១០. កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ កោកាលិកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឥមស្ស សុត្តស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថវណ្ណនាយមេវ អាវិ ភវិស្សតិ. អត្ថវណ្ណនាយ ចស្ស ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិ វុត្តនយមេវ. អថ ខោ កោកាលិកោតិ ឯត្ថ បន កោ អយំ កោកាលិកោ, កស្មា ច ឧបសង្កមីតិ? វុច្ចតេ – អយំ កិរ កោកាលិករដ្ឋេ កោកាលិកនគរេ កោកាលិកសេដ្ឋិស្ស បុត្តោ បព្ពជិត្វា បិតរា ការាបិតេ វិហារេយេវ បដិវសតិ ‘‘ចូឡកោកាលិកោ’’តិ នាមេន, ន ទេវទត្តស្ស សិស្សោ. សោ ហិ ព្រាហ្មណបុត្តោ ‘‘មហាកោកាលិកោ’’តិ បញ្ញាយិ.

ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ទ្វេ អគ្គសាវកា បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ ចរមានា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ វិវេកវាសំ វសិតុកាមា តេ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេត្វា អត្តនោ បត្តចីវរមាទាយ តស្មិំ ជនបទេ តំ នគរំ បត្វា តំ វិហារំ អគមំសុ. តត្ថ តេ កោកាលិកេន សទ្ធិំ សម្មោទិត្វា តំ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ, មយំ ឥធ តេមាសំ វសិស្សាម, មា កស្សចិ អារោចេយ្យាសី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តេមាសេ អតីតេ ឥតរទិវសំ បគេវ នគរំ បវិសិត្វា អារោចេសិ – ‘‘តុម្ហេ អគ្គសាវកេ ឥធាគន្ត្វា វសមានេ ន ជានិត្ថ, ន តេ កោចិ បច្ចយេនាបិ និមន្តេតី’’តិ. នគរវាសិនោ ‘‘កស្មា នោ, ភន្តេ, នារោចយិត្ថា’’តិ. កិំ អារោចិតេន, កិំ នាទ្ទសថ ទ្វេ ភិក្ខូ វសន្តេ, ននុ ឯតេ អគ្គសាវកាតិ. តេ ខិប្បំ សន្និបតិត្វា សប្បិគុឡវត្ថាទីនិ អានេត្វា កោកាលិកស្ស បុរតោ និក្ខិបិំសុ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘បរមប្បិច្ឆា អគ្គសាវកា ‘បយុត្តវាចាយ ឧប្បន្នោ លាភោ’តិ ញត្វា ន សាទិយិស្សន្តិ, អសាទិយន្តា អទ្ធា ‘អាវាសិកស្ស ទេថា’តិ ភណិស្សន្តិ, ហន្ទាហំ ឥមំ លាភំ គាហាបេត្វា គច្ឆាមី’’តិ. សោ តថា អកាសិ, ថេរា ទិស្វាវ បយុត្តវាចាយ ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា ‘‘ឥមេ បច្ចយា នេវ អម្ហាកំ ន កោកាលិកស្ស វដ្ដន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘អាវាសិកស្ស ទេថា’’តិ អវត្វា បដិក្ខិបិត្វា បក្កមិំសុ. តេន កោកាលិកោ ‘‘កថញ្ហិ នាម អត្តនា អគ្គណ្ហន្តា មយ្ហម្បិ ន ទាបេសុ’’ន្តិ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេសិ.

តេ ភគវតោ សន្តិកំ អគមំសុ. ភគវា ច បវារេត្វា សចេ អត្តនា ជនបទចារិកំ ន គច្ឆតិ, អគ្គសាវកេ បេសេតិ – ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិកំ ពហុជនហិតាយា’’តិអាទីនិ (មហាវ. ៣២) វត្វា. ឥទមាចិណ្ណំ តថាគតានំ. តេន ខោ បន សមយេន អត្តនា អគន្តុកាមោ ហោតិ. អថ ខោ ឥមេ បុនទេវ ឧយ្យោជេសិ – ‘‘គច្ឆថ, ភិក្ខវេ, ចរថ ចារិក’’ន្តិ. តេ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ចារិកំ ចរមានា អនុបុព្ពេន តស្មិំ រដ្ឋេ តមេវ នគរំ អគមំសុ. នាគរា ថេរេ សញ្ជានិត្វា សហ បរិក្ខារេហិ ទានំ សជ្ជេត្វា នគរមជ្ឈេ មណ្ឌបំ កត្វា ទានំ អទំសុ, ថេរានញ្ច បរិក្ខារេ ឧបនាមេសុំ. ថេរា គហេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស អទំសុ. តំ ទិស្វា កោកាលិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ បុព្ពេ អប្បិច្ឆា អហេសុំ, ឥទានិ លោភាភិភូតា បាបិច្ឆា ជាតា, បុព្ពេបិ អប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋបវិវិត្តសទិសា មញ្ញេ, ឥមេ បាបិច្ឆា អសន្តគុណបរិទីបកា បាបភិក្ខូ’’តិ. សោ ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អាវុសោ, តុម្ហេ បុព្ពេ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា វិយ អហុវត្ថ, ឥទានិ បនត្ថ បាបភិក្ខូ ជាតា’’តិ វត្វា បត្តចីវរមាទាយ តាវទេវ តរមានរូបោ និក្ខមិត្វា គន្ត្វា ‘‘ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេស្សាមី’’តិ សាវត្ថាភិមុខោ គន្ត្វា អនុបុព្ពេន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិ. អយមេត្ថ កោកាលិកោ, ឥមិនា ការណេន ឧបសង្កមិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិអាទិ.

ភគវា តំ តុរិតតុរិតំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វាវ អាវជ្ជេត្វា អញ្ញាសិ – ‘‘អគ្គសាវកេ អក្កោសិតុកាមោ អាគតោ’’តិ. ‘‘សក្កា នុ ខោ បដិសេធេតុ’’ន្តិ ច អាវជ្ជេន្តោ ‘‘ន សក្កា, ថេរេសុ អបរជ្ឈិត្វា អាគតោ, ឯកំសេន បទុមនិរយេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ អទ្ទស. ឯវំ ទិស្វាបិ បន ‘‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានេបិ នាម គរហន្តំ សុត្វា ន និសេធេតី’’តិ បរូបវាទមោចនត្ថំ អរិយូបវាទស្ស មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថញ្ច ‘‘មា ហេវ’’ន្តិអាទិនា នយេន តិក្ខត្តុំ បដិសេធេសិ. តត្ថ មា ហេវន្តិ មា ឯវមាហ, មា ឯវំ អភណីតិ អត្ថោ. បេសលាតិ បិយសីលា. សទ្ធាយិកោតិ សទ្ធាគមករោ, បសាទាវហោតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចយិកោតិ បច្ចយករោ, ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ សន្និដ្ឋាវហោតិ វុត្តំ ហោតិ.

អចិរបក្កន្តស្សាតិ បក្កន្តស្ស សតោ ន ចិរេនេវ សព្ពោ កាយោ ផុដោ អហោសីតិ កេសគ្គមត្តម្បិ ឱកាសំ អវជ្ជេត្វា សកលសរីរំ អដ្ឋីនិ ភិន្ទិត្វា ឧគ្គតាហិ បីឡកាហិ អជ្ឈោត្ថដំ អហោសិ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធានុភាវេន តថារូបំ កម្មំ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវេ វិបាកំ ន ទេតិ, ទស្សនូបចារេ បន វិជហិតមត្តេ ទេតិ, តស្មា តស្ស អចិរបក្កន្តស្ស បីឡកា ឧដ្ឋហិំសុ. តេនេវ វុត្តំ ‘‘អចិរបក្កន្តស្ស ច កោកាលិកស្សា’’តិ. អថ កស្មា តត្ថេវ ន អដ្ឋាសីតិ ចេ? កម្មានុភាវេន. ឱកាសកតញ្ហិ កម្មំ អវស្សំ វិបច្ចតិ, តំ តស្ស តត្ថ ឋាតុំ ន ទេតិ. សោ កម្មានុភាវេន ចោទិយមានោ ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. កឡាយមត្តិយោតិ ចណកមត្តិយោ. ពេលុវសលាដុកមត្តិយោតិ តរុណពេលុវមត្តិយោ. បភិជ្ជិំសូតិ ភិជ្ជិំសុ. តាសុ ភិន្នាសុ សកលសរីរំ បនសបក្កំ វិយ អហោសិ. សោ បក្កេន គត្តេន អនយព្យសនំ បត្វា ទុក្ខាភិភូតោ ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ សយិ. អថ ធម្មស្សវនត្ថំ អាគតាគតា មនុស្សា តំ ទិស្វា ‘‘ធិ កោកាលិក, ធិ កោកាលិក, អយុត្តមកាសិ, អត្តនោយេវ មុខំ និស្សាយ អនយព្យសនំ បត្តោសី’’តិ អាហំសុ. តេសំ សុត្វា អារក្ខទេវតា ធិក្ការំ អកំសុ, អារក្ខទេវតានំ អាកាសដ្ឋទេវតាតិ ឥមិនា ឧបាយេន យាវ អកនិដ្ឋភវនា ឯកធិក្ការោ ឧទបាទិ.

តទា ច តុរូ នាម ភិក្ខុ កោកាលិកស្ស ឧបជ្ឈាយោ អនាគាមិផលំ បត្វា សុទ្ធាវាសេសុ និព្ពត្តោ ហោតិ. សោបិ សមាបត្តិយា វុដ្ឋិតោ តំ ធិក្ការំ សុត្វា អាគម្ម កោកាលិកំ ឱវទិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ ចិត្តប្បសាទជននត្ថំ. សោ តស្សាបិ វចនំ អគ្គហេត្វា អញ្ញទត្ថុ តមេវ អបរាធេត្វា កាលំ កត្វា បទុមនិរយេ ឧប្បជ្ជិ. តេនាហ – ‘‘អថ ខោ កោកាលិកោ ភិក្ខុ តេនេវាពាធេន…បេ… អាឃាតេត្វា’’តិ.

អថ ខោ ព្រហ្មា សហម្បតីតិ កោ អយំ ព្រហ្មា, កស្មា ច ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោចាតិ? អយំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សហកោ នាម ភិក្ខុ អនាគាមី ហុត្វា សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បន្នោ, តត្ថ នំ ‘‘សហម្បតិ ព្រហ្មា’’តិ សញ្ជានន្តិ. សោ បន ‘‘អហំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បទុមនិរយំ កិត្តេស្សាមិ, តតោ ភគវា ភិក្ខូនំ អារោចេស្សតិ. កថានុសន្ធិកុសលា ភិក្ខូ តត្ថាយុប្បមាណំ បុច្ឆិស្សន្តិ, ភគវា អាចិក្ខន្តោ អរិយូបវាទេ អាទីនវំ បកាសេស្សតី’’តិ ឥមិនា ការណេន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច. ភគវា តថេវ អកាសិ, អញ្ញតរោបិ ភិក្ខុ បុច្ឆិ. តេន ច បុដ្ឋោ ‘‘សេយ្យថាបិ ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ វីសតិខារិកោតិ មាគធកេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា កោសលរដ្ឋេ ឯកោ បត្ថោ ហោតិ, តេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា អាឡ្ហកំ, ចត្តារិ អាឡ្ហកានិ ទោណំ, ចតុទោណា មានិកា, ចតុមានិកា ខារី, តាយ ខារិយា វីសតិខារិកោ. តិលវាហោតិ តិលសកដំ. អព្ពុទោ និរយោតិ អព្ពុទោ នាម កោចិ បច្ចេកនិរយោ នត្ថិ, អវីចិម្ហិយេវ អព្ពុទគណនាយ បច្ចនោកាសោ បន ‘‘អព្ពុទោ និរយោ’’តិ វុត្តោ. ឯស នយោ និរព្ពុទាទីសុ.

តត្ថ វស្សគណនាបិ ឯវំ វេទិតព្ពា – យថេវ ហិ សតំ សតសហស្សានិ កោដិ ហោតិ, ឯវំ សតំ សតសហស្សកោដិយោ បកោដិ នាម ហោតិ, សតំ សតសហស្សបកោដិយោ កោដិប្បកោដិ នាម, សតំ សតសហស្សកោដិប្បកោដិយោ នហុតំ, សតំ សតសហស្សនហុតានិ និន្នហុតំ, សតំ សតសហស្សនិន្នហុតានិ ឯកំ អព្ពុទំ, តតោ វីសតិគុណំ និរព្ពុទំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កេចិ បន ‘‘តត្ថ តត្ថ បរិទេវនានត្តេនបិ កម្មករណនានត្តេនបិ ឥមានិ នាមានិ លទ្ធានី’’តិ វទន្តិ, អបរេ ‘‘សីតនរកា ឯវ ឯតេ’’តិ.

អថាបរន្តិ តទត្ថវិសេសត្ថទីបកំ គាថាពន្ធំ សន្ធាយ វុត្តំ. បាឋវសេន វុត្តវីសតិគាថាសុ ហិ ឯត្ថ ‘‘សតំ សហស្សាន’’ន្តិ អយមេកា ឯវ គាថា វុត្តត្ថទីបិកា, សេសា វិសេសត្ថទីបិកា ឯវ, អវសានេ គាថាទ្វយមេវ បន មហាអដ្ឋកថាយំ វិនិច្ឆិតបាឋេ នត្ថិ. តេនាវោចុម្ហ ‘‘វីសតិគាថាសូ’’តិ.

៦៦៣. តត្ថ កុឋារីតិ អត្តច្ឆេទកដ្ឋេន កុឋារិសទិសា ផរុសវាចា. ឆិន្ទតីតិ កុសលមូលសង្ខាតំ អត្តនោ មូលំយេវ និកន្តតិ.

៦៦៤. និន្ទិយន្តិ និន្ទិតព្ពំ. តំ វា និន្ទតិ យោ បសំសិយោតិ យោ ឧត្តមដ្ឋេន បសំសារហោ បុគ្គលោ, តំ វា សោ បាបិច្ឆតាទីនិ អារោបេត្វា គរហតិ. វិចិនាតីតិ ឧបចិនាតិ. កលិន្តិ អបរាធំ.

៦៦៥. អយំ កលីតិ អយំ អបរាធោ. អក្ខេសូតិ ជូតកីឡនអក្ខេសុ. សព្ពស្សាបិ សហាបិ អត្តនាតិ សព្ពេន អត្តនោ ធនេនបិ អត្តនាបិ សទ្ធិំ. សុគតេសូបិ សុដ្ឋុ គតត្តា, សុន្ទរញ្ច ឋានំ គតត្តា សុគតនាមកេសុ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេសុ. មនំ បទោសយេតិ យោ មនំ បទូសេយ្យ. តស្សាយំ មនោបទោសោ ឯវ មហត្តរោ កលីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៦៦. កស្មា? យស្មា សតំ សហស្សានំ…បេ… បាបកំ, យស្មា វស្សគណនាយ ឯត្តកោ សោ កាលោ, យំ កាលំ អរិយគរហី វាចំ មនញ្ច បណិធាយ បាបកំ និរយំ ឧបេតិ, តត្ថ បច្ចតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ហិ សង្ខេបេន បទុមនិរយេ អាយុប្បមាណំ.

៦៦៧. ឥទានិ អបរេនបិ នយេន ‘‘អយមេវ មហត្តរោ កលិ, យោ សុគតេសុ មនំ បទូសយេ’’តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘អភូតវាទី’’តិ អាទិមាហ. តត្ថ អភូតវាទីតិ អរិយូបវាទវសេន អលិកវាទី. និរយន្តិ បទុមាទិំ. បេច្ច សមា ភវន្តីតិ ឥតោ បដិគន្ត្វា និរយូបបត្តិយា សមា ភវន្តិ. បរត្ថាតិ បរលោកេ.

៦៦៨. កិញ្ច ភិយ្យោ – យោ អប្បទុដ្ឋស្សាតិ. តត្ថ មនោបទោសាភាវេន អប្បទុដ្ឋោ, អវិជ្ជាមលាភាវេន សុទ្ធោ, បាបិច្ឆាភាវេន អនង្គណោតិ វេទិតព្ពោ. អប្បទុដ្ឋត្តា វា សុទ្ធស្ស, សុទ្ធត្តា អនង្គណស្សាតិ ឯវម្បេត្ថ យោជេតព្ពំ.

៦៦៩. ឯវំ សុគតេសុ មនោបទោសស្ស មហត្តរកលិភាវំ សាធេត្វា ឥទានិ វារិតវត្ថុគាថា នាម ចុទ្ទស គាថា អាហ. ឥមា កិរ កោកាលិកំ មីយមានមេវ ឱវទន្តេនាយស្មតា មហាមោគ្គល្លានេន វុត្តា, ‘‘មហាព្រហ្មុនា’’តិ ឯកេ. តាសំ ឥមិនា សុត្តេន សទ្ធិំ ឯកសង្គហត្ថំ អយមុទ្ទេសោ ‘‘យោ លោភគុណេ អនុយុត្តោ’’តិអាទិ. តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ ‘‘គុណោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋត្តា អនេកក្ខត្តុំ បវត្តត្តា វា លោភោយេវ លោភគុណោ, តណ្ហាយេតំ អធិវចនំ. អវទញ្ញូតិ អវចនញ្ញូ ពុទ្ធានម្បិ ឱវាទំ អគ្គហណេន. មច្ឆរីតិ បញ្ចវិធមច្ឆរិយេន. បេសុណិយំ អនុយុត្តោតិ អគ្គសាវកានំ ភេទកាមតាយ. សេសំ បាកដមេវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ, អាវុសោ កោកាលិក, តុម្ហាទិសោ អនុយុត្តលោភតណ្ហាយ លោភគុណេ អនុយុត្តោ អស្សទ្ធោ កទរិយោ អវទញ្ញូ មច្ឆរី បេសុណិយំ អនុយុត្តោ, សោ វចសា បរិភាសតិ អញ្ញំ អភាសនេយ្យម្បិ បុគ្គលំ. តេន តំ វទាមិ ‘‘មុខទុគ្គា’’តិ គាថាត្តយំ.

៦៧០. តស្សាយំ អនុត្តានបទត្ថោ – មុខទុគ្គ មុខវិសម, វិភូត វិគតភូត, អលិកវាទិ, អនរិយ អសប្បុរិស, ភូនហុ ភូតិហនក, វុឌ្ឍិនាសក, បុរិសន្ត អន្តិមបុរិស, កលិ អលក្ខិបុរិស, អវជាត ពុទ្ធស្ស អវជាតបុត្ត.

៦៧១. រជមាកិរសីតិ កិលេសរជំ អត្តនិ បក្ខិបសិ. បបតន្តិ សោព្ភំ. ‘‘បបាត’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. ‘‘បបទ’’ន្តិបិ បាឋោ, មហានិរយន្តិ អត្ថោ.

៦៧២. ឯតិ ហតន្តិ ឯត្ថ ហ-ឥតិ និបាតោ, តន្តិ តំ កុសលាកុសលកម្មំ. អថ វា ហតន្តិ គតំ បដិបន្នំ, ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. សុវាមីតិ សាមិ តស្ស កម្មស្ស កតត្តា. សោ ហិ តំ កម្មំ លភតេវ, នាស្ស តំ នស្សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្មា ច លភតិ, តស្មា ទុក្ខំ មន្ទោ…បេ… កិព្ពិសការី.

៦៧៣. ឥទានិ យំ ទុក្ខំ មន្ទោ បស្សតិ, តំ បកាសេន្តោ ‘‘អយោសង្កុសមាហតដ្ឋាន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមឧបឌ្ឍគាថាយ តាវ អត្ថោ – យំ តំ អយោសង្កុសមាហតដ្ឋានំ សន្ធាយ ភគវតា ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា បញ្ចវិធពន្ធនំ នាម ការណំ ករោន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥០; អ. និ. ៣.៣៦) វុត្តំ, តំ ឧបេតិ, ឯវំ ឧបេន្តោ ច តត្ថេវ អាទិត្តាយ លោហបថវិយា និបជ្ជាបេត្វា និរយបាលេហិ បញ្ចសុ ឋានេសុ អាកោដិយមានំ តត្តំ ខិលសង្ខាតំ តិណ្ហធារមយសូលមុបេតិ, យំ សន្ធាយ ភគវតា វុត្តំ ‘‘តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តី’’តិអាទិ. តតោ បរា ឧបឌ្ឍគាថា អនេកានិ វស្សសហស្សានិ តត្ថ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសានុភវនត្ថំ អនុបុព្ពេន ខារោទកនទីតីរំ គតស្ស យំ តំ ‘‘តត្តំ អយោគុឡំ មុខេ បក្ខិបន្តិ, តត្តំ តម្ពលោហំ មុខេ អាសិញ្ចន្តី’’តិ វុត្តំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ អយោតិ លោហំ. គុឡសន្និភន្តិ ពេលុវសណ្ឋានំ. អយោគហណេន ចេត្ថ តម្ពលោហំ, ឥតរេន អយោគុឡំ វេទិតព្ពំ. បតិរូបន្តិ កតកម្មានុរូបំ.

៦៧៤. តតោ បរាសុ គាថាសុ ន ហិ វគ្គូតិ ‘‘គណ្ហថ, បហរថា’’តិអាទីនិ វទន្តា និរយបាលា មធុរវាចំ ន វទន្តិ. នាភិជវន្តីតិ ន សុមុខភាវេន អភិមុខា ជវន្តិ, ន សុមុខា ឧបសង្កមន្តិ, អនយព្យសនមាវហន្តា ឯវ ឧបសង្កមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន តាណមុបេន្តីតិ តាណំ លេណំ បដិសរណំ ហុត្វា ន ឧបគច្ឆន្តិ, គណ្ហន្តា ហនន្តា ឯវ ឧបេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អង្គារេ សន្ថតេ សយន្តីតិ អង្គារបព្ពតំ អារោបិតា សមានា អនេកានិ វស្សសហស្សានិ សន្ថតេ អង្គារេ សេន្តិ. គិនិសម្បជ្ជលិតន្តិ សមន្តតោ ជលិតំ សព្ពទិសាសុ ច សម្បជ្ជលិតំ អគ្គិំ. បវិសន្តីតិ មហានិរយេ បក្ខិត្តា សមានា ឱគាហន្តិ. មហានិរយោ នាម យោ សោ ‘‘ចតុក្កណ្ណោ’’តិ (អ. និ. ៣.៣៦) វុត្តោ, នំ យោជនសតេ ឋត្វា បស្សតំ អក្ខីនិ ភិជ្ជន្តិ.

៦៧៥. ជាលេន ច ឱនហិយានាតិ អយោជាលេន បលិវេឋេត្វា មិគលុទ្ទកា មិគំ វិយ ហនន្តិ. ឥទំ ទេវទូតេ អវុត្តកម្មការណំ. អន្ធំវ តិមិសមាយន្តីតិ អន្ធករណេន អន្ធមេវ ពហលន្ធការត្តា ‘‘តិមិស’’ន្តិ សញ្ញិតំ ធូមរោរុវំ នាម នរកំ គច្ឆន្តិ. តត្រ កិរ នេសំ ខរធូមំ ឃាយិត្វា អក្ខីនិ ភិជ្ជន្តិ, តេន ‘‘អន្ធំវា’’តិ វុត្តំ. តំ វិតតញ្ហិ យថា មហិកាយោតិ តញ្ច អន្ធតិមិសំ មហិកាយោ វិយ វិតតំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘វិត្ថត’’ន្តិបិ បាឋោ. ឥទម្បិ ទេវទូតេ អវុត្តកម្មការណមេវ.

៦៧៦. អថ លោហមយន្តិ អយំ បន លោហកុម្ភី បថវិបរិយន្តិកា ចតុនហុតាធិកានិ ទ្វេយោជនសតសហស្សានិ គម្ភីរា សមតិត្តិកា តត្រលោហបូរា ហោតិ. បច្ចន្តិ ហិ តាសុ ចិររត្តន្តិ តាសុ កុម្ភីសុ ទីឃរត្តំ បច្ចន្តិ. អគ្គិនិសមាសូតិ អគ្គិសមាសុ. សមុប្បិលវាតេតិ សមុប្បិលវន្តា, សកិម្បិ ឧទ្ធំ សកិម្បិ អធោ គច្ឆមានា ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទេវទូតេ វុត្តនយេនេវ តំ វេទិតព្ពំ.

៦៧៧. បុព្ពលោហិតមិស្សេតិ បុព្ពលោហិតមិស្សាយ លោហកុម្ភិយា. តត្ថ កិន្តិ តត្ថ. យំ យំ ទិសកន្តិ ទិសំ វិទិសំ. អធិសេតីតិ គច្ឆតិ. ‘‘អភិសេតី’’តិបិ បាឋោ, តត្ថ យំ យំ ទិសំ អល្លីយតិ អបស្សយតីតិ អត្ថោ. កិលិស្សតីតិ ពាធីយតិ. ‘‘កិលិជ្ជតី’’តិបិ បាឋោ, បូតិ ហោតីតិ អត្ថោ. សម្ផុសមានោតិ តេន បុព្ពលោហិតេន ផុដ្ឋោ សមានោ. ឥទម្បិ ទេវទូតេ អវុត្តកម្មការណំ.

៦៧៨. បុឡវាវសថេតិ បុឡវានំ អាវាសេ. អយម្បិ លោហកុម្ភីយេវ ទេវទូតេ ‘‘គូថនិរយោ’’តិ វុត្តា, តត្ថ បតិតស្ស សូចិមុខបាណា ឆវិអាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ ខាទន្តិ. គន្តុំ ន ហិ តីរមបត្ថីតិ អបគន្តុំ ន ហិ តីរំ អត្ថិ. ‘‘តីរវមត្ថី’’តិបិ បាឋោ, សោយេវត្ថោ. តីរមេវ ឯត្ថ ‘‘តីរវ’’ន្តិ វុត្តំ. សព្ពសមា ហិ សមន្តកបល្លាតិ យស្មា តស្សា កុម្ភិយា ឧបរិភាគេបិ និកុជ្ជិតត្តា សព្ពត្ថ សមា សមន្តតោ កដាហា, តស្មា អបគន្តុំ តីរំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៧៩. អសិបត្តវនំ ទេវទូតេ វុត្តនយមេវ. តញ្ហិ ទូរតោ រមណីយំ អម្ពវនំ វិយ ទិស្សតិ, អថេត្ថ លោភេន នេរយិកា បវិសន្តិ, តតោ នេសំ វាតេរិតានិ បត្តានិ បតិត្វា អង្គបច្ចង្គានិ ឆិន្ទន្តិ. តេនាហ – ‘‘តំ បវិសន្តិ សមុច្ឆិទគត្តា’’តិ. តំ បវិសន្តិ តតោ សុដ្ឋុ ឆិន្នគត្តា ហោន្តីតិ. ជិវ្ហំ ពឡិសេន គហេត្វា អារជយារជយា វិហនន្តីតិ តត្ថ អសិបត្តវនេ វេគេន ធាវិត្វា បតិតានំ មុសាវាទីនំ នេរយិកានំ និរយបាលា ជិវ្ហំ ពឡិសេន និក្កឌ្ឍិត្វា យថា មនុស្សា អល្លចម្មំ ភូមិយំ បត្ថរិត្វា ខិលេហិ អាកោដេន្តិ, ឯវំ អាកោដេត្វា ផរសូហិ ផាលេត្វា ផាលេត្វា ឯកមេកំ កោដិំ ឆិន្ទេត្វា វិហនន្តិ, ឆិន្នឆិន្នា កោដិ បុនប្បុនំ សមុដ្ឋាតិ. ‘‘អារចយារចយា’’តិបិ បាឋោ, អាវិញ្ឆិត្វា អាវិញ្ឆិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតម្បិ ទេវទូតេ អវុត្តកម្មការណំ.

៦៨០. វេតរណិន្តិ ទេវទូតេ ‘‘មហតី ខារោទកា នទី’’តិ (ម. និ. ៣.២៦៩) វុត្តនទិំ. សា កិរ គង្គា វិយ ឧទកភរិតា ទិស្សតិ. អថេត្ថ ន្ហាយិស្សាម បិវិស្សាមាតិ នេរយិកា បតន្តិ. តិណ្ហធារខុរធារន្តិ តិណ្ហធារំ ខុរធារំ, តិក្ខធារខុរធារវតិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្សា កិរ នទិយា ឧទ្ធមធោ ឧភយតីរេសុ ច តិណ្ហធារា ខុរា បដិបាដិយា ឋបិតា វិយ តិដ្ឋន្តិ, តេន សា ‘‘តិណ្ហធារា ខុរធារា’’តិ វុច្ចតិ. តំ តិណ្ហធារខុរធារំ ឧទកាសាយ ឧបេន្តិ អល្លីយន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ ឧបេន្តា ច បាបកម្មេន ចោទិតា តត្ថ មន្ទា បបតន្តិ ពាលាតិ អត្ថោ.

៦៨១. សាមា សពលាតិ ឯតំ បរតោ ‘‘សោណា’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. សាមវណ្ណា កម្មាសវណ្ណា ច សោណា ខាទន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. កាកោលគណាតិ កណ្ហកាកគណា. បដិគិទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សញ្ជាតគេធា ហុត្វា, ‘‘មហាគិជ្ឈា’’តិ ឯកេ. កុលលាតិ កុលលបក្ខិនោ, ‘‘សេនានមេតំ នាម’’ន្តិ ឯកេ. វាយសាតិ អកណ្ហកាកា. ឥទម្បិ ទេវទូតេ អវុត្តកម្មការណំ. តត្ថ វុត្តានិបិ បន កានិចិ ឥធ ន វុត្តានិ, តានិ ឯតេសំ បុរិមបច្ឆិមភាគត្តា វុត្តានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ.

៦៨២. ឥទានិ សព្ពមេវេតំ នរកវុត្តិំ ទស្សេត្វា ឱវទន្តោ ‘‘កិច្ឆា វតាយ’’ន្តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – កិច្ឆា វត អយំ ឥធ នរកេ នានប្បការកម្មករណភេទា វុត្តិ, យំ ជនោ ផុសតិ កិព្ពិសការី. តស្មា ឥធ ជីវិតសេសេ ជីវិតសន្តតិយា វិជ្ជមានាយ ឥធ លោកេ ឋិតោយេវ សមានោ សរណគមនាទិកុសលធម្មានុដ្ឋានេន កិច្ចករោ នរោ សិយា ភវេយ្យ. កិច្ចករោ ភវន្តោបិ ច សាតច្ចការិតាវសេនេវ ភវេយ្យ, ន បមជ្ជេ មុហុត្តម្បិ ន បមាទមាបជ្ជេយ្យាតិ អយមេត្ថ សមុច្ចយវណ្ណនា. យស្មា បន វុត្តាវសេសានិ បទានិ បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យានេវ, តស្មា អនុបទវណ្ណនា ន កតាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ កោកាលិកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.