១១. នាលកសុត្តវណ្ណនា

៦៨៥. អានន្ទជាតេតិ នាលកសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? បទុមុត្តរស្ស កិរ ភគវតោ សាវកំ មោនេយ្យបដិបទំ បដិបន្នំ ទិស្វា តថត្តំ អភិកង្ខមានោ តតោ បភុតិ កប្បសតសហស្សំ បារមិយោ បូរេត្វា អសិតស្ស ឥសិនោ ភាគិនេយ្យោ នាលកោ នាម តាបសោ ភគវន្តំ ធម្មចក្កប្បវត្តិតទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ ‘‘អញ្ញាតមេត’’ន្តិអាទីហិ ទ្វីហិ គាថាហិ មោនេយ្យបដិបទំ បុច្ឆិ. តស្ស ភគវា ‘‘មោនេយ្យំ តេ ឧបញ្ញិស្ស’’ន្តិអាទិនា នយេន តំ ព្យាកាសិ. បរិនិព្ពុតេ បន ភគវតិ សង្គីតិំ ករោន្តេនាយស្មតា មហាកស្សបេន អាយស្មា អានន្ទោ តមេវ មោនេយ្យបដិបទំ បុដ្ឋោ យេន យទា ច សមាទបិតោ នាលកោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. តំ សព្ពំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុកាមោ ‘‘អានន្ទជាតេ’’តិអាទិកា វីសតិ វត្ថុគាថាយោ វត្វា អភាសិ. តំ សព្ពម្បិ ‘‘នាលកសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ អានន្ទជាតេតិ សមិទ្ធិជាតេ វុទ្ធិប្បត្តេ. បតីតេតិ តុដ្ឋេ. អថ វា អានន្ទជាតេតិ បមុទិតេ. បតីតេតិ សោមនស្សជាតេ. សុចិវសនេតិ អកិលិដ្ឋវសនេ. ទេវានញ្ហិ កប្បរុក្ខនិព្ពត្តានិ វសនានិ រជំ វា មលំ វា ន គណ្ហន្តិ. ទុស្សំ គហេត្វាតិ ឥធ ទុស្សសទិសត្តា ‘‘ទុស្ស’’ន្តិ លទ្ធវោហារំ ទិព្ពវត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា. អសិតោ ឥសីតិ កណ្ហសរីរវណ្ណត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ ឥសិ. ទិវាវិហារេតិ ទិវាវិហារដ្ឋានេ. សេសំ បទតោ ឧត្តានមេវ.

សម្ពន្ធតោ បន – អយំ កិរ សុទ្ធោទនស្ស បិតុ សីហហនុរញ្ញោ បុរោហិតោ សុទ្ធោទនស្សបិ អនភិសិត្តកាលេ សិប្បាចរិយោ ហុត្វា អភិសិត្តកាលេ បុរោហិតោយេវ អហោសិ. តស្ស សាយំ បាតំ រាជុបដ្ឋានំ អាគតស្ស រាជា ទហរកាលេ វិយ និបច្ចការំ អកត្វា អញ្ជលិកម្មមត្តមេវ ករោតិ. ធម្មតា កិរេសា បត្តាភិសេកានំ សក្យរាជូនំ. បុរោហិតោ តេន និព្ពិជ្ជិត្វា ‘‘បព្ពជ្ជាមហំ មហារាជា’’តិ អាហ. រាជា តស្ស និច្ឆយំ ញត្វា ‘‘តេន ហិ, អាចរិយ, មមេវ ឧយ្យានេ វសិតព្ពំ, យថា តេ អហំ អភិណ្ហំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ យាចិ. សោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា រញ្ញា ឧបដ្ឋហិយមានោ ឧយ្យានេយេវ វសន្តោ កសិណបរិកម្មំ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បញ្ចាភិញ្ញាយោ ច និព្ពត្តេសិ. សោ តតោ បភុតិ រាជកុលេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ហិមវន្តចាតុមហារាជិកភវនាទីនំ អញ្ញតរំ គន្ត្វា ទិវាវិហារំ ករោតិ. អថេកទិវសំ តាវតិំសភវនំ គន្ត្វា រតនវិមានំ បវិសិត្វា ទិព្ពរតនបល្លង្កេ និសិន្នោ សមាធិសុខំ អនុភវិត្វា សាយន្ហសមយំ វុដ្ឋាយ វិមានទ្វារេ ឋត្វា ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេន្តោ សដ្ឋិយោជនាយ មហាវីថិយា ចេលុក្ខេបំ កត្វា ពោធិសត្តគុណបសំសិតានិ ថុតិវចនានិ វត្វា កីឡន្តេ សក្កប្បមុខេ ទេវេ អទ្ទស. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ – ‘‘អានន្ទជាតេ…បេ… ទិវាវិហារេ’’តិ.

៦៨៦. តតោ សោ ឯវំ ទិស្វាន ទេវេ…បេ… កិំ បដិច្ច. តត្ថ ឧទគ្គេតិ អព្ភុន្នតកាយេ. ចិត្តិំ ករិត្វានាតិ អាទរំ កត្វា. កល្យរូបោតិ តុដ្ឋរូបោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៦៨៧. ឥទានិ ‘‘យទាបិ អាសី’’តិអាទិគាថា ឧត្តានសម្ពន្ធា ឯវ. បទត្ថោ បន បឋមគាថាយ តាវ សង្គមោតិ សង្គាមោ. ជយោ សុរានន្តិ ទេវានំ ជយោ.

តស្សាវិភាវត្ថំ អយមនុបុព្ពិកថា វេទិតព្ពា – សក្កោ កិរ មគធរដ្ឋេ មចលគាមវាសី តេត្តិំសមនុស្សសេដ្ឋោ មឃោ នាម មាណវោ ហុត្វា សត្ត វត្តបទានិ បូរេត្វា តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តិ សទ្ធិំ បរិសាយ. តតោ បុព្ពទេវា ‘‘អាគន្តុកទេវបុត្តា អាគតា, សក្ការំ នេសំ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា ទិព្ពបទុមានិ ឧបនាមេសុំ, ឧបឌ្ឍរជ្ជេន ច និមន្តេសុំ. សក្កោ ឧបឌ្ឍរជ្ជេន អសន្តុដ្ឋោ សកបរិសំ សញ្ញាបេត្វា ឯកទិវសំ សុរាមទមត្តេ តេ បាទេ គហេត្វា សិនេរុបព្ពតបាទេ ខិបិ. តេសំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋិមតលេ ទសសហស្សយោជនំ អសុរភវនំ និព្ពត្តិ បារិច្ឆត្តកបដិច្ឆន្នភូតាយ ចិត្របាដលិយា ឧបសោភិតំ. តតោ តេ សតិំ បដិលភិត្វា តាវតិំសភវនំ អបស្សន្តា ‘‘អហោ រេ នដ្ឋា មយំ បានមទទោសេន, ន ទានិ មយំ សុរំ បិវិម្ហា, អសុរំ បិវិម្ហា, ន ទានិម្ហា សុរា, អសុរា ទានិ ជាតម្ហា’’តិ. តតោ បភុតិ ‘‘អសុរា’’ឥច្ចេវ ឧប្បន្នសមញ្ញា ហុត្វា ‘‘ហន្ទ ទានិ ទេវេហិ សទ្ធិំ សង្គាមេមា’’តិ សិនេរុំ បរិតោ អារោហិំសុ. តតោ សក្កោ អសុរេ យុទ្ធេន អព្ភុគ្គន្ត្វា បុនបិ សមុទ្ទេ បក្ខិបិត្វា ចតូសុ ទ្វារេសុ អត្តនា សទិសំ ឥន្ទបដិមំ មាបេត្វា ឋបេសិ. តតោ អសុរា ‘‘អប្បមត្តោ វតាយំ សក្កោ និច្ចំ រក្ខន្តោ តិដ្ឋតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុនទេវ នគរំ អគមិំសុ. តតោ ទេវា អត្តនោ ជយំ ឃោសេន្តា មហាវីថិយំ ចេលុក្ខេបំ ករោន្តា នក្ខត្តំ កីឡិំសុ. អថ អសិតោ អតីតានាគតេ ចត្តាលីសកប្បេ អនុស្សរិតុំ សមត្ថតាយ ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមេហិ បុព្ពេបិ ឯវំ កីឡិតបុព្ព’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ តំ ទេវាសុរសង្គាមេ ទេវវិជយំ ទិស្វា អាហ –

‘‘យទាបិ អាសី អសុរេហិ សង្គមោ,

ជយោ សុរានំ អសុរា បរាជិតា;

តទាបិ នេតាទិសោ លោមហំសនោ’’តិ.

តស្មិម្បិ កាលេ ឯតាទិសោ លោមហំសនោ បមោទោ ន អាសិ. កិមព្ភុតំ ទដ្ឋុ មរូ បមោទិតាតិ អជ្ជ បន កិំ អព្ភុតំ ទិស្វា ឯវំ ទេវា បមុទិតាតិ.

៦៨៨. ទុតិយគាថាយ សេឡេន្តីតិ មុខេន ឧស្សេឡនសទ្ទំ មុញ្ចន្តិ. គាយន្តិ នានាវិធានិ គីតានិ, វាទយន្តិ អដ្ឋសដ្ឋិ តូរិយសហស្សានិ, ផោដេន្តីតិ អប្ផោដេន្តិ. បុច្ឆាមិ វោហន្តិ អត្តនា អាវជ្ជេត្វា ញាតុំ សមត្ថោបិ តេសំ វចនំ សោតុកាមតាយ បុច្ឆតិ. មេរុមុទ្ធវាសិនេតិ សិនេរុមុទ្ធនិ វសន្តេ. សិនេរុស្ស ហិ ហេដ្ឋិមតលេ ទសយោជនសហស្សំ អសុរភវនំ, មជ្ឈិមតលេ ទ្វិសហស្សបរិត្តទីបបរិវារា ចត្តារោ មហាទីបា, ឧបរិមតលេ ទសយោជនសហស្សំ តាវតិំសភវនំ. តស្មា ទេវា ‘‘មេរុមុទ្ធវាសិនោ’’តិ វុច្ចន្តិ. មារិសាតិ ទេវេ អាមន្តេតិ, និទុក្ខា និរាពាធាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៨៩. អថស្ស តមត្ថំ អារោចេន្តេហិ ទេវេហិ វុត្តាយ តតិយគាថាយ ពោធិសត្តោតិ ពុជ្ឈនកសត្តោ, សម្មាសម្ពោធិំ គន្តុំ អរហោ សត្តោ រតនវរោតិ វររតនភូតោ. តេនម្ហ តុដ្ឋាតិ តេន ការណេន មយំ តុដ្ឋា. សោ ហិ ពុទ្ធត្តំ បត្វា តថា ធម្មំ ទេសេស្សតិ, យថា មយញ្ច អញ្ញេ ច ទេវគណា សេក្ខាសេក្ខភូមិំ បាបុណិស្សាម. មនុស្សាបិស្ស ធម្មំ សុត្វា យេ ន សក្ខិស្សន្តិ បរិនិព្ពាតុំ, តេ ទានាទីនិ កត្វា ទេវលោកេ បរិបូរេស្សន្តីតិ អយំ កិរ នេសំ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘តុដ្ឋា កល្យរូបា’’តិ កិញ្ចាបិ ឥទំ បទទ្វយំ អត្ថតោ អភិន្នំ, តថាបិ ‘‘កិមព្ភុតំ ទដ្ឋុ មរូ បមោទិតា, កិំ ទេវសង្ឃោ អតិរិវ កល្យរូបោ’’តិ ឥមស្ស បញ្ហទ្វយស្ស វិស្សជ្ជនត្ថំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៦៩០. ឥទានិ យេន អធិប្បាយេន ពោធិសត្តេ ជាតេ តុដ្ឋា អហេសុំ, តំ អាវិករោន្តេហិ វុត្តាយ ចតុត្ថគាថាយ សត្តគ្គហណេន ទេវមនុស្សគ្គហណំ, បជាគហណេន សេសគតិគ្គហណំ. ឯវំ ទ្វីហិ បទេហិ បញ្ចសុបិ គតីសុ សេដ្ឋភាវំ ទស្សេតិ. តិរច្ឆានាបិ ហិ សីហាទយោ អសន្តាសាទិគុណយុត្តា, តេបិ អយមេវ អតិសេតិ. តស្មា ‘‘បជានមុត្តមោ’’តិ វុត្តោ. ទេវមនុស្សេសុ បន យេ អត្តហិតាយ បដិបន្នាទយោ ចត្តារោ បុគ្គលា, តេសុ ឧភយហិតបដិបន្នោ អគ្គបុគ្គលោ អយំ, នរេសុ ច ឧសភសទិសត្តា នរាសភោ. តេនស្ស ថុតិំ ភណន្តា ឥទម្បិ បទទ្វយមាហំសុ.

៦៩១. បញ្ចមគាថាយ តំ សទ្ទន្តិ តំ ទេវេហិ វុត្តវចនសទ្ទំ. អវសរីតិ ឱតរិ. តទ ភវនន្តិ តទា ភវនំ.

៦៩២. ឆដ្ឋគាថាយ តតោតិ អសិតស្ស វចនតោ អនន្តរំ. ឧក្កាមុខេវាតិ ឧក្កាមុខេ ឯវ, មូសាមុខេតិ វុត្តំ ហោតិ. សុកុសលសម្បហដ្ឋន្តិ សុកុសលេន សុវណ្ណការេន សង្ឃដ្ដិតំ, សង្ឃដ្ដេន្តេន តាបិតន្តិ អធិប្បាយោ. ទទ្ទល្លមានន្តិ វិជ្ជោតមានំ. អសិតវ្ហយស្សាតិ អសិតនាមស្ស ទុតិយេន នាមេន កណ្ហទេវិលស្ស ឥសិនោ.

៦៩៣. សត្តមគាថាយ តារាសភំ វាតិ តារានំ ឧសភសទិសំ, ចន្ទន្តិ អធិប្បាយោ. វិសុទ្ធន្តិ អព្ភាទិឧបក្កិលេសរហិតំ. សរទរិវាតិ សរទេ ឥវ. អានន្ទជាតោតិ សវនមត្តេនេវ ឧប្បន្នាយ បីតិយា បីតិជាតោ. អលត្ថ បីតិន្តិ ទិស្វា បុនបិ បីតិំ លភិ.

៦៩៤. តតោ បរំ ពោធិសត្តស្ស ទេវេហិ សទា បយុជ្ជមានសក្ការទីបនត្ថំ វុត្តអដ្ឋមគាថាយ អនេកសាខន្តិ អនេកសលាកំ. សហស្សមណ្ឌលន្តិ រត្តសុវណ្ណមយសហស្សមណ្ឌលយុត្តំ. ឆត្តន្តិ ទិព្ពសេតច្ឆត្តំ. វីតិបតន្តីតិ សរីរំ ពីជមានា បតនុប្បតនំ ករោន្តិ.

៦៩៥. នវមគាថាយ ជដីតិ ជដិលោ. កណ្ហសិរិវ្ហយោតិ កណ្ហសទ្ទេន ច សិរិសទ្ទេន ច អវ្ហយមានោ. តំ កិរ ‘‘សិរិកណ្ហោ’’តិបិ អវ្ហយន្តិ អាមន្តេន្តិ, អាលបន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. បណ្ឌុកម្ពលេតិ រត្តកម្ពលេ. អធិការតោ ចេត្ថ ‘‘កុមារ’’ន្តិ វត្តព្ពំ, បាឋសេសោ វា កាតព្ពោ. បុរិមគាថាយ ច អហត្ថបាសគតំ សន្ធាយ ‘‘ទិស្វា’’តិ វុត្តំ. ឥធ បន ហត្ថបាសគតំ បដិគ្គហណត្ថំ ឧបនីតំ, តស្មា បុន វចនំ ‘‘ទិស្វា’’តិ. បុរិមំ វា ទស្សនបីតិលាភាបេក្ខំ គាថាវសានេ ‘‘វិបុលមលត្ថ បីតិ’’ន្តិ វចនតោ, ឥទំ បដិគ្គហាបេក្ខំ អវសានេ ‘‘សុមនោ បដិគ្គហេ’’តិ វចនតោ. បុរិមញ្ច កុមារសម្ពន្ធមេវ, ឥទំ សេតច្ឆត្តសម្ពន្ធម្បិ. ទិស្វាតិ សតសហស្សគ្ឃនកេ គន្ធាររត្តកម្ពលេ សុវណ្ណនិក្ខំ វិយ កុមារំ ‘‘ឆត្តំ មរូ’’តិ ឯត្ថ វុត្តប្បការំ សេតច្ឆត្តំ ធារិយន្តំ មុទ្ធនិ ទិស្វា. កេចិ បន ‘‘ឥទំ មានុសកំ ឆត្តំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ ភណន្តិ. យថេវ ហិ ទេវា, ឯវំ មនុស្សាបិ ឆត្តចាមរមោរហត្ថតាលវណ្ដវាឡពីជនិហត្ថា មហាបុរិសំ ឧបគច្ឆន្តីតិ. ឯវំ សន្តេបិ ន តស្ស វចនេន កោចិបិ អតិសយោ អត្ថិ, តស្មា យថាវុត្តមេវ សុន្ទរំ. បដិគ្គហេតិ ឧភោហិ ហត្ថេហិ បដិគ្គហេសិ. ឥសិំ កិរ វន្ទាបេតុំ កុមារំ ឧបនេសុំ. អថស្ស បាទា បរិវត្តិត្វា ឥសិស្ស មត្ថកេ បតិដ្ឋហិំសុ. សោ តម្បិ អច្ឆរិយំ ទិស្វា ឧទគ្គចិត្តោ សុមនោ បដិគ្គហេសិ.

៦៩៦. ទសមគាថាយំ ជិគីសកោតិ ជិគីសន្តោ មគ្គន្តោ បរិយេសន្តោ, ឧបបរិក្ខន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. លក្ខណមន្តបារគូតិ លក្ខណានំ វេទានញ្ច បារំ គតោ. អនុត្តរាយន្តិ អនុត្តរោ អយំ. សោ កិរ អត្តនោ អភិមុខាគតេសុ មហាសត្តស្ស បាទតលេសុ ចក្កានិ ទិស្វា តទនុសារេន សេសលក្ខណានិ ជិគីសន្តោ សព្ពំ លក្ខណសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘អទ្ធាយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ញត្វា ឯវមាហ.

៦៩៧. ឯកាទសាយំ អថត្តនោ គមនន្តិ បដិសន្ធិវសេន អរូបគមនំ. អកល្យរូបោ គឡយតិ អស្សុកានីតិ តំ អត្តនោ អរូបូបបត្តិំ អនុស្សរិត្វា ‘‘ន ទានាហំ អស្ស ធម្មទេសនំ សោតុំ លច្ឆាមី’’តិ អតុដ្ឋរូបោ ពលវសោកាភិភវេន ទោមនស្សជាតោ ហុត្វា អស្សូនិ បាតេតិ គឡយតិ. ‘‘គរយតី’’តិបិ បាឋោ. យទិ បនេស រូបភវេ ចិត្តំ នមេយ្យ, កិំ តត្ថ ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, យេនេវំ រោទតីតិ? ន ន ឧប្បជ្ជេយ្យ, អកុសលតាយ បនេតំ វិធិំ ន ជានាតិ. ឯវំ សន្តេបិ ទោមនស្សុប្បត្តិយេវស្ស អយុត្តា សមាបត្តិលាភេន វិក្ខម្ភិតត្តាតិ ចេ? ន, វិក្ខម្ភិតត្តា ឯវ. មគ្គភាវនាយ សមុច្ឆិន្នា ហិ កិលេសា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, សមាបត្តិលាភីនំ បន ពលវបច្ចយេន ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បន្នេ កិលេសេ បរិហីនជ្ឈានត្តា កុតស្ស អរូបគមនន្តិ ចេ? អប្បកសិរេន បុនាធិគមតោ. សមាបត្តិលាភិនោ ហិ ឧប្បន្នេ កិលេសេ ពលវវីតិក្កមំ អនាបជ្ជន្តា វូបសន្តមត្តេយេវ កិលេសវេគេ បុន តំ វិសេសំ អប្បកសិរេនេវាធិគច្ឆន្តិ, ‘‘បរិហីនវិសេសា ឥមេ’’តិបិ ទុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ, តាទិសោ ច ឯសោ. នោ ចេ កុមារេ ភវិស្សតិ អន្តរាយោតិ ន ភវិស្សតិ នុ ខោ ឥមស្មិំ កុមារេ អន្តរាយោ.

៦៩៨. ទ្វាទសាយំ ន ឱរកាយន្តិ អយំ ឱរកោ បរិត្តោ ន ហោតិ. ឧត្តរគាថាយ វត្តព្ពំ ពុទ្ធភាវំ សន្ធាយាហ.

៦៩៩. តេរសាយំ សម្ពោធិយគ្គន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. តញ្ហិ អវិបរីតភាវេន សម្មា ពុជ្ឈនតោ សម្ពោធិ, កត្ថចិ អាវរណាភាវេន សព្ពញាណុត្តមតោ ‘‘អគ្គ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ផុសិស្សតីតិ បាបុណិស្សតិ. បរមវិសុទ្ធទស្សីតិ និព្ពានទស្សី. តញ្ហិ ឯកន្តវិសុទ្ធត្តា បរមវិសុទ្ធំ. វិត្ថារិកស្សាតិ វិត្ថារិកំ អស្ស. ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនំ.

៧០០. ចុទ្ទសាយំ អថន្តរាតិ អន្តរាយេវ អស្ស, សម្ពោធិប្បត្តិតោ ឱរតោ ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន សោស្សន្តិ ន សុណិស្សំ. អសមធុរស្សាតិ អសមវីរិយស្ស. អដ្ដោតិ អាតុរោ. ព្យសនំ គតោតិ សុខវិនាសំ បត្តោ. អឃាវីតិ ទុក្ខិតោ, សព្ពំ ទោមនស្សុប្បាទមេវ សន្ធាយាហ. ទោមនស្សេន ហិ សោ អាតុរោ. តញ្ចស្ស សុខព្យសនតោ ព្យសនំ, សុខវិនាសនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន ច សោ ចេតសិកអឃភូតេន អឃាវី.

៧០១. បន្នរសាយំ វិបុលំ ជនេត្វានាតិ វិបុលំ ជនេត្វា. អយមេវ វា បាឋោ. និគ្គមាតិ និគ្គតោ. ឯវំ និគ្គតោ ច សោ ភាគិនេយ្យំ សយន្តិ សកំ ភាគិនេយ្យំ, អត្តនោ ភគិនិយា បុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សមាទបេសីតិ អត្តនោ អប្បាយុកភាវំ ញត្វា កនិដ្ឋភគិនិយា ច បុត្តស្ស នាលកស្ស មាណវកស្ស ឧបចិតបុញ្ញតំ អត្តនោ ពលេន ញត្វា ‘‘វុឌ្ឍិប្បត្តោ បមាទម្បិ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ នំ អនុកម្បមានោ ភគិនិយា ឃរំ គន្ត្វា ‘‘កហំ នាលកោ’’តិ. ‘‘ពហិ, ភន្តេ, កីឡតី’’តិ. ‘‘អានេថ ន’’ន្តិ អាណាបេត្វា តង្ខណំយេវ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពាជេត្វា សមាទបេសិ ឱវទិ អនុសាសិ. កថំ? ‘‘ពុទ្ធោតិ ឃោសំ…បេ… ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ សោឡសមគាថមាហ.

៧០២. តត្ថ យទ បរតោតិ យទា បរតោ. ធម្មមគ្គន្តិ បរមធម្មស្ស និព្ពានស្ស មគ្គំ, ធម្មំ វា អគ្គំ សហ បដិបទាយ និព្ពានំ. តស្មិន្តិ តស្ស សន្តិកេ. ព្រហ្មចរិយន្តិ សមណធម្មំ.

៧០៣. សត្តរសាយំ តាទិនាតិ តស្សណ្ឋិតេន, តស្មិំ សមយេ កិលេសវិក្ខម្ភនេ សមាធិលាភេ ច សតិ វិក្ខម្ភិតកិលេសេន សមាហិតចិត្តេន ចាតិ អធិប្បាយោ. អនាគតេ បរមវិសុទ្ធទស្សិនាតិ ‘‘អយំ នាលកោ អនាគតេ កាលេ ភគវតោ សន្តិកេ បរមវិសុទ្ធំ និព្ពានំ បស្សិស្សតី’’តិ ឯវំ ទិដ្ឋត្តា សោ ឥសិ ឥមិនា បរិយាយេន ‘‘អនាគតេ បរមវិសុទ្ធទស្សី’’តិ វុត្តោ. តេន អនាគតេ បរមវិសុទ្ធទស្សិនា. ឧបចិតបុញ្ញសញ្ចយោតិ បទុមុត្តរតោ បភុតិ កតបុញ្ញសញ្ចយោ. បតិក្ខន្តិ អាគមយមានោ. បរិវសីតិ បព្ពជិត្វា តាបសវេសេន វសិ. រក្ខិតិន្ទ្រិយោតិ រក្ខិតសោតិន្ទ្រិយោ ហុត្វា. សោ កិរ តតោ បភុតិ ឧទកេ ន និមុជ្ជិ ‘‘ឧទកំ បវិសិត្វា សោតិន្ទ្រិយំ វិនាសេយ្យ, តតោ ធម្មស្សវនពាហិរោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា.

៧០៤. អដ្ឋារសាយំ សុត្វាន ឃោសន្តិ សោ នាលកោ ឯវំ បរិវសន្តោ អនុបុព្ពេន ភគវតា សម្ពោធិំ បត្វា ពារាណសិយំ ធម្មចក្កេ បវត្តិតេ តំ ‘‘ភគវតា ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា ឧប្បន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ជិនវរចក្កវត្តនេ បវត្តឃោសំ អត្តនោ អត្ថកាមាហិ ទេវតាហិ អាគន្ត្វា អារោចិតំ សុត្វា. គន្ត្វាន ទិស្វា ឥសិនិសភន្តិ សត្តាហំ ទេវតាហិ មោនេយ្យកោលាហលេ កយិរមានេ សត្តមេ ទិវសេ ឥសិបតនំ គន្ត្វា ‘‘នាលកោ អាគមិស្សតិ, តស្ស ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ ឥមិនា ច អភិសន្ធិនា វរពុទ្ធាសនេ និសិន្នំ ទិស្វា និសភសទិសំ ឥសិនិសភំ ភគវន្តំ. បសន្នោតិ សហ ទស្សនេនេវ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា. មោនេយ្យសេដ្ឋន្តិ ញាណុត្តមំ, មគ្គញាណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សមាគតេ អសិតាវ្ហយស្ស សាសនេតិ អសិតស្ស ឥសិនោ ឱវាទកាលេ អនុប្បត្តេ. តេន ហិ – ‘‘យទា វិវរតិ ធម្មមគ្គំ, តទា គន្ត្វា សមយំ បរិបុច្ឆមានោ ចរស្សុ តស្មិំ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អនុសិដ្ឋោ, អយញ្ច សោ កាលោ. តេន វុត្តំ – ‘‘សមាគតេ អសិតាវ្ហយស្ស សាសនេ’’តិ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

អយំ តាវ វត្ថុគាថាវណ្ណនា.

៧០៥. បុច្ឆាគាថាទ្វយេ អញ្ញាតមេតន្តិ វិទិតំ មយា ឯតំ. យថាតថន្តិ អវិបរីតំ. កោ អធិប្បាយោ? យំ អសិតោ ‘‘សម្ពោធិយគ្គំ ផុសិស្សតាយំ កុមារោ’’តិ ញត្វា ‘‘ពុទ្ធោតិ ឃោសំ យទ បរតោ សុណោសិ, សម្ពោធិប្បត្តោ វិវរតិ ធម្មមគ្គ’’ន្តិ មំ អវច, តទេតំ មយា អសិតស្ស វចនំ អជ្ជ ភគវន្តំ សក្ខិំ ទិស្វា ‘‘យថាតថមេវា’’តិ អញ្ញាតន្តិ. តំ តន្តិ តស្មា តំ. សព្ពធម្មាន បារគុន្តិ ហេមវតសុត្តេ វុត្តនយេន ឆហិ អាការេហិ. សព្ពធម្មានំ បារគតំ.

៧០៦. អនគារិយុបេតស្សាតិ អនគារិយំ ឧបេតស្ស, បព្ពជិតស្សាតិ អត្ថោ. ភិក្ខាចរិយំ ជិគីសតោតិ អរិយេហិ អាចិណ្ណំ អនុបក្កិលិដ្ឋំ ភិក្ខាចរិយំ បរិយេសមានស្ស. មោនេយ្យន្តិ មុនីនំ សន្តកំ. ឧត្តមំ បទន្តិ ឧត្តមបដិបទំ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

៧០៧. អថស្ស ឯវំ បុដ្ឋោ ភគវា ‘‘មោនេយ្យំ តេ ឧបញ្ញិស្ស’’ន្តិអាទិនា នយេន មោនេយ្យបដិបទំ ព្យាកាសិ. តត្ថ ឧបញ្ញិស្សន្តិ ឧបញ្ញាបេយ្យំ, វិវរេយ្យំ បញ្ញាបេយ្យន្តិ អត្ថោ. ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវន្តិ កាតុញ្ច ទុក្ខំ កយិរមានញ្ច សម្ភវិតុំ សហិតុំ ទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – អហំ តេ មោនេយ្យំ បញ្ញាបេយ្យំ, យទិ នំ កាតុំ វា អភិសម្ភោតុំ វា សុខំ ភវេយ្យ, ឯវំ បន ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវំ បុថុជ្ជនកាលតោ បភុតិ កិលិដ្ឋចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា បដិបជ្ជិតព្ពតោ. តថា ហិ នំ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឯកោវ សាវកោ ករោតិ ច សម្ភោតិ ចាតិ.

ឯវំ ភគវា មោនេយ្យស្ស ទុក្ករភាវំ ទុរភិសម្ភវតញ្ច ទស្សេន្តោ នាលកស្ស ឧស្សាហំ ជនេត្វា តមស្ស វត្តុកាមោ អាហ ‘‘ហន្ទ តេ នំ បវក្ខាមិ, សន្ថម្ភស្សុ ទឡ្ហោ ភវា’’តិ. តត្ថ ហន្ទាតិ ព្យវសាយត្ថេ និបាតោ. តេ នំ បវក្ខាមីតិ តុយ្ហំ តំ មោនេយ្យំ បវក្ខាមិ. សន្ថម្ភស្សូតិ ទុក្ករករណសមត្ថេន វីរិយូបត្ថម្ភេន អត្តានំ ឧបត្ថម្ភយ. ទឡ្ហោ ភវាតិ ទុរភិសម្ភវសហនសមត្ថាយ អសិថិលបរក្កមតាយ ថិរោ ហោតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្មា ត្វំ ឧបចិតបុញ្ញសម្ភារោ, តស្មាហំ ឯកន្តព្យវសិតោវ ហុត្វា ឯវំ ទុក្ករំ ទុរភិសម្ភវម្បិ សមានំ តុយ្ហំ តំ មោនេយ្យំ បវក្ខាមិ, សន្ថម្ភស្សុ ទឡ្ហោ ភវាតិ.

៧០៨. ឯវំ បរមសល្លេខំ មោនេយ្យវត្តំ វត្តុកាមោ នាលកំ សន្ថម្ភនេ ទឡ្ហីភាវេ ច និយោជេត្វា បឋមំ តាវ គាមូបនិពទ្ធកិលេសប្បហានំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមានភាគ’’ន្តិ ឧបឌ្ឍគាថមាហ. តត្ថ សមានភាគន្តិ សមភាគំ ឯកសទិសំ និន្នានាករណំ. អក្កុដ្ឋវន្ទិតន្តិ អក្កោសញ្ច វន្ទនញ្ច.

ឥទានិ យថា តំ សមានភាគំ កយិរតិ, តំ ឧបាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘មនោបទោស’’ន្តិ ឧបឌ្ឍគាថមាហ. តស្សត្ថោ – អក្កុដ្ឋោ មនោបទោសំ រក្ខេយ្យ, វន្ទិតោ សន្តោ អនុណ្ណតោ ចរេ, រញ្ញាបិ វន្ទិតោ សមានោ ‘‘មំ វន្ទតី’’តិ ឧទ្ធច្ចំ នាបជ្ជេយ្យ.

៧០៩. ឥទានិ អរញ្ញូបនិពទ្ធកិលេសប្បហានំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧច្ចាវចា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – អរញ្ញសញ្ញិតេ ទាយេបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋវសេន ឧច្ចាវចា នានប្បការា អារម្មណា និច្ឆរន្តិ, ចក្ខាទីនំ អាបាថមាគច្ឆន្តិ, តេ ច ខោ អគ្គិសិខូបមា បរិឡាហជនកដ្ឋេន. យថា វា ឌយ្ហមានេ វនេ អគ្គិសិខា នានប្បការតាយ ឧច្ចាវចា និច្ឆរន្តិ, សធូមាបិ, វិធូមាបិ, នីលាបិ, បីតាបិ, រត្តាបិ, ខុទ្ទកាបិ, មហន្តាបិ, ឯវំ សីហព្យគ្ឃមនុស្សាមនុស្សវិវិធវិហង្គវិរុតបុប្ផផលបល្លវាទិភេទវសេន នានប្បការតាយ ទាយេ ឧច្ចាវចា អារម្មណា និច្ឆរន្តិ ភិំសនកាបិ, រជនីយាបិ, ទោសនីយាបិ, មោហនីយាបិ. តេនាហ – ‘‘ឧច្ចាវចា និច្ឆរន្តិ, ទាយេ អគ្គិសិខូបមា’’តិ. ឯវំ និច្ឆរន្តេសុ ច ឧច្ចាវចេសុ អារម្មណេសុ យា កាចិ ឧយ្យានវនចារិកំ គតា សមានា បកតិយា វា វនចារិនិយោ កដ្ឋហារិកាទយោ រហោគតំ ទិស្វា ហសិតលបិតរុទិតទុន្និវត្ថាទីហិ នារិយោ មុនិំ បលោភេន្តិ, តា សុ តំ មា បលោភយុំ, តា នារិយោ តំ មា បលោភយុំ. យថា ន បលោភេន្តិ, តថា ករោហីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧១០-១១. ឯវមស្ស ភគវា គាមេ ច អរញ្ញេ ច បដិបត្តិវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សីលសំវរំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិរតោ មេថុនា ធម្មា’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ ហិត្វា កាមេ បរោបរេតិ មេថុនធម្មតោ អវសេសេបិ សុន្ទរេ ច អសុន្ទរេ ច បញ្ច កាមគុណេ ហិត្វា. តប្បហានេន ហិ មេថុនវិរតិ សុសម្បន្នា ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ហិត្វា កាមេ បរោបរេ’’តិ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ‘‘អវិរុទ្ធោ’’តិអាទីនិ បន បទានិ ‘‘ន ហនេយ្យ, ន ឃាតយេ’’តិ ឯត្ថ វុត្តាយ បាណាតិបាតាវេរមណិយា សម្បត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. តត្រាយំ សង្ខេបវណ្ណនា – បរបក្ខិយេសុ បាណេសុ អវិរុទ្ធោ, អត្តបក្ខិយេសុ អសារត្តោ, សព្ពេបិ សតណ្ហនិត្តណ្ហតាយ តសថាវរេ បាណេ ជីវិតុកាមតាយ អមរិតុកាមតាយ សុខកាមតាយ ទុក្ខបដិកូលតាយ ច ‘‘យថា អហំ តថា ឯតេ’’តិ អត្តសមានតាយ តេសុ វិរោធំ វិនេន្តោ តេនេវ បការេន ‘‘យថា ឯតេ តថា អហ’’ន្តិ បរេសំ សមានតាយ ច អត្តនិ អនុរោធំ វិនេន្តោ ឯវំ ឧភយថាបិ អនុរោធវិរោធវិប្បហីនោ ហុត្វា មរណបដិកូលតាយ អត្តានំ ឧបមំ កត្វា បាណេសុ យេ កេចិ តសេ វា ថាវរេ វា បាណេ ន ហនេយ្យ សាហត្ថិកាទីហិ បយោគេហិ, ន ឃាតយេ អាណត្តិកាទីហីតិ.

៧១២. ឯវមស្ស មេថុនវិរតិបាណាតិបាតវិរតិមុខេន សង្ខេបតោ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វត្វា ‘‘ហិត្វា កាមេ’’តិអាទីហិ ឥន្ទ្រិយសំវរញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អាជីវបារិសុទ្ធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ហិត្វា ឥច្ឆញ្ចា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យាយំ តណ្ហា ឯកំ លទ្ធា ទុតិយំ ឥច្ឆតិ, ទ្វេ លទ្ធា តតិយំ, សតសហស្សំ លទ្ធា តទុត្តរិម្បិ ឥច្ឆតីតិ ឯវំ អប្បដិលទ្ធវិសយំ ឥច្ឆនតោ ‘‘ឥច្ឆា’’តិ វុច្ចតិ, យោ ចាយំ បដិលទ្ធវិសយលុព្ភនោ លោភោ. តំ ហិត្វា ឥច្ឆញ្ច លោភញ្ច យត្ថ សត្តោ បុថុជ្ជនោ, យស្មិំ ចីវរាទិបច្ចយេ តេហិ ឥច្ឆាលោភេហិ បុថុជ្ជនោ សត្តោ លគ្គោ បដិពទ្ធោ តិដ្ឋតិ, តត្ថ តំ ឧភយម្បិ ហិត្វា បច្ចយត្ថំ អាជីវបារិសុទ្ធិំ អវិរោធេន្តោ ញាណចក្ខុនា ចក្ខុមា ហុត្វា ឥមំ មោនេយ្យបដិបទំ បដិបជ្ជេយ្យ. ឯវញ្ហិ បដិបន្នោ តរេយ្យ នរកំ ឥមំ, ទុប្បូរណដ្ឋេន នរកសញ្ញិតំ មិច្ឆាជីវហេតុភូតំ ឥមំ បច្ចយតណ្ហំ តរេយ្យ, ឥមាយ វា បដិបទាយ តរេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧១៣. ឯវំ បច្ចយតណ្ហាបហានមុខេន អាជីវបារិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាមុខេន បច្ចយបរិភោគសីលំ តទនុសារេន ច យាវ អរហត្តប្បត្តិ, តាវ បដិបទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឩនូទរោ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ធម្មេន សមេន លទ្ធេសុ ឥតរីតរចីវរាទីសុ បច្ចយេសុ អាហារំ តាវ អាហារេន្តោ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣) –

វុត្តនយេន ឩនឧទរោ អស្ស, ន វាតភរិតភស្តា វិយ ឧទ្ធុមាតុទរោ, ភត្តសម្មទបច្ចយា ថិនមិទ្ធំ បរិហរេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឩនូទរោ ហោន្តោបិ ច មិតាហារោ អស្ស ភោជនេ មត្តញ្ញូ, ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណេន គុណតោ ទោសតោ ច បរិច្ឆិន្នាហារោ. ឯវំ មិតាហារោ សមានោបិ បច្ចយធុតង្គបរិយត្តិអធិគមវសេន ចតុព្ពិធាយ អប្បិច្ឆតាយ អប្បិច្ឆោ អស្ស. ឯកំសេន ហិ មោនេយ្យបដិបទំ បដិបន្នេន ភិក្ខុនា ឯវំ អប្បិច្ឆេន ភវិតព្ពំ. តត្ថ ឯកេកស្មិំ បច្ចយេ តីហិ សន្តោសេហិ សន្តុស្សនា បច្ចយប្បិច្ឆតា. ធុតង្គធរស្សេវ សតោ ‘‘ធុតវាតិ មំ បរេ ជានន្តូ’’តិ អនិច្ឆនតា ធុតង្គប្បិច្ឆតា. ពហុស្សុតស្សេវ សតោ ‘‘ពហុស្សុតោតិ មំ បរេ ជានន្តូ’’តិ អនិច្ឆនតា បរិយត្តិអប្បិច្ឆតា មជ្ឈន្តិកត្ថេរស្ស វិយ. អធិគមសម្បន្នស្សេវ សតោ ‘‘អធិគតោ អយំ កុសលំ ធម្មន្តិ មំ បរេ ជានន្តូ’’តិ អនិច្ឆនតា អធិគមប្បិច្ឆតា. សា ច អរហត្តាធិគមតោ ឱរំ វេទិតព្ពា. អរហត្តាធិគមត្ថញ្ហិ អយំ បដិបទាតិ. ឯវំ អប្បិច្ឆោបិ ច អរហត្តមគ្គេន តណ្ហាលោលុប្បំ ហិត្វា អលោលុបោ អស្ស. ឯវំ អលោលុបោ ហិ សទា ឥច្ឆាយ និច្ឆាតោ អនិច្ឆោ ហោតិ និព្ពុតោ, យាយ ឥច្ឆាយ ឆាតា ហោន្តិ សត្តា ខុប្បិបាសាតុរា វិយ អតិត្តា, តាយ ឥច្ឆាយ អនិច្ឆោ ហោតិ អនិច្ឆត្តា ច និច្ឆាតោ ហោតិ អនាតុរោ បរមតិត្តិប្បត្តោ. ឯវំ និច្ឆាតត្តា និព្ពុតោ ហោតិ វូបសន្តសព្ពកិលេសបរិឡាហោតិ ឯវមេត្ថ ឧប្បដិបាដិយា យោជនា វេទិតព្ពា.

៧១៤. ឯវំ យាវ អរហត្តប្បត្តិ, តាវបដិបទំ កថេត្វា ឥទានិ តំ បដិបទំ បដិបន្នស្ស ភិក្ខុនោ អរហត្តប្បត្តិនិដ្ឋំ ធុតង្គសមាទានំ សេនាសនវត្តញ្ច កថេន្តោ ‘‘ស បិណ្ឌចារ’’ន្តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ ស បិណ្ឌចារំ ចរិត្វាតិ សោ ភិក្ខុ ភិក្ខំ ចរិត្វា ភត្តកិច្ចំ វា កត្វា. វនន្តមភិហារយេតិ អបបញ្ចិតោ គិហិបបញ្ចេន វនំ ឯវ គច្ឆេយ្យ. ឧបដ្ឋិតោ រុក្ខមូលស្មិន្តិ រុក្ខមូលេ ឋិតោ វា ហុត្វា. អាសនូបគតោតិ អាសនំ ឧបគតោ វា ហុត្វា, និសិន្នោតិ វុត្តំ ហោតិ. មុនីតិ មោនេយ្យបដិបទំ បដិបន្នោ. ឯត្ថ ច ‘‘បិណ្ឌចារំ ចរិត្វា’’តិ ឥមិនា បិណ្ឌបាតិកង្គំ វុត្តំ. យស្មា បន ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកោ សបទានចារី ឯកាសនិកោ បត្តបិណ្ឌិកោ ខលុបច្ឆាភត្តិកោ ច ហោតិយេវ, តេចីវរិកបំសុកូលម្បិ ច សមាទិយតេវ, តស្មា ឥមានិបិ ឆ វុត្តានេវ ហោន្តិ. ‘‘វនន្តមភិហារយេ’’តិ ឥមិនា បន អារញ្ញិកង្គំ វុត្តំ, ‘‘ឧបដ្ឋិតោ រុក្ខមូលស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា រុក្ខមូលិកង្គំ, ‘‘អាសនូបគតោ’’តិ ឥមិនា នេសជ្ជិកង្គំ. យថាក្កមំ បន ឯតេសំ អនុលោមត្តា អព្ភោកាសិកយថាសន្ថតិកសោសានិកង្គានិ វុត្តានិយេវ ហោន្តីតិ ឯវមេតាយ គាថាយ តេរស ធុតង្គានិ នាលកត្ថេរស្ស កថេសិ.

៧១៥. ស ឈានបសុតោ ធីរោតិ សោ អនុប្បន្នស្ស ឈានស្ស ឧប្បាទនេន ឧប្បន្នស្ស អាវជ្ជនសមាបជ្ជនាធិដ្ឋានវុដ្ឋានបច្ចវេក្ខណេហិ ច ឈានេសុ បសុតោ អនុយុត្តោ. ធីរោតិ ធិតិសម្បន្នោ. វនន្តេ រមិតោ សិយាតិ វនេ អភិរតោ សិយា, គាមន្តសេនាសនេ នាភិរមេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឈាយេថ រុក្ខមូលស្មិំ, អត្តានមភិតោសយន្តិ ន កេវលំ លោកិយជ្ឈានបសុតោយេវ សិយា, អបិច ខោ តស្មិំយេវ រុក្ខមូលេ សោតាបត្តិមគ្គាទិសម្បយុត្តេន លោកុត្តរជ្ឈានេនាបិ អត្តានំ អតីវ តោសេន្តោ ឈាយេថ. បរមស្សាសប្បត្តិយា ហិ លោកុត្តរជ្ឈានេនេវ ចិត្តំ អតីវ តុស្សតិ, ន អញ្ញេន. តេនាហ – ‘‘អត្តានមភិតោសយ’’ន្តិ. ឯវមិមាយ គាថាយ ឈានបសុតតាយ វនន្តសេនាសនាភិរតិំ អរហត្តញ្ច កថេសិ.

៧១៦. ឥទានិ យស្មា ឥមំ ធម្មទេសនំ សុត្វា នាលកត្ថេរោ វនន្តមភិហារេត្វា និរាហារោបិ បដិបទាបូរណេ អតីវ ឧស្សុក្កោ អហោសិ, និរាហារេន ច សមណធម្មំ កាតុំ ន សក្កា. តថា ករោន្តស្ស ហិ ជីវិតំ នប្បវត្តតិ, កិលេសេ បន អនុប្បាទេន្តេន អាហារោ បរិយេសិតព្ពោ, អយមេត្ថ ញាយោ. តស្មា តស្ស ភគវា អបរាបរេសុបិ ទិវសេសុ បិណ្ឌាយ ចរិតព្ពំ, កិលេសា បន ន ឧប្បាទេតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ អរហត្តប្បត្តិនិដ្ឋំយេវ ភិក្ខាចារវត្តំ កថេន្តោ ‘‘តតោ រត្យា វិវសានេ’’តិអាទិកា ឆ គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ តតោតិ ‘‘ស បិណ្ឌចារំ ចរិត្វា, វនន្តមភិហារយេ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបិណ្ឌចារវនន្តាភិហារតោ ឧត្តរិបិ. រត្យា វិវសានេតិ រត្តិសមតិក្កមេ, ទុតិយទិវសេតិ វុត្តំ ហោតិ. គាមន្តមភិហារយេតិ អាភិសមាចារិកវត្តំ កត្វា យាវ ភិក្ខាចារវេលា, តាវ វិវេកមនុព្រូហេត្វា គតបច្ចាគតវត្តេ វុត្តនយេន កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តោ គាមំ គច្ឆេយ្យ. អវ្ហានំ នាភិនន្ទេយ្យាតិ ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ ឃរេ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ និមន្តនំ, ‘‘ទេតិ នុ ខោ ន ទេតិ នុ ខោ សុន្ទរំ នុ ខោ ទេតិ អសុន្ទរំ នុ ខោ ទេតី’’តិ ឯវរូបំ វិតក្កំ ភោជនញ្ច បដិបទាបូរកោ ភិក្ខុ នាភិនន្ទេយ្យ, នប្បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ បន ពលក្ការេន បត្តំ គហេត្វា បូរេត្វា ទេន្តិ, បរិភុញ្ជិត្វា សមណធម្មោ កាតព្ពោ, ធុតង្គំ ន កុប្បតិ, តទុបាទាយ បន តំ គាមំ ន បវិសិតព្ពំ. អភិហារញ្ច គាមតោតិ សចេ គាមំ បវិដ្ឋស្ស បាតិសតេហិបិ ភត្តំ អភិហរន្តិ, តម្បិ នាភិនន្ទេយ្យ, តតោ ឯកសិត្ថម្បិ នប្បដិគ្គណ្ហេយ្យ, អញ្ញទត្ថុ ឃរបដិបាដិយា បិណ្ឌបាតមេវ ចរេយ្យាតិ.

៧១៧. ន មុនី គាមមាគម្ម, កុលេសុ សហសា ចរេតិ សោ ច មោនត្ថាយ បដិបន្នកោ មុនិ គាមំ គតោ សមានោ កុលេសុ សហសា ន ចរេ, សហសោកិតាទិអននុលោមិកំ គិហិសំសគ្គំ ន អាបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឃាសេសនំ ឆិន្នកថោ, ន វាចំ បយុតំ ភណេតិ ឆិន្នកថោ វិយ ហុត្វា ឱភាសបរិកថានិមិត្តវិញ្ញត្តិបយុត្តំ ឃាសេសនវាចំ ន ភណេយ្យ. សចេ អាកង្ខេយ្យ, គិលានោ សមានោ គេលញ្ញបដិពាហនត្ថាយ ភណេយ្យ. សេនាសនត្ថាយ វា វិញ្ញត្តិំ ឋបេត្វា ឱភាសបរិកថានិមិត្តបយុត្តំ, អវសេសបច្ចយត្ថាយ បន អគិលានោ នេវ កិញ្ចិ ភណេយ្យាតិ.

៧១៨-៩. អលត្ថំ យទិទន្តិ ឥមិស្សា បន គាថាយ អយមត្ថោ – គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ អប្បមត្តកេបិ កិស្មិញ្ចិ លទ្ធេ ‘‘អលត្ថំ យំ ឥទំ សាធូ’’តិ ចិន្តេត្វា អលទ្ធេ ‘‘នាលត្ថំ កុសល’’ន្តិ តម្បិ ‘‘សុន្ទរ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ឧភយេនេវ លាភាលាភេន សោ តាទី និព្ពិការោ ហុត្វា រុក្ខំវុបនិវត្តតិ, យថាបិ បុរិសោ ផលគវេសី រុក្ខំ ឧបគម្ម ផលំ លទ្ធាបិ អលទ្ធាបិ អននុនីតោ អប្បដិហតោ មជ្ឈត្តោយេវ ហុត្វា គច្ឆតិ, ឯវំ កុលំ ឧបគម្ម លាភំ លទ្ធាបិ អលទ្ធាបិ មជ្ឈត្តោវ ហុត្វា គច្ឆតីតិ. ស បត្តបាណី តិ គាថា ឧត្តានត្ថាវ.

៧២០. ឧច្ចាវចាតិ ឥមិស្សា គាថាយ សម្ពន្ធោ – ឯវំ ភិក្ខាចារវត្តសម្បន្នោ ហុត្វាបិ តាវតកេនេវ តុដ្ឋិំ អនាបជ្ជិត្វា បដិបទំ អារោធេយ្យ. បដិបត្តិសារញ្ហិ សាសនំ. សា ចាយំ ឧច្ចាវចា…បេ… មុតន្តិ. តស្សត្ថោ – សា ចាយំ មគ្គបដិបទា ឧត្តមនិហីនភេទតោ ឧច្ចាវចា ពុទ្ធសមណេន បកាសិតា. សុខាបដិបទា ហិ ខិប្បាភិញ្ញា ឧច្ចា, ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា អវចា. ឥតរា ទ្វេ ឯកេនង្គេន ឧច្ចា, ឯកេន អវចា. បឋមា ឯវ វា ឧច្ចា, ឥតរា តិស្សោបិ អវចា. តាយ ចេតាយ ឧច្ចាយ អវចាយ វា បដិបទាយ ន បារំ ទិគុណំ យន្តិ. ‘‘ទុគុណ’’ន្តិ វា បាឋោ, ឯកមគ្គេន ទ្វិក្ខត្តុំ និព្ពានំ ន យន្តីតិ អត្ថោ. កស្មា? យេន មគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេសំ បុន អប្បហាតព្ពតោ. ឯតេន បរិហានធម្មាភាវំ ទីបេតិ. នយិទំ ឯកគុណំ មុតន្តិ តញ្ច ឥទំ បារំ ឯកក្ខត្តុំយេវ ផុសនារហម្បិ ន ហោតិ. កស្មា? ឯកេន មគ្គេន សព្ពកិលេសប្បហានាភាវតោ. ឯតេន ឯកមគ្គេនេវ អរហត្តាភាវំ ទីបេតិ.

៧២១. ឥទានិ បដិបទានិសំសំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្ស ច វិសតា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យស្ស ច ឯវំ បដិបន្នស្ស ភិក្ខុនោ តាយ បដិបទាយ បហីនត្តា អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតភាវេន វិសតត្តា វិសតា តណ្ហា នត្ថិ, តស្ស កិលេសសោតច្ឆេទេន ឆិន្នសោតស្ស កុសលាកុសលប្បហានេន កិច្ចាកិច្ចប្បហីនស្ស រាគជោ វា ទោសជោ វា អប្បមត្តកោបិ បរិឡាហោ ន វិជ្ជតីតិ.

៧២២. ឥទានិ យស្មា ឥមា គាថាយោ សុត្វា នាលកត្ថេរស្ស ចិត្តំ ឧទបាទិ – ‘‘យទិ ឯត្តកំ មោនេយ្យំ សុករំ ន ទុក្ករំ, សក្កា អប្បកសិរេន បូរេតុ’’ន្តិ, តស្មាស្ស ភគវា ‘‘ទុក្ករមេវ មោនេយ្យ’’ន្តិ ទស្សេន្តោ បុន ‘‘មោនេយ្យំ តេ ឧបញ្ញិស្ស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបញ្ញិស្សន្តិ ឧបញ្ញាបេយ្យំ, កថយិស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ខុរធារា ឧបមា អស្សាតិ ខុរធារូបមោ. ភវេតិ ភវេយ្យ. កោ អធិប្បាយោ? មោនេយ្យំ បដិបន្នោ ភិក្ខុ ខុរធារំ ឧបមំ កត្វា បច្ចយេសុ វត្តេយ្យ. យថា មធុទិទ្ធំ ខុរធារំ លិហន្តោ, ឆេទតោ, ជិវ្ហំ រក្ខតិ, ឯវំ ធម្មេន លទ្ធេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តោ ចិត្តំ កិលេសុប្បត្តិតោ រក្ខេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចយា ហិ បរិសុទ្ធេន ញាយេន លទ្ធុញ្ច អនវជ្ជបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុញ្ច ន សុខេន សក្កាតិ ភគវា បច្ចយនិស្សិតមេវ ពហុសោ ភណតិ. ជិវ្ហាយ តាលុមាហច្ច, ឧទរេ សញ្ញតោ សិយាតិ ជិវ្ហាយ តាលុំ ឧប្បីឡេត្វាបិ រសតណ្ហំ វិនោទេន្តោ កិលិដ្ឋេន មគ្គេន ឧប្បន្នបច្ចយេ អសេវន្តោ ឧទរេ សំយតោ សិយា.

៧២៣. អលីនចិត្តោ ច សិយាតិ និច្ចំ កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អដ្ឋិតការិតាយ អកុសីតចិត្តោ ច ភវេយ្យ. ន ចាបិ ពហុ ចិន្តយេតិ ញាតិជនបទាមរវិតក្កវសេន ច ពហុំ ន ចិន្តេយ្យ. និរាមគន្ធោ អសិតោ, ព្រហ្មចរិយបរាយណោតិ និក្កិលេសោ ច ហុត្វា តណ្ហាទិដ្ឋីហិ កិស្មិញ្ចិ ភវេ អនិស្សិតោ សិក្ខាត្តយសកលសាសនព្រហ្មចរិយបរាយណោ ឯវ ភវេយ្យ.

៧២៤-៥. ឯកាសនស្សាតិ វិវិត្តាសនស្ស. អាសនមុខេន ចេត្ថ សព្ពឥរិយាបថា វុត្តា. យតោ សព្ពឥរិយាបថេសុ ឯកីភាវស្ស សិក្ខេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯកាសនស្សាតិ ច សម្បទានវចនមេតំ. សមណូបាសនស្ស ចាតិ សមណេហិ ឧបាសិតព្ពស្ស អដ្ឋតិំសារម្មណភាវនានុយោគស្ស, សមណានំ វា ឧបាសនភូតស្ស អដ្ឋតិំសារម្មណភេទស្សេវ. ឥទម្បិ សម្បទានវចនមេវ, ឧបាសនត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ឯកាសនេន កាយវិវេកោ, សមណូបាសនេន ចិត្តវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. ឯកត្តំ មោនមក្ខាតន្តិ ឯវមិទំ កាយចិត្តវិវេកវសេន ‘‘ឯកត្តំ មោន’’ន្តិ អក្ខាតំ. ឯកោ ចេ អភិរមិស្សសីតិ ឥទំ បន ឧត្តរគាថាបេក្ខំ បទំ, ‘‘អថ ភាហិសិ ទសទិសា’’តិ ឥមិនា អស្ស សម្ពន្ធោ.

ភាហិសីតិ ភាសិស្សសិ បកាសេស្សសិ. ឥមំ បដិបទំ ភាវេន្តោ សព្ពទិសាសុ កិត្តិយា បាកដោ ភវិស្សសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សុត្វា ធីរានន្តិអាទីនំ បន ចតុន្នំ បទានំ អយមត្ថោ – យេន ច កិត្តិឃោសេន ភាហិសិ ទសទិសា តំ ធីរានំ ឈាយីនំ កាមចាគិនំ និឃោសំ សុត្វា អថ ត្វំ តេន ឧទ្ធច្ចំ អនាបជ្ជិត្វា ភិយ្យោ ហិរិញ្ច សទ្ធញ្ច ករេយ្យាសិ, តេន ឃោសេន ហរាយមានោ ‘‘និយ្យានិកបដិបទា អយ’’ន្តិ សទ្ធំ ឧប្បាទេត្វា ឧត្តរិ បដិបត្តិមេវ ព្រូហេយ្យាសិ. មាមកោតិ ឯវញ្ហិ សន្តេ មម សាវកោ ហោតីតិ.

៧២៦. តំ នទីហីតិ យំ តំ មយា ‘‘ហិរិញ្ច សទ្ធញ្ច ភិយ្យោ កុព្ពេថា’’តិ វទតា ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ន កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ឥមិនា នទីនិទស្សនេនាបិ ជានាថ, តព្ពិបរិយាយញ្ច សោព្ភេសុ ច បទរេសុច ជានាថ. សោព្ភេសូតិ មាតិកាសុ. បទរេសូតិ ទរីសុ. កថំ? សណន្តា យន្តិ កុសោព្ភា, តុណ្ហី យន្តិ មហោទធីតិ. កុសោព្ភា ហិ សោព្ភបទរាទិភេទា សព្ពាបិ កុន្នទិយោ សណន្តា សទ្ទំ ករោន្តា ឧទ្ធតា ហុត្វា យន្តិ, គង្គាទិភេទា បន មហានទិយោ តុណ្ហី យន្តិ, ឯវំ ‘‘មោនេយ្យំ បូរេមី’’តិ ឧទ្ធតោ ហោតិ អមាមកោ, មាមកោ បន ហិរិញ្ច សទ្ធញ្ច ឧប្បាទេត្វា នីចចិត្តោវ ហោតិ.

៧២៧-៩. កិញ្ច ភិយ្យោ – យទូនកំ…បេ… បណ្ឌិតោតិ. តត្ថ សិយា – សចេ អឌ្ឍកុម្ភូបមោ ពាលោ សណន្តតាយ, រហទោ បូរោវ បណ្ឌិតោ សន្តតាយ, អថ កស្មា ពុទ្ធសមណោ ឯវំ ធម្មទេសនាព្យាវដោ ហុត្វា ពហុំ ភាសតីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធេន ‘‘យំ សមណោ’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យំ ពុទ្ធសមណោ ពហុំ ភាសតិ ឧបេតំ អត្ថសញ្ហិតំ, អត្ថុបេតំ ធម្មុបេតញ្ច ហិតេន ច សំហិតំ, តំ ន ឧទ្ធច្ចេន, អបិច ខោ ជានំ សោ ធម្មំ ទេសេតិ ទិវសម្បិ ទេសេន្តោ និប្បបញ្ចោវ ហុត្វា. តស្ស ហិ សព្ពំ វចីកម្មំ ញាណានុបរិវត្តិ. ឯវំ ទេសេន្តោ ច ‘‘ឥទមស្ស ហិតំ ឥទមស្ស ហិត’’ន្តិ នានប្បការតោ ជានំ សោ ពហុ ភាសតិ, ន កេវលំ ពហុភាណិតាយ. អវសានគាថាយ សម្ពន្ធោ – ឯវំ តាវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សមន្នាគតោ ពុទ្ធសមណោ ជានំ សោ ធម្មំ ទេសេតិ, ជានំ សោ ពហុ ភាសតិ. តេន ទេសិតំ បន ធម្មំ និព្ពេធភាគិយេនេវ ញាណេន យោ ច ជានំ សំយតត្តោ, ជានំ ន ពហុ ភាសតិ, ស មុនិ មោនមរហតិ, ស មុនិ មោនមជ្ឈគាតិ. តស្សត្ថោ – តំ ធម្មំ ជានន្តោ សំយតត្តោ គុត្តចិត្តោ ហុត្វា យំ ភាសិតំ សត្តានំ ហិតសុខាវហំ ន ហោតិ, តំ ជានំ ន ពហុ ភាសតិ. សោ ឯវំវិធោ មោនត្ថំ បដិបន្នកោ មុនិ មោនេយ្យបដិបទាសង្ខាតំ មោនំ អរហតិ. ន កេវលញ្ច អរហតិយេវ, អបិច ខោ បន ស មុនិ អរហត្តមគ្គញាណសង្ខាតំ មោនំ អជ្ឈគា ឥច្ចេវ វេទិតព្ពោតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

តំ សុត្វា នាលកត្ថេរោ តីសុ ឋានេសុ អប្បិច្ឆោ អហោសិ ទស្សនេ សវនេ បុច្ឆាយាតិ. សោ ហិ ទេសនាបរិយោសានេ បសន្នចិត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា វនំ បវិដ្ឋោ, បុន ‘‘អហោ វតាហំ ភគវន្តំ បស្សេយ្យ’’ន្តិ លោលភាវំ ន ជនេសិ. អយមស្ស ទស្សនេ អប្បិច្ឆតា. តថា ‘‘អហោ វតាហំ បុន ធម្មទេសនំ សុណេយ្យ’’ន្តិ លោលភាវំ ន ជនេសិ. អយមស្ស សវនេ អប្បិច្ឆតា. តថា ‘‘អហោ វតាហំ បុន មោនេយ្យបដិបទំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ លោលភាវំ ន ជនេសិ. អយមស្ស បុច្ឆាយ អប្បិច្ឆតា.

សោ ឯវំ អប្បិច្ឆោ សមានោ បព្ពតបាទំ បវិសិត្វា ឯកវនសណ្ឌេ ទ្វេ ទិវសានិ ន វសិ, ឯករុក្ខមូលេ ទ្វេ ទិវសានិ ន និសីទិ, ឯកគាមេ ទ្វេ ទិវសានិ បិណ្ឌាយ ន បាវិសិ. ឥតិ វនតោ វនំ, រុក្ខតោ រុក្ខំ, គាមតោ គាមំ អាហិណ្ឌន្តោ អនុរូបបដិបទំ បដិបជ្ជិត្វា អគ្គផលេ បតិដ្ឋាសិ. អថ យស្មា មោនេយ្យបដិបទំ ឧក្កដ្ឋំ កត្វា បូរេន្តោ ភិក្ខុ សត្តេវ មាសានិ ជីវតិ, មជ្ឈិមំ កត្វា បូរេន្តោ សត្ត វស្សានិ, មន្ទំ កត្វា បូរេន្តោ សោឡស វស្សានិ. អយញ្ច ឧក្កដ្ឋំ កត្វា បូរេសិ, តស្មា សត្ត មាសេ ឋត្វា អត្តនោ អាយុសង្ខារបរិក្ខយំ ញត្វា ន្ហាយិត្វា និវាសេត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ទិគុណំ សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា ទសពលាភិមុខោ បញ្ចបតិដ្ឋិតំ វន្ទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ហិង្គុលកបព្ពតំ និស្សាយ ឋិតកោវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ ញត្វា ភគវា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ តត្ថ គន្ត្វា សរីរកិច្ចំ កត្វា ធាតុយោ គាហាបេត្វា ចេតិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា អគមាសីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ នាលកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.