំ ជនេតិ, តេនេវ ច សម្ពោធនត្ថេន វចនេន សាធុកសវនមនសិការេបិ តេ និយោជេតិ. សាធុកសវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តិ. អបរេសុបិ ទេវមនុស្សេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ភិក្ខូ ឯវ អាមន្តេសីតិ ចេ? ជេដ្ឋសេដ្ឋាសន្នសទាសន្និហិតភាវតោ. សព្ពបរិសសាធារណា ហិ អយំ ធម្មទេសនា, ន បាដិបុគ្គលិកា. បរិសាយ ច ជេដ្ឋា ភិក្ខូ បឋមុប្បន្នត្តា, សេដ្ឋា អនគារិយភាវំ អាទិំ កត្វា សត្ថុ ចរិយានុវិធាយកត្តា សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា ច. អាសន្នា តត្ថ និសិន្នេសុ សត្ថុ សន្តិកត្តា, សទា សន្និហិតា សត្ថុ សន្តិកាវចរត្តា. តេន ភគវា សព្ពបរិសសាធារណំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ភិក្ខូ ឯវ អាមន្តេសិ. អបិច ភាជនំ តេ ឥមាយ កថាយ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិសព្ភាវតោតិបិ តេ ឯវ អាមន្តេសិ. ភទន្តេតិ គារវាធិវចនមេតំ. តេ ភិក្ខូតិ យេ ភគវា អាមន្តេសិ, តេ ឯវំ ភគវន្តំ អាលបន្តា ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ.

ចតូហិ អង្គេហីតិ ចតូហិ ការណេហិ អវយវេហិ វា. មុសាវាទាវេរមណិអាទីនិ ហិ ចត្តារិ សុភាសិតវាចាយ ការណានិ. សច្ចវចនាទយោ ចត្តារោ អវយវា, ការណត្ថេ ច អង្គសទ្ទោ. ចតូហីតិ និស្សក្កវចនំ ហោតិ, អវយវត្ថេ ករណវចនំ. សមន្នាគតាតិ សមនុអាគតា បវត្តា យុត្តា ច. វាចាតិ សមុល្លបនវាចា. យា សា ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ច, ‘‘នេលា កណ្ណសុខា’’តិ (ទី. និ. ១.៩; ម. និ. ៣.១៤) ច ឯវមាទីសុ អាគច្ឆតិ. យា បន ‘‘វាចាយ ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) ឯវំ វិញ្ញត្តិ ច, ‘‘យា ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ វិរតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (ធ. ស. ២៩៩; វិភ. ២០៦) ឯវំ វិរតិ ច, ‘‘ផរុសវាចា, ភិក្ខវេ, អាសេវិតា ភាវិតា ពហុលីកតា និរយសំវត្តនិកា ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវំ ចេតនា ច វាចាតិ អាគច្ឆតិ, សា ឥធ ន អធិប្បេតា. កស្មា? អភាសិតព្ពតោ. សុភាសិតា ហោតីតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា ហោតិ. តេនស្សា អត្ថាវហនតំ ទីបេតិ. ន ទុព្ភាសិតាតិ ន ទុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អនត្ថានាវហនតំ ទីបេតិ. អនវជ្ជាតិ វជ្ជសង្ខាតរាគាទិទោសវិរហិតា. តេនស្សា ការណសុទ្ធិំ វុត្តទោសាភាវញ្ច ទីបេតិ. អននុវជ្ជា ចាតិ អនុវាទវិមុត្តា. តេនស្សា សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ. វិញ្ញូនន្តិ បណ្ឌិតានំ. តេន និន្ទាបសំសាសុ ពាលា អប្បមាណាតិ ទីបេតិ.

កតមេហិ ចតូហីតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភិក្ខវេតិ យេសំ កថេតុកាមោ, តទាលបនំ. ភិក្ខូតិ វុត្តប្បការវាចាភាសនកបុគ្គលនិទស្សនំ. សុភាសិតំយេវ ភាសតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ចតូសុ វាចង្គេសុ អញ្ញតរង្គនិទ្ទេសវចនំ. នោ ទុព្ភាសិតន្តិ តស្សេវ វាចង្គស្ស បដិបក្ខភាសននិវារណំ. តេន ‘‘មុសាវាទាទយោបិ កទាចិ វត្តព្ពា’’តិ ទិដ្ឋិំ និសេធេតិ. ‘‘នោ ទុព្ភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា វា មិច្ឆាវាចប្បហានំ ទីបេតិ, ‘‘សុភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា បហីនមិច្ឆាវាចេន សតា ភាសិតព្ពវចនលក្ខណំ. តថា បាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទំ. អង្គបរិទីបនត្ថំ បន អភាសិតព្ពំ បុព្ពេ អវត្វា ភាសិតព្ពមេវាហ. ឯស នយោ ធម្មំយេវាតិអាទីសុបិ.

ឯត្ថ ច ‘‘សុភាសិតំយេវ ភាសតិ នោ ទុព្ភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា បិសុណទោសរហិតំ សមគ្គករណវចនំ វុត្តំ, ‘‘ធម្មំយេវ ភាសតិ នោ អធម្ម’’ន្តិ ឥមិនា សម្ផទោសរហិតំ ធម្មតោ អនបេតំ មន្តាវចនំ វុត្តំ, ឥតរេហិ ទ្វីហិ ផរុសាលិករហិតានិ បិយសច្ចវចនានិ វុត្តានិ. ឥមេហិ ខោតិអាទិនា បន តានិ អង្គានិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ តំ វាចំ និគមេតិ. វិសេសតោ ចេត្ថ ‘‘ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតី’’តិ ភណន្តោ យទញ្ញេ បដិញ្ញាទីហិ អវយវេហិ នាមាទីហិ បទេហិ លិង្គវចនវិភត្តិកាលការកាទីហិ សម្បត្តីហិ ច សមន្នាគតំ វាចំ ‘‘សុភាសិត’’ន្តិ មញ្ញន្តិ, តំ ធម្មតោ បដិសេធេតិ. អវយវាទិសម្បន្នាបិ ហិ បេសុញ្ញាទិសមន្នាគតា វាចា ទុព្ភាសិតាវ ហោតិ អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថាវហត្តា. ឥមេហិ បន ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នា វា ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតា ឯវ លោកិយលោកុត្តរហិតសុខាវហត្តា. សីហឡទីបេ មគ្គបស្សេ សស្សំ រក្ខន្តិយា សីហឡចេដិកាយ សីហឡកេនេវ ជាតិជរាមរណបដិសំយុត្តំ គីតំ គាយន្តិយា សុត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា សដ្ឋិមត្តា វិបស្សកភិក្ខូ ចេត្ថ អរហត្តំ បត្តា និទស្សនំ. តថា តិស្សោ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ បទុមសរសមីបេន គច្ឆន្តោ បទុមសរេ បទុមានិ ភញ្ជិត្វា ភញ្ជិត្វា –

‘‘បាតោ ផុល្លំ កោកនទំ, សូរិយាលោកេន ភជ្ជិយតេ;

ឯវំ មនុស្សត្តគតា សត្តា, ជរាភិវេគេន មទ្ទីយន្តី’’តិ. –

ឥមំ គីតំ គាយន្តិយា ចេដិកាយ សុត្វា អរហត្តំ បត្តោ, ពុទ្ធន្តរេ ច អញ្ញតរោ បុរិសោ សត្តហិ បុត្តេហិ សទ្ធិំ វនា អាគម្ម អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា មុសលេន តណ្ឌុលេ កោដ្ដេន្តិយា –

‘‘ជរាយ បរិមទ្ទិតំ ឯតំ, មិលាតឆវិចម្មនិស្សិតំ;

មរណេន ភិជ្ជតិ ឯតំ, មច្ចុស្ស ឃសមាមិសំ.

‘‘កិមីនំ អាលយំ ឯតំ, នានាកុណបេន បូរិតំ;

អសុចិស្ស ភាជនំ ឯតំ, កទលិក្ខន្ធសមំ ឥទ’’ន្តិ. –

ឥមំ គីតិកំ សុត្វា សហ បុត្តេហិ បច្ចេកពោធិំ បត្តោ, អញ្ញេ ច ឦទិសេហិ ឧបាយេហិ អរិយភូមិំ បត្តា និទស្សនំ. អនច្ឆរិយំ បនេតំ, យំ ភគវតា អាសយានុសយកុសលេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តា គាថាយោ សុត្វា បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, អញ្ញេ ច ខន្ធាយតនាទិបដិសំយុត្តា កថា សុត្វា អនេកេ ទេវមនុស្សាតិ. ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា, ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នា វា ហោតិ, តថាបិ ‘‘សុភាសិតា’’តិ វេទិតព្ពា. សុភាសិតត្តា ឯវ ច អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ អត្ថត្ថិកានំ កុលបុត្តានំ អត្ថបដិសរណានំ, នោ ព្យញ្ជនបដិសរណានន្តិ.

ឥទមវោច ភគវាតិ ឥទំ សុភាសិតលក្ខណំ ភគវា អវោច. ឥទំ វត្វាន សុគតោ, អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថាតិ ឥទញ្ច លក្ខណំ វត្វា អថ អញ្ញម្បិ ឯតំ អវោច សត្ថា. ឥទានិ វត្តព្ពគាថំ ទស្សេត្វា សព្ពមេតំ សង្គីតិការកា អាហំសុ. តត្ថ អបរន្តិ គាថាពន្ធវចនំ សន្ធាយ វុច្ចតិ. តំ ទុវិធំ ហោតិ – បច្ឆា អាគតបរិសំ អស្សវនសុស្សវនអាធារណទឡ្ហីករណាទីនិ វា សន្ធាយ តទត្ថទីបកមេវ ច. បុព្ពេ កេនចិ ការណេន បរិហាបិតស្ស អត្ថស្ស ទីបនេន អត្ថវិសេសទីបកញ្ច ‘‘បុរិសស្ស ហិ ជាតស្ស, កុឋារី ជាយតេ មុខេ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៦៦២) វិយ. ឥធ បន តទត្ថទីបកមេវ.

៤៥៣. តត្ថ សន្តោតិ ពុទ្ធាទយោ. តេ ហិ សុភាសិតំ ‘‘ឧត្តមំ សេដ្ឋ’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ. ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថន្តិ ឥទំ បន បុព្ពេ និទ្ទិដ្ឋក្កមំ ឧបាទាយ វុត្តំ. គាថាបរិយោសានេ បន វង្គីសត្ថេរោ ភគវតោ សុភាសិតេ បសីទិ.

សោ យំ បសន្នាការំ អកាសិ, យញ្ច វចនំ ភគវា អភាសិ, តំ ទស្សេន្តា សង្គីតិការកា ‘‘អថ ខោ អាយស្មា’’តិអាទិមាហំសុ. តត្ថ បដិភាតិ មន្តិ មម ភាគោ បកាសតិ. បដិភាតុ តន្តិ តវ ភាគោ បកាសតុ. សារុប្បាហីតិ អនុច្ឆវិកាហិ. អភិត្ថវីតិ បសំសិ.

៤៥៤. ន តាបយេតិ វិប្បដិសារេន ន តាបេយ្យ. ន វិហិំសេយ្យាតិ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទន្តោ ន ពាធេយ្យ. សា វេ វាចាតិ សា វាចា ឯកំសេនេវ សុភាសិតា. ឯត្តាវតា អបិសុណវាចាយ ភគវន្តំ ថោមេតិ.

៤៥៥. បដិនន្ទិតាតិ ហដ្ឋេន ហទយេន បដិមុខំ គន្ត្វា នន្ទិតា សម្បិយាយិតា. យំ អនាទាយ បាបានិ, បរេសំ ភាសតេ បិយន្តិ យំ វាចំ ភាសន្តោ បរេសំ បាបានិ អប្បិយានិ បដិក្កូលានិ ផរុសវចនានិ អនាទាយ អត្ថព្យញ្ជនមធុរំ បិយមេវ វចនំ ភាសតិ, តំ បិយវាចមេវ ភាសេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមាយ គាថាយ បិយវចនេន ភគវន្តំ អភិត្ថវិ.

៤៥៦. អមតាតិ អមតសទិសា សាទុភាវេន. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ រសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៣; សុ. និ. ១៨៤). និព្ពានាមតបច្ចយត្តា វា អមតា. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ យាយំ សច្ចវាចា នាម, ឯស បោរាណោ ធម្មោ ចរិយា បវេណី, ឥទមេវ ហិ បោរាណានំ អាចិណ្ណំ, ន តេ អលិកំ ភាសិំសុ. តេនេវាហ – ‘‘សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតា’’តិ. តត្ថ សច្ចេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អត្ថេ បតិដ្ឋិតា. អត្ថេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ ច ធម្មេ បតិដ្ឋិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. បរំ វា ទ្វយំ សច្ចវិសេសនមិច្ចេវ វេទិតព្ពំ. សច្ចេ បតិដ្ឋិតា. កីទិសេ? អត្ថេ ច ធម្មេ ច, យំ បរេសំ អត្ថតោ អនបេតត្តា អត្ថំ អនុបរោធំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សតិបិ ច អនុបរោធករត្តេ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ, យំ ធម្មិកមេវ អត្ថំ សាធេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមាយ គាថាយ សច្ចវចនេន ភគវន្តំ អភិត្ថវិ.

៤៥៧. ខេមន្តិ អភយំ និរុបទ្ទវំ. កេន ការណេនាតិ ចេ? និព្ពានប្បត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, យស្មា កិលេសនិព្ពានំ បាបេតិ, វដ្ដទុក្ខស្ស ច អន្តកិរិយាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អថ វា យំ ពុទ្ធោ និព្ពានប្បត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ ទ្វិន្នំ និព្ពានធាតូនមត្ថាយ ខេមមគ្គប្បកាសនតោ ខេមំ វាចំ ភាសតិ, សា វេ វាចានមុត្តមាតិ សា វាចា សព្ពវាចានំ សេដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមាយ គាថាយ មន្តាវចនេន ភគវន្តំ អភិត្ថវន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ អយមេត្ថ អបុព្ពបទវណ្ណនា. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បូរឡាសសុត្ត-(សុន្ទរិកភារទ្វាជសុត្ត)-វណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ បូរឡាសសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវា បច្ឆាភត្តកិច្ចាវសានេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សុន្ទរិកភារទ្វាជព្រាហ្មណំ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នំ ទិស្វា ‘‘តត្ថ មយិ គតេ កថា បវត្តិស្សតិ, តតោ កថាវសានេ ធម្មទេសនំ សុត្វា ឯស ព្រាហ្មណោ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិស្សតី’’តិ ច ញត្វា តត្ថ គន្ត្វា កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិ សង្គីតិការកានំ វចនំ. កិំជច្ចោ ភវន្តិអាទិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស, ន ព្រាហ្មណោ នោម្ហីតិអាទិ ភគវតោ. តំ សព្ពម្បិ សមោធានេត្វា ‘‘បូរឡាសសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ វុត្តសទិសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, អវុត្តំ វណ្ណយិស្សាម, តញ្ច ខោ ឧត្តានត្ថានិ បទានិ អនាមសន្តា. កោសលេសូតិ កោសលា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា. តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហិសទ្ទេន ‘‘កោសលា’’តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ កោសលេសុ ជនបទេ. កេចិ បន ‘‘យស្មា បុព្ពេ មហាបនាទំ រាជកុមារំ នានានាដកាទីនិ ទិស្វា សិតមត្តម្បិ អករោន្តំ សុត្វា រាជា អាណាបេសិ ‘យោ មម បុត្តំ ហសាបេតិ, សព្ពាភរណេហិ នំ អលង្ករោមី’តិ. តតោ នង្គលានិ ឆឌ្ឌេត្វា មហាជនកាយោ សន្និបតិ. តេ ច មនុស្សា អតិរេកសត្តវស្សានិ នានាកីឡិកាទយោ ទស្សេន្តាបិ តំ នាសក្ខិំសុ ហសាបេតុំ. តតោ សក្កោ ទេវនដំ បេសេសិ, សោ ទិព្ពនាដកំ ទស្សេត្វា ហសាបេសិ. អថ តេ មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ វសនោកាសាភិមុខា បក្កមិំសុ. តេ បដិបថេ មិត្តសុហជ្ជាទយោ ទិស្វា បដិសន្ថារមកំសុ ‘កច្ចិ ភោ កុសលំ, កច្ចិ ភោ កុសល’ន្តិ. តស្មា តំ ‘កុសល’ន្តិ សទ្ទំ ឧបាទាយ សោ បទេសោ ‘កោសលោ’តិ វុច្ចតី’’តិ វណ្ណយន្តិ. សុន្ទរិកាយ នទិយា តីរេតិ សុន្ទរិកាតិ ឯវំនាមិកាយ នទិយា តីរេ.

តេន ខោ បនាតិ យេន សមយេន ភគវា តំ ព្រាហ្មណំ វិនេតុកាមោ គន្ត្វា តស្សា នទិយា តីរេ សសីសំ បារុបិត្វា រុក្ខមូលេ និសជ្ជាសង្ខាតេន ឥរិយាបថវិហារេន វិហរតិ. សុន្ទរិកភារទ្វាជោតិ សោ ព្រាហ្មណោ តស្សា នទិយា តីរេ វសតិ អគ្គិញ្ច ជុហតិ, ភារទ្វាជោតិ ចស្ស គោត្តំ, តស្មា ឯវំ វុច្ចតិ. អគ្គិំ ជុហតីតិ អាហុតិបក្ខិបនេន ជាលេតិ. អគ្គិហុត្តំ បរិចរតីតិ អគ្យាយតនំ សម្មជ្ជនូបលេបនពលិកម្មាទិនា បយិរុបាសតិ. កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យាតិ សោ កិរ ព្រាហ្មណោ អគ្គិម្ហិ ជុហិត្វា អវសេសំ បាយាសំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អគ្គិម្ហិ តាវ បក្ខិត្តបាយាសោ មហាព្រហ្មុនា ភុត្តោ, អយំ បន អវសេសោ អត្ថិ. តំ យទិ ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតស្ស ព្រាហ្មណស្សេវ ទទេយ្យំ, ឯវំ មេ បិតរា សហ បុត្តោបិ សន្តប្បិតោ ភវេយ្យ, សុវិសោធិតោ ច ព្រហ្មលោកគាមិមគ្គោ អស្ស, ហន្ទាហំ ព្រាហ្មណំ គវេសាមី’’តិ. តតោ ព្រាហ្មណទស្សនត្ថំ ឧដ្ឋាយាសនា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេសិ – ‘‘កោ នុ ខោ ឥមំ ហព្យសេសំ ភុញ្ជេយ្យា’’តិ.

អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេតិ តស្មិំ វនសណ្ឌេ សេដ្ឋរុក្ខមូលេ. សសីសំ បារុតន្តិ សហ សីសេន បារុតកាយំ. កស្មា បន ភគវា ឯវមកាសិ, កិំ នារាយនសង្ខាតពលោបិ ហុត្វា នាសក្ខិ ហិមបាតំ សីតវាតញ្ច បដិពាហិតុន្តិ? អត្ថេតំ ការណំ. ន ហិ ពុទ្ធា សព្ពសោ កាយបដិជគ្គនំ ករោន្តិ ឯវ, អបិច ភគវា ‘‘អាគតេ ព្រាហ្មណេ សីសំ វិវរិស្សាមិ, មំ ទិស្វា ព្រាហ្មណោ កថំ បវត្តេស្សតិ, អថស្ស កថានុសារេន ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ កថាបវត្តនត្ថំ ឯវមកាសិ. ទិស្វាន វាមេន…បេ… តេនុបសង្កមីតិ សោ កិរ ភគវន្តំ ទិស្វា ព្រាហ្មណោ ‘‘អយំ សសីសំ បារុបិត្វា សព្ពរត្តិំ បធានមនុយុត្តោ, ឥមស្ស ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ឥមំ ហព្យសេសំ ទស្សាមី’’តិ ព្រាហ្មណសញ្ញី ហុត្វា ឯវ ឧបសង្កមិ. មុណ្ឌោ អយំ ភវំ, មុណ្ឌកោ អយំ ភវន្តិ សីសេ វិវរិតមត្តេវ កេសន្តំ ទិស្វា ‘‘មុណ្ឌោ’’តិ អាហ. តតោ សុដ្ឋុតរំ ឱលោកេន្តោ បរិត្តម្បិ សិខំ អទិស្វា ហីឡេន្តោ ‘‘មុណ្ឌកោ’’តិ អាហ. ឯវរូបា ហិ នេសំ ព្រាហ្មណានំ ទិដ្ឋិ. តតោ វាតិ យត្ថ ឋិតោ អទ្ទស, តម្ហា បទេសា មុណ្ឌាបីតិ កេនចិ ការណេន មុណ្ឌិតសីសាបិ ហោន្តិ.

៤៥៨. ន ព្រាហ្មណោ នោម្ហីតិ ឯត្ថ នការោ បដិសេធេ, នោការោ អវធារណេ ‘‘ន នោ សម’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៦.៣; សុ. និ. ២២៦) វិយ. តេន នេវម្ហិ ព្រាហ្មណោតិ ទស្សេតិ. ន រាជបុត្តោតិ ខត្តិយោ នម្ហិ. ន វេស្សាយនោតិ វេស្សោបិ នម្ហិ. ឧទកោចិ នោម្ហីតិ អញ្ញោបិ សុទ្ទោ វា ចណ្ឌាលោ វា កោចិ ន ហោមីតិ ឯវំ ឯកំសេនេវ ជាតិវាទសមុទាចារំ បដិក្ខិបតិ. កស្មា? មហាសមុទ្ទំ បត្តា វិយ ហិ នទិយោ បព្ពជ្ជូបគតា កុលបុត្តា ជហន្តិ បុរិមានិ នាមគោត្តានិ. បហារាទសុត្តញ្ចេត្ថ (អ. និ. ៨.១៩) សាធកំ. ឯវំ ជាតិវាទំ បដិក្ខិបិត្វា យថាភូតមត្តានំ អាវិករោន្តោ អាហ – ‘‘គោត្តំ បរិញ្ញាយ បុថុជ្ជនានំ, អកិញ្ចនោ មន្ត ចរាមិ លោកេ’’តិ. កថំ គោត្តំ បរិញ្ញាសីតិ ចេ? ភគវា ហិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បញ្ចក្ខន្ធេ បរិញ្ញាសិ, តេសុ ច បរិញ្ញាតេសុ គោត្តំ បរិញ្ញាតមេវ ហោតិ. រាគាទិកិញ្ចនានំ បន អភាវេន សោ អកិញ្ចនោ មន្តា ជានិត្វា ញាណានុបរិវត្តីហិ កាយកម្មាទីហិ ចរតិ. តេនាហ – ‘‘គោត្តំ…បេ… លោកេ’’តិ. មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ ចេស ចរតិ. តេនេវាហ – ‘‘មន្តំ ចរាមិ លោកេ’’តិ ឆន្ទវសេន រស្សំ កត្វា.

៤៥៩-៦០. ឯវំ អត្តានំ អាវិកត្វា ឥទានិ ‘‘ឯវំ ឱឡារិកំ លិង្គម្បិ ទិស្វា បុច្ឆិតព្ពាបុច្ឆិតព្ពំ ន ជានាសី’’តិ ព្រាហ្មណស្ស ឧបារម្ភំ អារោបេន្តោ អាហ – ‘‘សង្ឃាដិវាសី…បេ… គោត្តបញ្ហ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច ឆិន្នសង្ឃដិតដ្ឋេន តីណិបិ ចីវរានិ ‘‘សង្ឃាដី’’តិ អធិប្បេតានិ, តានិ និវាសេតិ បរិទហតីតិ សង្ឃាដិវាសី. អគហោតិ អគេហោ, និត្តណ្ហោតិ អធិប្បាយោ. និវាសាគារំ បន ភគវតោ ជេតវនេ មហាគន្ធកុដិករេរិមណ្ឌលមាឡកោសម្ពកុដិចន្ទនមាលាទិអនេកប្បការំ, តំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតិ. និវុត្តកេសោតិ អបនីតកេសោ, ឱហារិតកេសមស្សូតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិនិព្ពុតត្តោតិ អតីវ វូបសន្តបរិឡាហចិត្តោ, គុត្តចិត្តោ វា. អលិប្បមានោ ឥធ មាណវេហីតិ ឧបករណសិនេហស្ស បហីនត្តា មនុស្សេហិ អលិត្តោ អសំសដ្ឋោ ឯកន្តវិវិត្តោ. អកល្លំ មំ ព្រាហ្មណាតិ យ្វាហំ ឯវំ សង្ឃាដិវាសី…បេ… អលិប្បមានោ ឥធ មាណវេហិ, តំ មំ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, បាកតិកានិ នាមគោត្តានិ អតីតំ បព្ពជិតំ សមានំ អប្បតិរូបំ គោត្តបញ្ហំ បុច្ឆសីតិ.

ឯវំ វុត្តេ ឧបារម្ភំ មោចេន្តោ ព្រាហ្មណោ អាហ – បុច្ឆន្តិ វេ, ភោ ព្រាហ្មណា, ព្រាហ្មណេភិ សហ ‘‘ព្រាហ្មណោ នោ ភវ’’ន្តិ. តត្ថ ព្រាហ្មណោ នោតិ ព្រាហ្មណោ នូតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – នាហំ ភោ អកល្លំ បុច្ឆាមិ. អម្ហាកញ្ហិ ព្រាហ្មណសមយេ ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណេហិ សហ សមាគន្ត្វា ‘‘ព្រាហ្មណោ នុ ភវំ, ភារទ្វាជោ នុ ភវ’’ន្តិ ឯវំ ជាតិម្បិ គោត្តម្បិ បុច្ឆន្តិ ឯវាតិ.

៤៦១-២. ឯវំ វុត្តេ ភគវា ព្រាហ្មណស្ស ចិត្តមុទុភាវករណត្ថំ មន្តេសុ អត្តនោ បកតញ្ញុតំ បកាសេន្តោ អាហ – ‘‘ព្រាហ្មណោ ហិ ចេ ត្វំ ព្រូសិ…បេ… ចតុវីសតក្ខរ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – សចេ ត្វំ ‘‘ព្រាហ្មណោ អហំ’’តិ ព្រូសិ, មញ្ច អព្រាហ្មណំ ព្រូសិ, តស្មា ភវន្តំ សាវិត្តិំ បុច្ឆាមិ តិបទំ ចតុវីសតក្ខរំ, តំ មេ ព្រូហីតិ. ឯត្ថ ច ភគវា បរមត្ថវេទានំ តិណ្ណំ បិដកានំ អាទិភូតំ បរមត្ថព្រាហ្មណេហិ សព្ពពុទ្ធេហិ បកាសិតំ អត្ថសម្បន្នំ ព្យញ្ជនសម្បន្នញ្ច ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឥមំ អរិយសាវិត្តិំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ. យទិបិ ហិ ព្រាហ្មណោ អញ្ញំ វទេយ្យ, អទ្ធា នំ ភគវា ‘‘នាយំ, ព្រាហ្មណ, អរិយស្ស វិនយេ សាវិត្តីតិ វុច្ចតី’’តិ តស្ស អសារកត្តំ ទស្សេត្វា ឥធេវ បតិដ្ឋាបេយ្យ. ព្រាហ្មណោ បន ‘‘សាវិត្តិំ បុច្ឆាមិ តិបទំ ចតុវីសតក្ខរ’’ន្តិ ឥទំ អត្តនោ សមយសិទ្ធំ សាវិត្តិលក្ខណព្យញ្ជនកំ ព្រហ្មស្សរេន និច្ឆារិតវចនំ សុត្វាវ ‘‘អទ្ធាយំ សមណោ ព្រាហ្មណសមយេ និដ្ឋំ គតោ, អហំ បន អញ្ញាណេន ‘អព្រាហ្មណោ អយ’ន្តិ បរិភវិំ, សាធុរូបោ មន្តបារគូ ព្រាហ្មណោវ ឯសោ’’តិ និដ្ឋំ គន្ត្វា ‘‘ហន្ទ នំ យញ្ញវិធិំ ទក្ខិណេយ្យវិធិញ្ច បុច្ឆាមី’’តិ តមត្ថំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កិំនិស្សិតា…បេ… លោកេ’’តិ ឥមំ វិសមគាថាបទត្តយមាហ. តស្សត្ថោ – កិំនិស្សិតា កិមធិប្បាយា កិំ បត្ថេន្តា ឥសយោ ច ខត្តិយា ច ព្រាហ្មណា ច អញ្ញេ ច មនុជា ទេវតានំ អត្ថាយ យញ្ញំ អកប្បយិំសុ. យញ្ញមកប្បយិំសូតិ មការោ បទសន្ធិករោ. អកប្បយិំសូតិ សំវិទហិំសុ អកំសុ. បុថូតិ ពហូ អន្នបានទានាទិនា ភេទេន អនេកប្បការេ បុថូ វា ឥសយោ មនុជា ខត្តិយា ព្រាហ្មណា ច កិំនិស្សិតា យញ្ញមកប្បយិំសុ. កថំ នេសំ តំ កម្មំ សមិជ្ឈតីតិ ឥមិនាធិប្បាយេន បុច្ឆតិ.

៤៦៣. អថស្ស ភគវា តមត្ថំ ព្យាករោន្តោ ‘‘យទន្តគូ វេទគូ យញ្ញកាលេ. យស្សាហុតិំ លភេ តស្សិជ្ឈេតិ ព្រូមី’’តិ ឥទំ សេសបទទ្វយមាហ. តត្ថ យទន្តគូតិ យោ អន្តគូ, ឱការស្ស អការោ, ទការោ ច បទសន្ធិករោ ‘‘អសាធារណមញ្ញេស’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៨.៩) មការោ វិយ. អយំ បន អត្ថោ – យោ វដ្ដទុក្ខស្ស តីហិ បរិញ្ញាហិ អន្តគតត្តា អន្តគូ, ចតូហិ ច មគ្គញាណវេទេហិ កិលេសេ វិជ្ឈិត្វា គតត្តា វេទគូ, សោ យស្ស ឥសិមនុជខត្តិយព្រាហ្មណានំ អញ្ញតរស្ស យញ្ញកាលេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ អាហារេ បច្ចុបដ្ឋិតេ អន្តមសោ វនបណ្ណមូលផលាទិម្ហិបិ អាហុតិំ លភេ, តតោ កិញ្ចិ ទេយ្យធម្មំ លភេយ្យ, តស្ស តំ យញ្ញកម្មំ ឥជ្ឈេ សមិជ្ឈេយ្យ, មហប្ផលំ ភវេយ្យាតិ ព្រូមីតិ.

៤៦៤. អថ ព្រាហ្មណោ តំ ភគវតោ បរមត្ថយោគគម្ភីរំ អតិមធុរគិរនិព្ពិការសរសម្បន្នំ ទេសនំ សុត្វា សរីរសម្បត្តិសូចិតញ្ចស្ស សព្ពគុណសម្បត្តិំ សម្ភាវយមានោ បីតិសោមនស្សជាតោ ‘‘អទ្ធា ហិ តស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ឥតិ ព្រាហ្មណោតិ សង្គីតិការានំ វចនំ, សេសំ ព្រាហ្មណស្ស. តស្សត្ថោ – អទ្ធា ហិ តស្ស មយ្ហំ ហុតមិជ្ឈេ, អយំ អជ្ជ ទេយ្យធម្មោ ឥជ្ឈិស្សតិ សមិជ្ឈិស្សតិ មហប្ផលោ ភវិស្សតិ យំ តាទិសំ វេទគុមទ្ទសាម, យស្មា តាទិសំ ភវន្តរូបំ វេទគុំ អទ្ទសាម. ត្វញ្ញេវ ហិ សោ វេទគូ, ន អញ្ញោ. ឥតោ បុព្ពេ បន តុម្ហាទិសានំ វេទគូនំ អន្តគូនញ្ច អទស្សនេន អម្ហាទិសានំ យញ្ញេ បដិយត្តំ អញ្ញោ ជនោ ភុញ្ជតិ បូរឡាសំ ចរុកញ្ច បូវញ្ចាតិ.

៤៦៥. តតោ ភគវា អត្តនិ បសន្នំ វចនបដិគ្គហណសជ្ជំ ព្រាហ្មណំ វិទិត្វា យថាស្ស សុដ្ឋុ បាកដា ហោន្តិ, ឯវំ នានប្បការេហិ ទក្ខិណេយ្យេ បកាសេតុកាមោ ‘‘តស្មាតិហ ត្វ’’ន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យស្មា មយិ បសន្នោសិ, តស្មា បន ឥហ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, ឧបសង្កម្ម បុច្ឆាតិ អត្តានំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឥទានិ ឥតោ បុព្ពំ អត្ថេនអត្ថិកបទំ បរបទេន សម្ពន្ធិតព្ពំ – អត្ថេន អត្ថិកោ តស្ស អត្ថត្ថិកភាវស្ស អនុរូបំ កិលេសគ្គិវូបសមេន សន្តំ, កោធធូមវិគមេន វិធូមំ, ទុក្ខាភាវេន អនីឃំ, អនេកវិធអាសាភាវេន និរាសំ អប្បេវិធ ឯកំសេន ឥធ ឋិតោវ ឥធ វា សាសនេ អភិវិន្ទេ លច្ឆសិ អធិគច្ឆិស្សសិ សុមេធំ វរបញ្ញំ ខីណាសវទក្ខិណេយ្យន្តិ. អថ វា យស្មា មយិ បសន្នោសិ, តស្មាតិហ, ត្វំ ព្រាហ្មណ, អត្ថេន អត្ថិកោ សមានោ ឧបសង្កម្ម បុច្ឆ សន្តំ វិធូមំ អនីឃំ និរាសន្តិ អត្តានំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឯវំ បុច្ឆន្តោ អប្បេវិធ អភិវិន្ទេ សុមេធំ ខីណាសវទក្ខិណេយ្យន្តិ ឯវម្បេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

៤៦៦. អថ ព្រាហ្មណោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានោ ភគវន្តំ អាហ – ‘‘យញ្ញេ រតោហំ…បេ… ព្រូហិ មេត’’ន្តិ. តត្ថ យញ្ញោ យាគោ ទានន្តិ អត្ថតោ ឯកំ. តស្មា ទានរតោ អហំ, តាយ ឯវ ទានារាមតាយ ទានំ ទាតុកាមោ, ន បន ជានាមិ, ឯវំ អជានន្តំ អនុសាសតុ មំ ភវំ. អនុសាសន្តោ ច ឧត្តានេនេវ នយេន យត្ថ ហុតំ ឥជ្ឈតេ ព្រូហិ មេតន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. ‘‘យថាហុត’’ន្តិបិ បាឋោ.

៤៦៧. អថស្ស ភគវា វត្តុកាមោ អាហ – ‘‘តេន ហិ…បេ… ទេសេស្សាមី’’តិ. ឱហិតសោតស្ស ចស្ស អនុសាសនត្ថំ តាវ ‘‘មា ជាតិំ បុច្ឆី’’តិ គាថមាហ. តត្ថ មា ជាតិំ បុច្ឆីតិ យទិ ហុតសមិទ្ធិំ ទានមហប្ផលតំ បច្ចាសីសសិ, ជាតិំ មា បុច្ឆ. អការណញ្ហិ ទក្ខិណេយ្យវិចារណាយ ជាតិ. ចរណញ្ច បុច្ឆាតិ អបិច ខោ សីលាទិគុណភេទំ ចរណំ បុច្ឆ. ឯតញ្ហិ ទក្ខិណេយ្យវិចារណាយ ការណំ.

ឥទានិស្ស តមត្ថំ វិភាវេន្តោ និទស្សនមាហ – ‘‘កដ្ឋា ហវេ ជាយតិ ជាតវេទោ’’តិអាទិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – ឥធ កដ្ឋា អគ្គិ ជាយតិ, ន ច សោ សាលាទិកដ្ឋា ជាតោ ឯវ អគ្គិកិច្ចំ ករោតិ, សាបានទោណិអាទិកដ្ឋា ជាតោ ន ករោតិ, អបិច ខោ អត្តនោ អច្ចិអាទិគុណសម្បន្នត្តា ឯវ ករោតិ. ឯវំ ន ព្រាហ្មណកុលាទីសុ ជាតោ ឯវ ទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលាទីសុ ជាតោ ន ហោតិ, អបិច ខោ នីចាកុលីនោបិ ឧច្ចាកុលីនោបិ ខីណាសវមុនិ ធិតិមា ហិរីនិសេធោ អាជានិយោ ហោតិ, ឥមាយ ធិតិហិរិបមុខាយ គុណសម្បត្តិយា ជាតិមា ឧត្តមទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ. សោ ហិ ធិតិយា គុណេ ធារយតិ, ហិរិយា ទោសេ និសេធេតិ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘ហិរិយា ហិ សន្តោ ន ករោន្តិ បាប’’ន្តិ. តេន តេ ព្រូមិ –

‘‘មា ជាតិំ បុច្ឆី ចរណញ្ច បុច្ឆ,

កដ្ឋា ហវេ ជាយតិ ជាតវេទោ;

នីចាកុលីនោបិ មុនី ធិតីមា,

អាជានិយោ ហោតិ ហិរីនិសេធោ’’តិ. –

ឯស សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន អស្សលាយនសុត្តានុសារេន (ម. និ. ២.៤០១ អាទយោ) វេទិតព្ពោ.

៤៦៨. ឯវមេតំ ភគវា ចាតុវណ្ណិសុទ្ធិយា អនុសាសិត្វា ឥទានិ យត្ថ ហុតំ ឥជ្ឈតេ, យថា ច ហុតំ ឥជ្ឈតេ, តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចេន ទន្តោ’’តិអាទិគាថមាហ. តត្ថ សច្ចេនាតិ បរមត្ថសច្ចេន. តញ្ហិ បត្តោ ទន្តោ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘សច្ចេន ទន្តោ’’តិ. ទមសា ឧបេតោតិ ឥន្ទ្រិយទមេន សមន្នាគតោ. វេទន្តគូតិ វេទេហិ វា កិលេសានំ អន្តំ គតោ, វេទានំ វា អន្តំ ចតុត្ថមគ្គញាណំ គតោ. វូសិតព្រហ្មចរិយោតិ បុន វសិតព្ពាភាវតោ វុត្ថមគ្គព្រហ្មចរិយោ. កាលេន តម្ហិ ហព្យំ បវេច្ឆេតិ អត្តនោ ទេយ្យធម្មដ្ឋិតកាលំ តស្ស សម្មុខីភាវកាលញ្ច ឧបលក្ខេត្វា តេន កាលេន តាទិសេ ទក្ខិណេយ្យេ ទេយ្យធម្មំ បវេច្ឆេយ្យ, បវេសេយ្យ បដិបាទេយ្យ.

៤៦៩-៧១. កាមេតិ វត្ថុកាមេ ច កិលេសកាមេ ច. សុសមាហិតិន្ទ្រិយាតិ សុដ្ឋុ សមាហិតឥន្ទ្រិយា, អវិក្ខិត្តឥន្ទ្រិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចន្ទោវ រាហុគ្គហណា បមុត្តាតិ យថា ចន្ទោ រាហុគ្គហណា, ឯវំ កិលេសគ្គហណា បមុត្តា យេ អតីវ ភាសន្តិ ចេវ តបន្តិ ច. សតាតិ សតិសម្បន្នា. មមាយិតានីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិមមាយិតានិ.

៤៧២. យោ កាមេ ហិត្វាតិ ឥតោ បភុតិ អត្តានំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ កាមេ ហិត្វាតិ កិលេសកាមេ បហាយ. អភិភុយ្យចារីតិ តេសំ បហីនត្តា វត្ថុកាមេ អភិភុយ្យចារី. ជាតិមរណស្ស អន្តំ នាម និព្ពានំ វុច្ចតិ, តញ្ច យោ វេទិ អត្តនោ បញ្ញាពលេន អញ្ញាសិ. ឧទករហទោ វាតិ យេ ឥមេ អនោតត្តទហោ កណ្ណមុណ្ឌទហោ រថការទហោ ឆទ្ទន្តទហោ កុណាលទហោ មន្ទាកិនិទហោ សីហប្បបាតទហោតិ ហិមវតិ សត្ត មហារហទា អគ្គិសូរិយសន្តាបេហិ អសម្ផុដ្ឋត្តា និច្ចំ សីតលា, តេសំ អញ្ញតរោ ឧទករហទោវ សីតោ បរិនិព្ពុតកិលេសបរិឡាហត្តា.

៤៧៣. សមោតិ តុល្យោ. សមេហីតិ វិបស្សិអាទីហិ ពុទ្ធេហិ. តេ ហិ បដិវេធសមត្តា ‘‘សមា’’តិ វុច្ចន្តិ. នត្ថិ តេសំ បដិវេធេនាធិគន្តព្ពេសុ គុណេសុ, បហាតព្ពេសុ វា ទោសេសុ វេមត្តតា, អទ្ធានអាយុកុលប្បមាណាភិនិក្ខមនបធានពោធិរស្មីហិ បន នេសំ វេមត្តតា ហោតិ. តថា ហិ តេ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចតូហិ អសង្ខ្យេយ្យេហិ កប្បសតសហស្សេន ច បារមិយោ បូរេន្តិ, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សោឡសហិ អសង្ខ្យេយ្យេហិ កប្បសតសហស្សេន ច. អយំ នេសំ អទ្ធានវេមត្តតា. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ច វស្សសតាយុកកាលេ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន វស្សសតសហស្សាយុកកាលេ. អយំ នេសំ អាយុវេមត្តតា. ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា ឧប្បជ្ជន្តិ. អយំ កុលវេមត្តតា. ឧច្ចា វា ហោន្តិ អដ្ឋាសីតិហត្ថប្បមាណា, នីចា វា បន្នរសអដ្ឋារសហត្ថប្បមាណា. អយំ បមាណវេមត្តតា. ហត្ថិអស្សរថសិវិកាទីហិ និក្ខមន្តិ វេហាសេន វា. តថា ហិ វិបស្សិកកុសន្ធា អស្សរថេន និក្ខមិំសុ, សិខីកោណាគមនា ហត្ថិក្ខន្ធេន, វេស្សភូ សិវិកាយ, កស្សបោ វេហាសេន, សក្យមុនិ អស្សបិដ្ឋិយា. អយំ នេក្ខម្មវេមត្តតា. សត្តាហំ វា បធានមនុយុញ្ជន្តិ, អឌ្ឍមាសំ, មាសំ, ទ្វេមាសំ, តេមាសំ, ចតុមាសំ, បញ្ចមាសំ, ឆមាសំ, ឯកវស្សំ ទ្វិតិចតុបញ្ចឆវស្សានិ វា. អយំ បធានវេមត្តតា. អស្សត្ថោ វា ពោធិរុក្ខោ ហោតិ និគ្រោធាទីនំ វា អញ្ញតរោ. អយំ ពោធិវេមត្តតា. ព្យាមាសីតិអនន្តបភាយុត្តា ហោន្តិ. តត្ថ ព្យាមប្បភា វា អសីតិប្បភា វា សព្ពេសំ សមានា, អនន្តប្បភា បន ទូរម្បិ គច្ឆតិ អាសន្នម្បិ, ឯកគាវុតំ ទ្វិគាវុតំ យោជនំ អនេកយោជនំ ចក្កវាឡបរិយន្តម្បិ, មង្គលស្ស ពុទ្ធស្ស សរីរប្បភា ទសសហស្សចក្កវាឡំ អគមាសិ. ឯវំ សន្តេបិ មនសា ចិន្តាយត្តាវ សព្ពពុទ្ធានំ, យោ យត្តកមិច្ឆតិ, តស្ស តត្តកំ គច្ឆតិ. អយំ រស្មិវេមត្តតា. ឥមា អដ្ឋ វេមត្តតា ឋបេត្វា អវសេសេសុ បដិវេធេនាធិគន្តព្ពេសុ គុណេសុ, បហាតព្ពេសុ វា ទោសេសុ នត្ថិ នេសំ វិសេសោ, តស្មា ‘‘សមា’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯវមេតេហិ សមោ សមេហិ.

វិសមេហិ ទូរេតិ ន សមា វិសមា, បច្ចេកពុទ្ធាទយោ អវសេសសព្ពសត្តា. តេហិ វិសមេហិ អសទិសតាយ ទូរេ. សកលជម្ពុទីបំ បូរេត្វា បល្លង្កេន បល្លង្កំ សង្ឃដ្ដេត្វា និសិន្នា បច្ចេកពុទ្ធាបិ ហិ គុណេហិ ឯកស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កលំ នាគ្ឃន្តិ សោឡសិំ, កោ បន វាទោ សាវកាទីសុ. តេនាហ – ‘‘វិសមេហិ ទូរេ’’តិ. តថាគតោ ហោតីតិ ឧភយបទេហិ ទូរេតិ យោជេតព្ពំ. អនន្តបញ្ញោតិ អបរិមិតបញ្ញោ. លោកិយមនុស្សានញ្ហិ បញ្ញំ ឧបនិធាយ អដ្ឋមកស្ស បញ្ញា អធិកា, តស្ស បញ្ញំ ឧបនិធាយ សោតាបន្នស្ស. ឯវំ យាវ អរហតោ បញ្ញំ ឧបនិធាយ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បញ្ញា អធិកា, បច្ចេកពុទ្ធស្ស បញ្ញំ បន ឧបនិធាយ តថាគតស្ស បញ្ញា អធិកាតិ ន វត្តព្ពា, អនន្តា ឥច្ចេវ បន វត្តព្ពា. តេនាហ – ‘‘អនន្តបញ្ញោ’’តិ. អនូបលិត្តោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេហិ អលិត្តោ. ឥធ វា ហុរំ វាតិ ឥធលោកេ វា បរលោកេ វា. យោជនា បនេត្ថ – សមោ សមេហិ វិសមេហិ ទូរេ តថាគតោ ហោតិ. កស្មា? យស្មា អនន្តបញ្ញោ អនុបលិត្តោ ឥធ វា ហុរំ វា, តេន តថាគតោ អរហតិ បូរឡាសន្តិ.

៤៧៤. យម្ហិ ន មាយាតិ អយំ បន គាថា អញ្ញា ច ឦទិសា មាយាទិទោសយុត្តេសុ ព្រាហ្មណេសុ ទក្ខិណេយ្យសញ្ញាបហានត្ថំ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ អមមោតិ សត្តសង្ខារេសុ ‘‘ឥទំ មមា’’តិ បហីនមមាយិតភាវោ.

៤៧៥. និវេសនន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិវេសនំ. តេន ហិ មនោ តីសុ ភវេសុ និវិសតិ, តេន តំ ‘‘និវេសនំ មនសោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថេវ វា និវិសតិ តំ ហិត្វា គន្តុំ អសមត្ថតាយ. តេនបិ ‘‘និវេសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. បរិគ្គហាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ឯវ, តាហិ បរិគ្គហិតធម្មា វា. កេចីតិ អប្បមត្តកាបិ. អនុបាទិយានោតិ តេសំ និវេសនបរិគ្គហានំ អភាវា កញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទិយមានោ.

៤៧៦. សមាហិតោ មគ្គសមាធិនា. ឧទតារីតិ ឧត្តិណ្ណោ. ធម្មំ ចញ្ញាសីតិ សព្ពញ្ច ញេយ្យធម្មំ អញ្ញាសិ. បរមាយ ទិដ្ឋិយាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន.

៤៧៧. ភវាសវាតិ ភវតណ្ហាឈាននិកន្តិសស្សតទិដ្ឋិសហគតា រាគា. វចីតិ វាចា. ខរាតិ កក្ខឡា ផរុសា. វិធូបិតាតិ ទឌ្ឍា. អត្ថគតាតិ អត្ថង្គតា. ន សន្តីតិ វិធូបិតត្តា អត្ថង្គតត្តា ច. ឧភយេហិ បន ឧភយំ យោជេតព្ពំ សព្ពធីតិ សព្ពេសុ ខន្ធាយតនាទីសុ.

៤៧៨. មានសត្តេសូតិ មានេន លគ្គេសុ. ទុក្ខំ បរិញ្ញាយាតិ វដ្ដទុក្ខំ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. សខេត្តវត្ថុន្តិ សហេតុបច្ចយំ, សទ្ធិំ កម្មកិលេសេហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤៧៩. អាសំ អនិស្សាយាតិ តណ្ហំ អនល្លីយិត្វា. វិវេកទស្សីតិ និព្ពានទស្សី. បរវេទិយន្តិ បរេហិ ញាបេតព្ពំ. ទិដ្ឋិមុបាតិវត្តោតិ ទ្វាសដ្ឋិភេទម្បិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អតិក្កន្តោ. អារម្មណាតិ បច្ចយា, បុនព្ភវការណានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤៨០. បរោបរាតិ វរាវរា សុន្ទរាសុន្ទរា. បរា វា ពាហិរា, អបរា អជ្ឈត្តិកា. សមេច្ចាតិ ញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា. ធម្មាតិ ខន្ធាយតនាទយោ ធម្មា. ឧបាទានខយេ វិមុត្តោតិ និព្ពានេ និព្ពានារម្មណតោ វិមុត្តោ, និព្ពានារម្មណវិមុត្តិលាភីតិ អត្ថោ.

៤៨១. សំយោជនំជាតិខយន្តទស្សីតិ សំយោជនក្ខយន្តទស្សី ជាតិក្ខយន្តទស្សី ច. សំយោជនក្ខយន្តេន ចេត្ថ សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ, ជាតិក្ខយន្តេន អនុបាទិសេសា វុត្តា. ខយន្តោតិ ហិ អច្ចន្តខយស្ស សមុច្ឆេទប្បហានស្សេតំ អធិវចនំ. អនុនាសិកលោបោ ចេត្ថ ‘‘វិវេកជំ បីតិសុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ន កតោ. យោបានុទីតិ យោ អបនុទិ. រាគបថន្តិ រាគារម្មណំ, រាគមេវ វា. រាគោបិ ហិ ទុគ្គតីនំ បថត្តា ‘‘រាគបថោ’’តិ វុច្ចតិ កម្មបថោ វិយ. សុទ្ធោ និទោសោ វិមលោ អកាចោតិ បរិសុទ្ធកាយសមាចារាទិតាយ សុទ្ធោ. យេហិ ‘‘រាគទោសា អយំ បជា, ទោសទោសា, មោហទោសា’’តិ វុច្ចតិ. តេសំ អភាវា និទោសោ. អដ្ឋបុរិសមលវិគមា វិមលោ, ឧបក្កិលេសាភាវតោ អកាចោ. ឧបក្កិលិដ្ឋោ ហិ ឧបក្កិលេសេន ‘‘សកាចោ’’តិ វុច្ចតិ. សុទ្ធោ វា យស្មា និទ្ទោសោ, និទ្ទោសតាយ វិមលោ, ពាហិរមលាភាវេន វិមលត្តា អកាចោ. សមលោ ហិ ‘‘សកាចោ’’តិ វុច្ចតិ. វិមលត្តា វា អាគុំ ន ករោតិ, តេន អកាចោ. អាគុកិរិយា ហិ ឧបឃាតករណតោ ‘‘កាចោ’’តិ វុច្ចតិ.

៤៨២. អត្តនោ អត្តានំ នានុបស្សតីតិ ញាណសម្បយុត្តេន ចិត្តេន វិបស្សន្តោ អត្តនោ ខន្ធេសុ អញ្ញំ អត្តានំ នាម ន បស្សតិ, ខន្ធមត្តមេវ បស្សតិ. យា ចាយំ ‘‘អត្តនាវ អត្តានំ សញ្ជានាមី’’តិ តស្ស សច្ចតោ ថេតតោ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្សា អភាវា អត្តនោ អត្តានំ នានុបស្សតិ, អញ្ញទត្ថុ បញ្ញាយ ខន្ធេ បស្សតិ. មគ្គសមាធិនា សមាហិតោ, កាយវង្កាទីនំ អភាវា ឧជ្ជុគតោ, លោកធម្មេហិ អកម្បនីយតោ ឋិតត្តោ, តណ្ហាសង្ខាតាយ ឯជាយ បញ្ចន្នំ ចេតោខិលានញ្ច អដ្ឋដ្ឋានាយ កង្ខាយ ច អភាវា អនេជោ អខិលោ អកង្ខោ.

៤៨៣. មោហន្តរាតិ មោហការណា មោហបច្ចយា, សព្ពកិលេសានមេតំ អធិវចនំ. សព្ពេសុ ធម្មេសុ ច ញាណទស្សីតិ សច្ឆិកតសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ. តញ្ហិ សព្ពេសុ ធម្មេសុ ញាណំ, តញ្ច ភគវា បស្សិ, ‘‘អធិគតំ មេ’’តិ សច្ឆិកត្វា វិហាសិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘សព្ពេសុ ធម្មេសុ ច ញាណទស្សី’’តិ. សម្ពោធិន្តិ អរហត្តំ. អនុត្តរន្តិ បច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ អសាធារណំ. សិវន្តិ ខេមំ និរុបទ្ទវំ សស្សិរិកំ វា. យក្ខស្សាតិ បុរិសស្ស. សុទ្ធីតិ វោទានតា. ឯត្ថ ហិ មោហន្តរាភាវេន សព្ពទោសាភាវោ, តេន សំសារការណសមុច្ឆេទោ អន្តិមសរីរធារិតា, ញាណទស្សិតាយ សព្ពគុណសម្ភវោ. តេន អនុត្តរា សម្ពោធិបត្តិ, ឥតោ បរញ្ច បហាតព្ពមធិគន្តព្ពំ វា នត្ថិ. តេនាហ – ‘‘ឯត្តាវតា យក្ខស្ស សុទ្ធី’’តិ.

៤៨៤. ឯវំ វុត្តេ ព្រាហ្មណោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ភគវតិ បសន្នោ បសន្នាការំ ករោន្តោ អាហ ‘‘ហុតញ្ច មយ្ហ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – យមហំ ឥតោ បុព្ពេ ព្រហ្មានំ អារព្ភ អគ្គិម្ហិ អជុហំ, តំ មេ ហុតំ សច្ចំ វា ហោតិ, អលិកំ វាតិ ន ជានាមិ. អជ្ជ បន ឥទំ ហុតញ្ច មយ្ហំ ហុតមត្ថុ សច្ចំ, សច្ចហុតមេវ អត្ថូតិ យាចន្តោ ភណតិ. យំ តាទិសំ វេទគុនំ អលត្ថំ, យស្មា ឥធេវ ឋិតោ ភវន្តរូបំ វេទគុំ អលត្ថំ. ព្រហ្មា ហិ សក្ខិ, បច្ចក្ខមេវ ហិ ត្វំ ព្រហ្មា, យតោ បដិគ្គណ្ហាតុ មេ ភគវា, បដិគ្គហេត្វា ច ភុញ្ជតុ មេ ភគវា បូរឡាសន្តិ តំ ហព្យសេសំ ឧបនាមេន្តោ អាហ.

៤៨៧. អថ ភគវា កសិភារទ្វាជសុត្តេ វុត្តនយេន គាថាទ្វយមភាសិ. តតោ ព្រាហ្មណោ ‘‘អយំ អត្តនា ន ឥច្ឆតិ, កម្បិ ចញ្ញំ សន្ធាយ ‘កេវលិនំ មហេសិំ ខីណាសវំ កុក្កុច្ចវូបសន្តំ អន្នេន បានេន ឧបដ្ឋហស្សូ’តិ ភណតី’’តិ ឯវំ គាថាយ អត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា តំ ញាតុកាមោ អាហ ‘‘សាធាហំ ភគវា’’តិ. តត្ថ សាធូតិ អាយាចនត្ថេ និបាតោ. តថាតិ យេន ត្វមាហ, តេន បការេន. វិជញ្ញន្តិ ជានេយ្យំ. យន្តិ យំ ទក្ខិណេយ្យំ យញ្ញកាលេ បរិយេសមានោ ឧបដ្ឋហេយ្យន្តិ បាឋសេសោ. បប្បុយ្យាតិ បត្វា. តវ សាសនន្តិ តវ ឱវាទំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. សាធាហំ ភគវា តវ ឱវាទំ អាគម្ម តថា វិជញ្ញំ អារោចេហិ មេ តំ កេវលិនន្តិ អធិប្បាយោ. យោ ទក្ខិណំ ភុញ្ជេយ្យ មាទិសស្ស, យំ ចាហំ យញ្ញកាលេ បរិយេសមានោ ឧបដ្ឋហេយ្យំ, តថារូបំ មេ ទក្ខិណេយ្យំ ទស្សេហិ, សចេ ត្វំ ន ភុញ្ជសីតិ.

៤៨៨-៩០. អថស្ស ភគវា បាកដេន នយេន តថារូបំ ទក្ខិណេយ្យំ ទស្សេន្តោ ‘‘សារម្ភា យស្សា’’តិ គាថាត្តយមាហ. តត្ថ សីមន្តានំ វិនេតារន្តិ សីមាតិ មរិយាទា សាធុជនវុត្តិ, តស្សា អន្តា បរិយោសានា អបរភាគាតិ កត្វា សីមន្តា វុច្ចន្តិ កិលេសា, តេសំ វិនេតារន្តិ អត្ថោ. សីមន្តាតិ ពុទ្ធវេនេយ្យា សេក្ខា ច បុថុជ្ជនា ច, តេសំ វិនេតារន្តិបិ ឯកេ. ជាតិមរណកោវិទន្តិ ‘‘ឯវំ ជាតិ ឯវំ មរណ’’ន្តិ ឯត្ថ កុសលំ. មោនេយ្យសម្បន្នន្តិ បញ្ញាសម្បន្នំ, កាយមោនេយ្យាទិសម្បន្នំ វា. ភកុដិំ វិនយិត្វានាតិ យំ ឯកច្ចេ ទុព្ពុទ្ធិនោ យាចកំ ទិស្វា ភកុដិំ ករោន្តិ, តំ វិនយិត្វា, បសន្នមុខា ហុត្វាតិ អត្ថោ. បញ្ជលិកាតិ បគ្គហិតអញ្ជលិនោ ហុត្វា.

៤៩១. អថ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ថោមយមានោ ‘‘ពុទ្ធោ ភវ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ អាយាគោតិ អាយជិតព្ពោ, តតោ តតោ អាគម្ម វា យជិតព្ពមេត្ថាតិបិ អាយាគោ, ទេយ្យធម្មានំ អធិដ្ឋានភូតោតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឥតោ បុរិមគាថាសុ ច យំ ន វណ្ណិតំ, តំ សក្កា អវណ្ណិតម្បិ ជានិតុន្តិ ឧត្តានត្ថត្តាយេវ ន វណ្ណិតំ. ឥតោ បរំ បន កសិភារទ្វាជសុត្តេ វុត្តនយមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បូរឡាសសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មាឃសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ មាឃសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អយមេវ យាស្ស និទានេ វុត្តា. អយញ្ហិ មាឃោ មាណវោ ទាយកោ អហោសិ ទានបតិ. តស្សេតទហោសិ – ‘‘សម្បត្តកបណទ្ធិកាទីនំ ទានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, ឧទាហុ នោតិ សមណំ គោតមំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆិស្សាមិ, សមណោ កិរ គោតមោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ ជានាតី’’តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ. ភគវា ចស្ស បុច្ឆានុរូបំ ព្យាកាសិ. តយិទំ សង្គីតិការានំ ព្រាហ្មណស្ស ភគវតោតិ តិណ្ណម្បិ វចនំ សមោធានេត្វា ‘‘មាឃសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តញ្ហិ មន្ធាតុមហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘រាជគហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អញ្ញេបេត្ថ បការេ វណ្ណយន្តិ. កិំ តេហិ, នាមមេតំ តស្ស នគរស្ស? តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិតំ, តេសំ វសន្តវនំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ឯវំ គោចរគាមំ ទស្សេត្វា និវាសដ្ឋានមាហ – ‘‘គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ’’តិ. សោ ច គិជ្ឈា តស្ស កូដេសុ វសិំសុ, គិជ្ឈសទិសានិ វាស្ស កូដានិ, តស្មា ‘‘គិជ្ឈកូដោ’’តិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពោ.

អថ ខោ…បេ… អវោចាតិ ឯត្ថ មាឃោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ. មាណវោតិ អន្តេវាសិវាសំ អនតីតភាវេន វុច្ចតិ, ជាតិយា បន មហល្លកោ. ‘‘បុព្ពាចិណ្ណវសេនា’’តិ ឯកេ បិង្គិយោ មាណវោ វិយ. សោ ហិ វីសវស្សសតិកោបិ បុព្ពាចិណ្ណវសេន ‘‘បិង្គិយោ មាណវោ’’ ត្វេវ សង្ខំ អគមាសិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អហញ្ហិ, ភោ គោតម…បេ… បសវាមីតិ ឯត្ថ ទាយកោ ទានបតីតិ ទាយកោ ចេវ ទានបតិ ច. យោ ហិ អញ្ញស្ស សន្តកំ តេនាណត្តោ ទេតិ, សោបិ ទាយកោ ហោតិ, តស្មិំ បន ទានេ ឥស្សរិយាភាវតោ ន ទានបតិ. អយំ បន អត្តនោ សន្តកំយេវ ទេតិ. តេនាហ – ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ទាយកោ ទានបតី’’តិ. អយមេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថោ, អញ្ញត្រ បន អន្តរន្តរា មច្ឆេរេន អភិភុយ្យមានោ ទាយកោ អនភិភូតោ ទានបតីតិអាទិនាបិ នយេន វត្តុំ វដ្ដតិ. វទញ្ញូតិ យាចកានំ វចនំ ជានាមិ វុត្តមត្តេយេវ ‘‘អយមិទមរហតិ អយមិទ’’ន្តិ បុរិសវិសេសាវធារណេន ពហូបការភាវគហណេន វា. យាចយោគោតិ យាចិតុំ យុត្តោ. យោ ហិ យាចកេ ទិស្វាវ ភកុដិំ កត្វា ផរុសវចនាទីនិ ភណតិ, សោ ន យាចយោគោ ហោតិ. អហំ បន ន តាទិសោតិ ទីបេតិ. ធម្មេនាតិ អទិន្នាទាននិកតិវញ្ចនាទីនិ វជ្ជេត្វា ភិក្ខាចរិយាយ, យាចនាយាតិ អត្ថោ. យាចនា ហិ ព្រាហ្មណានំ ភោគបរិយេសនេ ធម្មោ, យាចមានានញ្ច នេសំ បរេហិ អនុគ្គហកាមេហិ ទិន្នា ភោគា ធម្មលទ្ធា នាម ធម្មាធិគតា ច ហោន្តិ, សោ ច តថា បរិយេសិត្វា លភិ. តេនាហ – ‘‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសាមិ…បេ… ធម្មាធិគតេហី’’តិ. ភិយ្យោបិ ទទាមីតិ តតោ ឧត្តរិបិ ទទាមិ, បមាណំ នត្ថិ, ឯត្ថ លទ្ធភោគប្បមាណេន ទទាមីតិ ទស្សេតិ.

តគ្ឃាតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ឯកំសេនេវ ហិ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ បសត្ថំ ទានំ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតានម្បិ ទីយមានំ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘សព្ពត្ថ វណ្ណិតំ ទានំ, ន ទានំ គរហិតំ ក្វចី’’តិ. តស្មា ភគវាបិ ឯកំសេនេវ តំ បសំសន្តោ អាហ – ‘‘តគ្ឃ ត្វំ មាណវ…បេ… បសវសី’’តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឯវំ ភគវតា ‘‘ពហុំ សោ បុញ្ញំ បសវតី’’តិ វុត្តេបិ ទក្ខិណេយ្យតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិំ សោតុកាមោ ព្រាហ្មណោ ឧត្តរិ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. តេនាហុ សង្គីតិការា – ‘‘អថ ខោ មាឃោ មាណវោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសី’’តិ. តំ អត្ថតោ វុត្តនយមេវ.

៤៩២. បុច្ឆាមហន្តិអាទិគាថាសុ បន វទញ្ញុន្តិ វចនវិទុំ, សព្ពាការេន សត្តានំ វុត្តវចនាធិប្បាយញ្ញុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុជ្ឈេតិ ទក្ខិណេយ្យវសេន សុទ្ធំ មហប្ផលំ ភវេយ្យ. យោជនា បនេត្ថ – យោ យាចយោគោ ទានបតិ គហដ្ឋោ បុញ្ញត្ថិកោ ហុត្វា បរេសំ អន្នបានំ ទទំ យជតិ, ន អគ្គិម្ហិ អាហុតិមត្តំ បក្ខិបន្តោ, តញ្ច ខោ បុញ្ញបេក្ខោវ ន បច្ចុបការកល្យាណកិត្តិសទ្ទាទិអបេក្ខោ, តស្ស ឯវរូបស្ស យជមានស្ស ហុតំ កថំ សុជ្ឈេយ្យាតិ?

៤៩៣. អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេភិ តាទីតិ តាទិសោ យាចយោគោ ទក្ខិណេយ្យេហិ អារាធយេ សម្បាទយេ សោធយេ, មហប្ផលំ តំ ហុតំ ករេយ្យ, ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ. ឥមិនាស្ស ‘‘កថំ ហុតំ យជមានស្ស សុជ្ឈេ’’ ឥច្ចេតំ ព្យាកតំ ហោតិ.

៤៩៤. អក្ខាហិ មេ ភគវា ទក្ខិណេយ្យេតិ ឯត្ថ យោ យាចយោគោ ទទំ បរេសំ យជតិ, តស្ស មេ ភគវា ទក្ខិណេយ្យេ អក្ខាហីតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

៤៩៥. អថស្ស ភគវា នានប្បការេហិ នយេហិ ទក្ខិណេយ្យេ បកាសេន្តោ ‘‘យេ វេ អសត្តា’’តិអាទិកា គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ អសត្តាតិ រាគាទិសង្គវសេន អលគ្គា. កេវលិនោតិ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចា. យតត្តាតិ គុត្តចិត្តា.

៤៩៦-៧. ទន្តា អនុត្តរេន ទមថេន, វិមុត្តា បញ្ញាចេតោវិមុត្តីហិ, អនីឃា អាយតិំ វដ្ដទុក្ខាភាវេន, និរាសា សម្បតិ កិលេសាភាវេន. ឥមិស្សា បន គាថាយ ទុតិយគាថា ភាវនានុភាវប្បកាសននយេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘ភាវនានុយោគមនុយុត្តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ (អ. និ. ៧.៧១), អថ ខ្វាស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ ឥទំ ចេត្ថ សុត្តំ សាធកំ.

៤៩៨-៥០២. រាគញ្ច…បេ… យេសុ ន មាយា…បេ… ន តណ្ហាសុ ឧបាតិបន្នាតិ កាមតណ្ហាទីសុ នាធិមុត្តា. វិតរេយ្យាតិ វិតរិត្វា. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហាទិឆព្ពិធា. ភវាភវាយាតិ សស្សតាយ វា ឧច្ឆេទាយ វា. អថ វា ភវស្ស អភវាយ ភវាភវាយ, បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ វា ហុរំ វាតិ ឥទំ បន ‘‘កុហិញ្ចិ លោកេ’’តិ ឥមស្ស វិត្ថារវចនំ.

៥០៤. យេ វីតរាគា…បេ… សមិតាវិនោតិ សមិតវន្តោ, កិលេសវូបសមការិនោតិ អត្ថោ. សមិតាវិតត្តា ច វីតរាគា អកោបា. ឥធ វិប្បហាយាតិ ឥធលោកេ វត្តមានេ ខន្ធេ វិហាយ, តតោ បរំ យេសំ គមនំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតោ បរំ ‘‘យេ កាមេ ហិត្វា អគហា ចរន្តិ, សុសញ្ញតត្តា តសរំវ ឧជ្ជុ’’ន្តិ ឥមម្បិ គាថំ កេចិ បឋន្តិ.

៥០៦-៨. ជហិត្វាតិ ហិត្វា. ‘‘ជហិត្វានា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. អត្តទីបាតិ អត្តនោ គុណេ ឯវ អត្តនោ ទីបំ កត្វា វិចរន្តា ខីណាសវា វុច្ចន្តិ. យេ ហេត្ថាតិ ហការោ និបាតោ បទបូរណមត្តេ. អយំ បនត្ថោ – យេ ឯត្ថ ខន្ធាយតនាទិសន្តានេ យថា ឥទំ ខន្ធាយតនាទិ តថា ជានន្តិ, យំសភាវំ តំសភាវំយេវ សញ្ជានន្តិ អនិច្ចាទិវសេន ជានន្តា. អយមន្តិមា នត្ថិ បុនព្ភវោតិ អយំ នោ អន្តិមា ជាតិ, ឥទានិ នត្ថិ បុនព្ភវោតិ ឯវញ្ច យេ ជានន្តីតិ.

៥០៩. យោ វេទគូតិ ឥទានិ អត្តានំ សន្ធាយ ភគវា ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ សតិមាតិ ឆសតតវិហារសតិយា សមន្នាគតោ. សម្ពោធិបត្តោតិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ. សរណំ ពហូនន្តិ ពហូនំ ទេវមនុស្សានំ ភយវិហិំសនេន សរណភូតោ.

៥១០. ឯវំ ទក្ខិណេយ្យេ សុត្វា អត្តមនោ ព្រាហ្មណោ អាហ – ‘‘អទ្ធា អមោឃា’’តិ. តត្ថ ត្វញ្ហេត្ថ ជានាសិ យថា តថា ឥទន្តិ ត្វញ្ហិ ឯត្ថ លោកេ ឥទំ សព្ពម្បិ ញេយ្យំ យថា តថា ជានាសិ យាថាវតោ ជានាសិ, យាទិសំ តំ តាទិសមេវ ជានាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោតិ តថា ហិ តេ ឯសា ធម្មធាតុ សុប្បដិវិទ្ធា, យស្សា សុប្បដិវិទ្ធតា យំ យំ ឥច្ឆសិ, តំ តំ ជានាសីតិ អធិប្បាយោ.

៥១១. ឯវំ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ បសំសិត្វា ទក្ខិណេយ្យសម្បទាយ យញ្ញសម្បទំ ញត្វា ទាយកសម្បទាយបិ តំ ឆឡង្គបរិបូរំ យញ្ញសម្បទំ សោតុកាមោ ‘‘យោ យាចយោគោ’’តិ ឧត្តរិបញ្ហំ បុច្ឆិ. តត្រាយំ យោជនា – យោ យាចយោគោ ទទំ បរេសំ យជតិ, តស្ស អក្ខាហិ មេ ភគវា យញ្ញសម្បទន្តិ.

៥១២. អថស្ស ភគវា ទ្វីហិ គាថាហិ អក្ខាសិ. តត្ថាយំ អត្ថយោជនា – យជស្សុ មាឃ, យជមានោ ច សព្ពត្ថ វិប្បសាទេហិ ចិត្តំ, តីសុបិ កាលេសុ ចិត្តំ បសាទេហិ. ឯវំ តេ យាយំ –

‘‘បុព្ពេវ ទានា សុមនោ, ទទំ ចិត្តំ បសាទយេ;

ទត្វា អត្តមនោ ហោតិ, ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទា’’តិ. (អ. និ. ៦.៣៧; បេ. វ. ៣០៥) –

យញ្ញសម្បទា វុត្តា, តាយ សម្បន្នោ យញ្ញោ ភវិស្សតិ. តត្ថ សិយា ‘‘កថំ ចិត្តំ បសាទេតព្ព’’ន្តិ? ទោសប្បហានេន. កថំ ទោសប្បហានំ ហោតិ? យញ្ញារម្មណតាយ. អយញ្ហិ អារម្មណំ យជមានស្ស យញ្ញោ ឯត្ថ បតិដ្ឋាយ ជហាតិ ទោសំ, អយញ្ហិ សត្តេសុ មេត្តាបុព្ពង្គមេន សម្មាទិដ្ឋិបទីបវិហតមោហន្ធការេន ចិត្តេន យជមានស្ស ទេយ្យធម្មសង្ខាតោ យញ្ញោ អារម្មណំ ហោតិ, សោ ឯត្ថ យញ្ញេ អារម្មណវសេន បវត្តិយា បតិដ្ឋាយ ទេយ្យធម្មបច្ចយំ លោភំ, បដិគ្គាហកបច្ចយំ កោធំ, តទុភយនិទានំ មោហន្តិ ឯវំ តិវិធម្បិ ជហាតិ ទោសំ. សោ ឯវំ ភោគេសុ វីតរាគោ, សត្តេសុ ច បវិនេយ្យ ទោសំ តប្បហានេនេវ បហីនបញ្ចនីវរណោ អនុក្កមេន ឧបចារប្បនាភេទំ អបរិមាណសត្តផរណេន ឯកសត្តេ វា អនវសេសផរណេន អប្បមាណំ មេត្តំ ចិត្តំ ភាវេន្តោ បុន ភាវនាវេបុល្លត្ថំ, រត្តិន្ទិវំ សតតំ សព្ពឥរិយាបថេសុ អប្បមត្តោ ហុត្វា តមេវ មេត្តជ្ឈានសង្ខាតំ សព្ពា ទិសា ផរតេ អប្បមញ្ញន្តិ.

៥១៤. អថ ព្រាហ្មណោ តំ មេត្តំ ‘‘ព្រហ្មលោកមគ្គោ អយ’’ន្តិ អជានន្តោ កេវលំ អត្តនោ វិសយាតីតំ មេត្តាភាវនំ សុត្វា សុដ្ឋុតរំ សញ្ជាតសព្ពញ្ញុសម្ភាវនោ ភគវតិ អត្តនា ព្រហ្មលោកាធិមុត្តត្តា ព្រហ្មលោកូបបត្តិមេវ ច សុទ្ធិំ មុត្តិញ្ច មញ្ញមានោ ព្រហ្មលោកមគ្គំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កោ សុជ្ឈតី’’តិ គាថមាហ. តត្រ ច ព្រហ្មលោកគាមិំ បុញ្ញំ ករោន្តំ សន្ធាយាហ – ‘‘កោ សុជ្ឈតិ មុច្ចតី’’តិ, អករោន្តំ សន្ធាយ ‘‘ពជ្ឈតី ចា’’តិ. កេនត្តនាតិ កេន ការណេន. សក្ខិ ព្រហ្មជ្ជទិដ្ឋោតិ ព្រហ្មា អជ្ជ សក្ខិ ទិដ្ឋោ. សច្ចន្តិ ភគវតោ ព្រហ្មសមត្តំ អារព្ភ អច្ចាទរេន សបថំ ករោតិ. កថំ ឧបបជ្ជតីតិ អច្ចាទរេនេវ បុនបិ បុច្ឆតិ. ជុតិមាតិ ភគវន្តំ អាលបតិ.

តត្ថ យស្មា យោ ភិក្ខុ មេត្តាយ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តមេវ បាទកំ កត្វា វិបស្សន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, សោ សុជ្ឈតិ មុច្ចតិ ច, តថារូបោ ច ព្រហ្មលោកំ ន គច្ឆតិ. យោ បន មេត្តាយ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សន្តា ឯសា សមាបត្តី’’តិអាទិនា នយេន តំ អស្សាទេតិ, សោ ពជ្ឈតិ. អបរិហីនជ្ឈានោ ច តេនេវ ឈានេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតិ, តស្មា ភគវា យោ សុជ្ឈតិ មុច្ចតិ ច, តស្ស ព្រហ្មលោកគមនំ អននុជានន្តោ អនាមសិត្វាវ តំ បុគ្គលំ យោ ពជ្ឈតិ. តស្ស តេន ឈានេន ព្រហ្មលោកគមនំ ទស្សេន្តោ ព្រាហ្មណស្ស សប្បាយេន នយេន ‘‘យោ យជតី’’តិ ឥមំ គាថមាហ.

៥១៥. តត្ថ តិវិធន្តិ តិកាលប្បសាទំ សន្ធាយាហ. តេន ទាយកតោ អង្គត្តយំ ទស្សេតិ. អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេភិ តាទីតិ តញ្ច សោ តាទិសោ តិវិធសម្បត្តិសាធកោ បុគ្គលោ តិវិធំ យញ្ញសម្បទំ ទក្ខិណេយ្យេហិ ខីណាសវេហិ សាធេយ្យ សម្បាទេយ្យ. ឥមិនា បដិគ្គាហកតោ អង្គត្តយំ ទស្សេតិ. ឯវំ យជិត្វា សម្មា យាចយោគោតិ ឯវំ មេត្តជ្ឈានបទដ្ឋានភាវេន ឆឡង្គសមន្នាគតំ យញ្ញំ សម្មា យជិត្វា សោ យាចយោគោ តេន ឆឡង្គយញ្ញូបនិស្សយេន មេត្តជ្ឈានេន ឧបបជ្ជតិ ព្រហ្មលោកន្តិ ព្រូមីតិ ព្រាហ្មណំ សមុស្សាហេន្តោ ទេសនំ សមាបេសិ. សេសំ សព្ពគាថាសុ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥតោ បរញ្ច បុព្ពេ វុត្តនយមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មាឃសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សភិយសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ សភិយសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អយមេវ យាស្ស និទានេ វុត្តា. អត្ថវណ្ណនាក្កមេបិ ចស្ស បុព្ពសទិសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យំ បន អបុព្ពំ, តំ ឧត្តានត្ថានិ បទានិ បរិហរន្តា វណ្ណយិស្សាម. វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេតិ វេឡុវនន្តិ តស្ស ឧយ្យានស្ស នាមំ. តំ កិរ វេឡូហិ ច បរិក្ខិត្តំ អហោសិ អដ្ឋារសហត្ថេន ច បាការេន, គោបុរទ្វារដ្ដាលកយុត្តំ នីលោភាសំ មនោរមំ, តេន ‘‘វេឡុវន’’ន្តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកានញ្ចេត្ថ និវាបំ អទំសុ, តេន ‘‘កលន្ទកនិវាបោ’’តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកា នាម កាឡកា វុច្ចន្តិ. បុព្ពេ កិរ អញ្ញតរោ រាជា តត្ថ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ អាគតោ សុរាមទេន មត្តោ ទិវាសេយ្យំ សុបិ. បរិជនោបិស្ស ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ បុប្ផផលាទីហិ បលោភិយមានោ ឥតោ ចិតោ ច បក្កាមិ. អថ សុរាគន្ធេន អញ្ញតរស្មា សុសិររុក្ខា កណ្ហសប្បោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ. តំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា ‘‘រញ្ញោ ជីវិតំ ទស្សាមី’’តិ កាឡកវេសេន អាគន្ត្វា កណ្ណមូលេ សទ្ទមកាសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិ, កណ្ហសប្បោ និវត្តោ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘ឥមាយ មម កាឡកាយ ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ កាឡកានំ តត្ថ និវាបំ បដ្ឋបេសិ, អភយឃោសនញ្ច ឃោសាបេសិ. តស្មា តំ តតោ បភុតិ ‘‘កលន្ទកនិវាបោ’’តិ សង្ខំ គតំ.

សភិយស្ស បរិព្ពាជកស្សាតិ សភិយោតិ តស្ស នាមំ, បរិព្ពាជកោតិ ពាហិរ បព្ពជ្ជំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. បុរាណសាលោហិតាយ ទេវតាយាតិ ន មាតា ន បិតា, អបិច ខោ បនស្ស មាតា វិយ បិតា វិយ ច ហិតជ្ឈាសយត្តា សោ ទេវបុត្តោ ‘‘បុរាណសាលោហិតា ទេវតា’’តិ វុត្តោ. បរិនិព្ពុតេ កិរ កស្សបេ ភគវតិ បតិដ្ឋិតេ សុវណ្ណចេតិយេ តយោ កុលបុត្តា សម្មុខសាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ចរិយានុរូបានិ កម្មដ្ឋានានិ គហេត្វា បច្ចន្តជនបទំ គន្ត្វា អរញ្ញាយតនេ សមណធម្មំ ករោន្តិ, អន្តរន្តរា ច ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ធម្មស្សវនត្ថាយ ច នគរំ គច្ឆន្តិ. អបរេន ច សមយេន តាវតកម្បិ អរញ្ញេ វិប្បវាសំ អរោចយមានា តត្ថេវ អប្បមត្តា វិហរិំសុ, ឯវំ វិហរន្តាបិ ន ច កិញ្ចិ វិសេសំ អធិគមិំសុ. តតោ នេសំ អហោសិ – ‘‘មយំ បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តា ជីវិតេ សាបេក្ខា ហោម, ជីវិតេ សាបេក្ខេន ច ន សក្កា លោកុត្តរធម្មោ អធិគន្តុំ, បុថុជ្ជនកាលកិរិយាបិ ទុក្ខា, ហន្ទ មយំ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុយ្ហ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខា សមណធម្មំ ករោមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ.

អថ នេសំ មហាថេរោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា តទហេវ ឆឡភិញ្ញាបរិវារំ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. សោ ឥទ្ធិយា ហិមវន្តំ គន្ត្វា អនោតត្តេ មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរូសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បុន អញ្ញម្បិ បទេសំ គន្ត្វា បត្តំ បូរេត្វា អនោតត្តឧទកញ្ច នាគលតាទន្តបោណញ្ច គហេត្វា តេសំ សន្តិកំ អាគន្ត្វា អាហ – ‘‘បស្សថាវុសោ មមានុភាវំ, អយំ ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតោ, ឥទំ ហិមវន្តតោ ឧទកទន្តបោណំ អាភតំ, ឥមំ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោថ, ឯវាហំ តុម្ហេ សទា ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. តេ តំ សុត្វា អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, កតកិច្ចា, តុម្ហេហិ សហ សល្លាបមត្តម្បិ អម្ហាកំ បបញ្ចោ, មា ទានិ តុម្ហេ បុន អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគមិត្ថា’’តិ. សោ កេនចិ បរិយាយេន តេ សម្បដិច្ឆាបេតុំ អសក្កោន្តោ បក្កាមិ.

តតោ តេសំ ឯកោ ទ្វីហតីហច្ចយេន បញ្ចាភិញ្ញោ អនាគាមី អហោសិ. សោបិ តថេវ អកាសិ, ឥតរេន ច បដិក្ខិត្តោ តថេវ អគមាសិ. សោ តំ បដិក្ខិបិត្វា វាយមន្តោ បព្ពតំ អារុហនទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ កិញ្ចិ វិសេសំ អនធិគន្ត្វាវ កាលកតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. ខីណាសវត្ថេរោបិ តំ ទិវសមេវ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជិ. ទេវបុត្តោ ឆសុ កាមាវចរទេវលោកេសុ អនុលោមបដិលោមេន ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ទេវលោកា ចវិត្វា អញ្ញតរិស្សា បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សា កិរ អញ្ញតរស្ស ខត្តិយស្ស ធីតា, តំ មាតាបិតរោ ‘‘អម្ហាកំ ធីតា សមយន្តរំ ជានាតូ’’តិ ឯកស្ស បរិព្ពាជកស្ស និយ្យាតេសុំ. តស្សេកោ អន្តេវាសិកោ បរិព្ពាជកោ តាយ សទ្ធិំ វិប្បដិបជ្ជិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. តំ គព្ភិនិំ ទិស្វា បរិព្ពាជិកា និក្កឌ្ឍិំសុ. សា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ សភាយំ វិជាយិ, តេនស្ស ‘‘សភិយោ’’ត្វេវ នាមំ អកាសិ. សោបិ សភិយោ វឌ្ឍិត្វា បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា នានាសត្ថានិ ឧគ្គហេត្វា មហាវាទី ហុត្វា វាទក្ខិត្តតាយ សកលជម្ពុទីបេ វិចរន្តោ អត្តនោ សទិសំ វាទិំ អទិស្វា នគរទ្វារេ អស្សមំ ការាបេត្វា ខត្តិយកុមារាទយោ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ តត្ថ វសតិ.

អថ ភគវា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អាគន្ត្វា វេឡុវនេ វិហរតិ កលន្ទកនិវាបេ. សភិយោ បន ពុទ្ធុប្បាទំ ន ជានាតិ. អថ សោ សុទ្ធាវាសព្រហ្មា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមាហំ វិសេសំ កស្សានុភាវេន បត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សមណធម្មកិរិយំ តេ ច សហាយេ អនុស្សរិត្វា ‘‘តេសុ ឯកោ បរិនិព្ពុតោ, ឯកោ ឥទានិ កត្ថា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘ទេវលោកា ចវិត្វា ជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នោ ពុទ្ធុប្បាទម្បិ ន ជានាតី’’តិ ញត្វា ‘‘ហន្ទ នំ ពុទ្ធុបសេវនាយ និយោជេមី’’តិ វីសតិ បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា រត្តិភាគេ តស្ស អស្សមមាគម្ម អាកាសេ ឋត្វា ‘‘សភិយ, សភិយា’’តិ បក្កោសិ. សោ និទ្ទាយមានោ តិក្ខត្តុំ តំ សទ្ទំ សុត្វា និក្ខម្ម ឱភាសំ ទិស្វា បញ្ជលិកោ អដ្ឋាសិ. តតោ តំ ព្រហ្មា អាហ – ‘‘អហំ សភិយ តវត្ថាយ វីសតិ បញ្ហេ អាហរិំ, តេ ត្វំ ឧគ្គណ្ហ. យោ ច តេ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥមេ បញ្ហេ បុដ្ឋោ ព្យាករោតិ, តស្ស សន្តិកេ ព្រហ្មចរិយំ ចរេយ្យាសី’’តិ. ឥមំ ទេវបុត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បុរាណសាលោហិតាយ ទេវតាយ បញ្ហា ឧទ្ទិដ្ឋា ហោន្តី’’តិ. ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ឧទ្ទេសមត្តេនេវ វុត្តា, ន វិភង្គេន.

ឯវំ វុត្តេ ច នេ សភិយោ ឯកវចនេនេវ បទបដិបាដិយា ឧគ្គហេសិ. អថ សោ ព្រហ្មា ជានន្តោបិ តស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ នាចិក្ខិ. ‘‘អត្ថំ គវេសមានោ បរិព្ពាជកោ សយមេវ សត្ថារំ ញស្សតិ. ឥតោ ពហិទ្ធា ច សមណព្រាហ្មណានំ តុច្ឆភាវ’’ន្តិ ឥមិនា បនាធិប្បាយេន ឯវមាហ – ‘‘យោ តេ សភិយ…បេ… ចរេយ្យាសី’’តិ. ថេរគាថាសុ បន ចតុក្កនិបាតេ សភិយត្ថេរាបទានំ វណ្ណេន្តា ភណន្តិ ‘‘សា ចស្ស មាតា អត្តនោ វិប្បដិបត្តិំ ចិន្តេត្វា តំ ជិគុច្ឆមានា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នា, តាយ ព្រហ្មទេវតាយ តេ បញ្ហា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ.

យេ តេតិ ឥទានិ វត្តព្ពានំ ឧទ្ទេសបច្ចុទ្ទេសោ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគមនេន លោកសម្មុតិយា ច សមណា ចេវ ព្រាហ្មណា ច. សង្ឃិនោតិ គណវន្តោ. គណិនោតិ សត្ថារោ, ‘‘សព្ពញ្ញុនោ មយ’’ន្តិ ឯវំ បដិញ្ញាតារោ. គណាចរិយាតិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទិវសេន បព្ពជិតគហដ្ឋគណស្ស អាចរិយា. ញាតាតិ អភិញ្ញាតា, វិស្សុតា បាកដាតិ វុត្តំ ហោតិ. យសស្សិនោតិ លាភបរិវារសម្បន្នា. តិត្ថករាតិ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តេហិ ឱតរិតព្ពានំ ឱគាហិតព្ពានំ ទិដ្ឋិតិត្ថានំ កត្តារោ. សាធុសម្មតា ពហុជនស្សាតិ ‘‘សាធវោ ឯតេ សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ ឯវំ ពហុជនស្ស សម្មតា.

សេយ្យថិទន្តិ កតមេ តេតិ ចេ-ឥច្ចេតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. បូរណោតិ នាមំ, កស្សបោតិ គោត្តំ. សោ កិរ ជាតិយា ទាសោ, ទាសសតំ បូរេន្តោ ជាតោ. តេនស្ស ‘‘បូរណោ’’តិ នាមមកំសុ. បលាយិត្វា បន នគ្គេសុ បព្ពជិត្វា ‘‘កស្សបោ អហ’’ន្តិ គោត្តំ ឧទ្ទិសិ, សព្ពញ្ញុតញ្ច បច្ចញ្ញាសិ. មក្ខលីតិ នាមំ, គោសាលាយ ជាតត្តា គោសាលោតិបិ វុច្ចតិ. សោបិ កិរ ជាតិយា ទាសោ ឯវ, បលាយិត្វា បព្ពជិ, សព្ពញ្ញុតញ្ច បច្ចញ្ញាសិ. អជិតោតិ នាមំ, អប្បិច្ឆតាយ កេសកម្ពលំ ធារេតិ, តេន កេសកម្ពលោតិបិ វុច្ចតិ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. បកុធោតិ នាមំ, កច្ចាយនោតិ គោត្តំ. អប្បិច្ឆវសេន ឧទកេ ជីវសញ្ញាយ ច ន្ហានមុខធោវនាទិ បដិក្ខិត្តោ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. សញ្ចយោតិ នាមំ, ពេលដ្ឋោ បនស្ស បិតា, តស្មា ពេលដ្ឋបុត្តោតិ វុច្ចតិ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. និគណ្ឋោតិ បព្ពជ្ជានាមេន, នាដបុត្តោតិ បិតុនាមេន វុច្ចតិ. នាដោតិ កិរ នាមស្ស បិតា, តស្ស បុត្តោតិ នាដបុត្តោ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. សព្ពេបិ បញ្ចសតបញ្ចសតសិស្សបរិវារា អហេសុំ. តេតិ តេ ឆ សត្ថារោ. តេ បញ្ហេតិ តេ វីសតិ បញ្ហេ. តេតិ តេ ឆ សត្ថារោ. ន សម្បាយន្តីតិ ន សម្បាទេន្តិ. កោបន្តិ ចិត្តចេតសិកានំ អាវិលភាវំ. ទោសន្តិ បទុដ្ឋចិត្តតំ, តទុភយម្បេតំ មន្ទតិក្ខភេទស្ស កោធស្សេវាធិវចនំ. អប្បច្ចយន្តិ អប្បតីតតា, ទោមនស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បាតុករោន្តីតិ កាយវចីវិការេន បកាសេន្តិ, បាកដំ ករោន្តិ.

ហីនាយាតិ គហដ្ឋភាវាយ. គហដ្ឋភាវោ ហិ បព្ពជ្ជំ ឧបនិធាយ សីលាទិគុណហីនតោ ហីនកាមសុខបដិសេវនតោ វា ‘‘ហីនោ’’តិ វុច្ចតិ. ឧច្ចា បព្ពជ្ជា. អាវត្តិត្វាតិ ឱសក្កិត្វា. កាមេ បរិភុញ្ជេយ្យន្តិ កាមេ បដិសេវេយ្យំ. ឥតិ កិរស្ស សព្ពញ្ញុបដិញ្ញានម្បិ បព្ពជិតានំ តុច្ឆកត្តំ ទិស្វា អហោសិ. ឧប្បន្នបរិវិតក្កវសេនេវ ច អាគន្ត្វា បុនប្បុនំ វីមំសមានស្ស អថ ខោ សភិយស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយម្បិ ខោ សមណោ’’តិ ច ‘‘យេបិ ខោ តេ ភោន្តោ’’តិ ច ‘‘សមណោ ខោ ទហរោតិ ន ឧញ្ញាតព្ពោ’’តិ ចាតិ ឯវមាទិ. តត្ថ ជិណ្ណាតិអាទីនិ បទានិ វុត្តនយានេវ. ថេរាតិ អត្តនោ សមណធម្មេ ថិរភាវប្បត្តា. រត្តញ្ញូតិ រតនញ្ញូ, ‘‘និព្ពានរតនំ ជានាម មយ’’ន្តិ ឯវំ សកាយ បដិញ្ញាយ លោកេនាបិ សម្មតា, ពហុរត្តិវិទូ វា. ចិរំ បព្ពជិតានំ ឯតេសន្តិ ចិរបព្ពជិតា. ន ឧញ្ញាតព្ពោតិ ន អវជានិតព្ពោ, ន នីចំ កត្វា ជានិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ន បរិភោតព្ពោតិ ន បរិភវិតព្ពោ, ‘‘កិមេស ញស្សតី’’តិ ឯវំ ន គហេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥១៦. កង្ខី វេចិកិច្ឆីតិ សភិយោ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទមានោ ឯវំ ភគវតោ រូបសម្បត្តិទមូបសមសូចិតំ សព្ពញ្ញុតំ សម្ភាវយមានោ វិគតុទ្ធច្ចោ ហុត្វា អាហ – ‘‘កង្ខី វេចិកិច្ឆី’’តិ. តត្ថ ‘‘លភេយ្យំ នុ ខោ ឥមេសំ ព្យាករណ’’ន្តិ ឯវំ បញ្ហានំ ព្យាករណកង្ខាយ កង្ខី. ‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្សិមស្ស ច បញ្ហស្ស អត្ថោ’’តិ ឯវំ វិចិកិច្ឆាយ វេចិកិច្ឆី. ទុព្ពលវិចិកិច្ឆាយ វា តេសំ បញ្ហានំ អត្ថេ កង្ខនតោ កង្ខី, ពលវតិយា វិចិនន្តោ កិច្ឆតិយេវ, ន សក្កោតិ សន្និដ្ឋាតុន្តិ វេចិកិច្ឆី. អភិកង្ខមានោតិ អតិវិយ បត្ថយមានោ. តេសន្តករោតិ តេសំ បញ្ហានំ អន្តករោ. ភវន្តោវ ឯវំ ភវាហីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ហេ មេ បុដ្ឋោ…បេ… ព្យាករោហិ មេ’’តិ. តត្ថ បញ្ហេ មេតិ បញ្ហេ មយា. បុដ្ឋោតិ បុច្ឆិតោ. អនុបុព្ពន្តិ បញ្ហបដិបាដិយា អនុធម្មន្តិ អត្ថានុរូបំ បាឡិំ អារោបេន្តោ. ព្យាករោហិ មេតិ មយ្ហំ ព្យាករោហិ.

៥១៧. ទូរតោតិ សោ កិរ ឥតោ ចិតោ ចាហិណ្ឌន្តោ សត្តយោជនសតមគ្គតោ អាគតោ. តេនាហ – ភគវា ‘‘ទូរតោ អាគតោសី’’តិ, កស្សបស្ស ភគវតោ វា សាសនតោ អាគតត្តា ‘‘ទូរតោ អាគតោសី’’តិ នំ អាហ.

៥១៨. បុច្ឆ មន្តិ ឥមាយ បនស្ស គាថាយ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេតិ. តត្ថ មនសិច្ឆសីតិ មនសា ឥច្ឆសិ.

យំ វតាហន្តិ យំ វត អហំ. អត្តមនោតិ បីតិបាមោជ្ជសោមនស្សេហិ ផុដចិត្តោ. ឧទគ្គោតិ កាយេន ចិត្តេន ច អព្ភុន្នតោ. ឥទំ បន បទំ ន សព្ពបាឋេសុ អត្ថិ. ឥទានិ យេហិ ធម្មេហិ អត្តមនោ, តេ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ’’តិ.