១២. ទ្វយតានុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ ទ្វយតានុបស្សនាសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឥមស្ស សុត្តស្ស អត្តជ្ឈាសយតោ ឧប្បត្តិ. អត្តជ្ឈាសយេន ហិ ភគវា ឥមំ សុត្តំ ទេសេសិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បនស្ស អត្ថវណ្ណនាយមេវ អាវិ ភវិស្សតិ. តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទីនិ វុត្តនយានេវ. បុព្ពារាមេតិ សាវត្ថិនគរស្ស បុរត្ថិមទិសាយំ អារាមេ. មិគារមាតុ បាសាទេតិ ឯត្ថ វិសាខា ឧបាសិកា អត្តនោ សសុរេន មិគារេន សេដ្ឋិនា មាតុដ្ឋានេ ឋបិតត្តា ‘‘មិគារមាតា’’តិ វុច្ចតិ. តាយ មិគារមាតុយា នវកោដិអគ្ឃនកំ មហាលតាបិឡន្ធនំ វិស្សជ្ជេត្វា ការាបិតោ បាសាទោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច បញ្ច បញ្ច គព្ភសតានិ កត្វា សហស្សកូដាគារគព្ភោ, សោ ‘‘មិគារមាតុបាសាទោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ មិគារមាតុ បាសាទេ.

តេន ខោ បន សមយេន ភគវាតិ យំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិំ និស្សាយ បុព្ពារាមេ មិគារមាតុ បាសាទេ វិហរតិ, តេន សមយេន. តទហុបោសថេតិ តស្មិំ អហុ ឧបោសថេ, ឧបោសថទិវសេតិ វុត្តំ ហោតិ. បន្នរសេតិ ឥទំ ឧបោសថគ្គហណេន សម្បត្តាវសេសុបោសថបដិក្ខេបវចនំ. បុណ្ណាយ បុណ្ណមាយ រត្តិយាតិ បន្នរសទិវសត្តា ទិវសគណនាយ អព្ភាទិឧបក្កិលេសវិរហត្តា រត្តិគុណសម្បត្តិយា ច បុណ្ណត្តា បុណ្ណាយ, បរិបុណ្ណចន្ទត្តា បុណ្ណមាយ ច រត្តិយា. ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោតិ ភិក្ខុសង្ឃេន បរិវុតោ. អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតីតិ មិគារមាតុ រតនបាសាទបរិវេណេ អព្ភោកាសេ ឧបរិ អប្បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតន្តិ អតីវ តុណ្ហីភូតំ, យតោ យតោ វា អនុវិលោកេតិ, តតោ តតោ តុណ្ហីភូតំ, តុណ្ហីភូតំ វាចាយ, បុន តុណ្ហីភូតំ កាយេន. ភិក្ខុសង្ឃំ អនុវិលោកេត្វាតិ តំ បរិវារេត្វា និសិន្នំ អនេកសហស្សភិក្ខុបរិមាណំ តុណ្ហីភូតំ តុណ្ហីភូតំ ភិក្ខុសង្ឃំ ‘‘ឯត្តកា ឯត្ថ សោតាបន្នា, ឯត្តកា សកទាគាមិនោ, ឯត្តកា អនាគាមិនោ ឯត្តកា អារទ្ធវិបស្សកា កល្យាណបុថុជ្ជនា, ឥមស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស កីទិសី ធម្មទេសនា សប្បាយា’’តិ សប្បាយធម្មទេសនាបរិច្ឆេទនត្ថំ ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេត្វា.

យេ តេ, ភិក្ខវេ, កុសលា ធម្មាតិ យេ តេ អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន ឥដ្ឋផលដ្ឋេន កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ច កុសលា សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មា, តជ្ជោតកា វា បរិយត្តិធម្មា. អរិយា និយ្យានិកា សម្ពោធគាមិនោតិ ឧបគន្តព្ពដ្ឋេន អរិយា, លោកតោ និយ្យានដ្ឋេន និយ្យានិកា, សម្ពោធសង្ខាតំ អរហត្តំ គមនដ្ឋេន សម្ពោធគាមិនោ. តេសំ វោ ភិក្ខវេ…បេ… សវនាយ, តេសំ ភិក្ខវេ កុសលានំ…បេ… សម្ពោធគាមីនំ កា ឧបនិសា, កិំ ការណំ, កិំ បយោជនំ តុម្ហាកំ សវនាយ, កិមត្ថំ តុម្ហេ តេ ធម្មេ សុណាថាតិ វុត្តំ ហោតិ. យាវទេវ ទ្វយតានំ ធម្មានំ យថាភូតំ ញាណាយាតិ ឯត្ថ យាវទេវាតិ បរិច្ឆេទាវធារណវចនំ. ទ្វេ អវយវា ឯតេសន្តិ ទ្វយា, ទ្វយា ឯវ ទ្វយតា, តេសំ ទ្វយតានំ. ‘‘ទ្វយាន’’ន្តិបិ បាឋោ. យថាភូតំ ញាណាយាតិ អវិបរីតញាណាយ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យទេតំ លោកិយលោកុត្តរាទិភេទេន ទ្វិធា វវត្ថិតានំ ធម្មានំ វិបស្សនាសង្ខាតំ យថាភូតញាណំ, ឯតទត្ថាយ ន ឥតោ ភិយ្យោតិ, សវនេន ហិ ឯត្តកំ ហោតិ, តទុត្តរិ វិសេសាធិគមោ ភាវនាយាតិ. កិញ្ច ទ្វយតំ វទេថាតិ ឯត្ថ បន សចេ, វោ ភិក្ខវេ, សិយា, កិញ្ច តុម្ហេ, ភន្តេ, ទ្វយតំ វទេថាតិ អយមធិប្បាយោ. បទត្ថោ បន ‘‘កិញ្ច ទ្វយតាភាវំ វទេថា’’តិ.

(១) តតោ ភគវា ទ្វយតំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទិមាហ. តត្ថ ទ្វយតានំ ចតុសច្ចធម្មានំ ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ ឯវំ លោកិយស្ស ឯកស្ស អវយវស្ស សហេតុកស្ស វា ទុក្ខស្ស ទស្សនេន អយំ ឯកានុបស្សនា, ឥតរា លោកុត្តរស្ស ទុតិយស្ស អវយវស្ស សឧបាយស្ស វា និរោធស្ស ទស្សនេន ទុតិយានុបស្សនា. បឋមា ចេត្ថ តតិយចតុត្ថវិសុទ្ធីហិ ហោតិ, ទុតិយា បញ្ចមវិសុទ្ធិយា. ឯវំ សម្មា ទ្វយតានុបស្សិនោតិ ឥមិនា វុត្តនយេន សម្មា ទ្វយធម្មេ អនុបស្សន្តស្ស សតិយា អវិប្បវាសេន អប្បមត្តស្ស, កាយិកចេតសិកវីរិយាតាបេន អាតាបិនោ កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខត្តា, បហិតត្តស្ស. បាដិកង្ខន្តិ ឥច្ឆិតព្ពំ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញាតិ អស្មិំយេវ អត្តភាវេ អរហត្តំ. សតិ វា ឧបាទិសេសេ អនាគាមិតាតិ ‘‘ឧបាទិសេស’’ន្តិ បុនព្ភវវសេន ឧបាទាតព្ពក្ខន្ធសេសំ វុច្ចតិ, តស្មិំ វា សតិ អនាគាមិភាវោ បដិកង្ខោតិ ទស្សេតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋិមផលានិបិ ឯវំ ទ្វយតានុបស្សិនោវ ហោន្តិ, ឧបរិមផលេសុ បន ឧស្សាហំ ជនេន្តោ ឯវមាហ.

ឥទមវោចាតិអាទិ សង្គីតិការានំ វចនំ. តត្ថ ឥទន្តិ ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិវុត្តនិទស្សនំ. ឯតន្តិ ឥទានិ ‘‘យេ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទិវត្តព្ពគាថាពន្ធនិទស្សនំ. ឥមា ច គាថា ចតុសច្ចទីបកត្តា វុត្តត្ថទីបិកា ឯវ, ឯវំ សន្តេបិ គាថារុចិកានំ បច្ឆា អាគតានំ បុព្ពេ វុត្តំ អសមត្ថតាយ អនុគ្គហេត្វា ‘‘ឥទានិ យទិ វទេយ្យ សុន្ទរ’’ន្តិ អាកង្ខន្តានំ វិក្ខិត្តចិត្តានញ្ច អត្ថាយ វុត្តា. វិសេសត្ថទីបិកា វាតិ អវិបស្សកេ វិបស្សកេ ច ទស្សេត្វា តេសំ វដ្ដវិវដ្ដទស្សនតោ, តស្មា វិសេសត្ថទស្សនត្ថមេវ វុត្តា. ឯស នយោ ឥតោ បរម្បិ គាថាវចនេសុ.

៧៣០. តត្ថ យត្ថ ចាតិ និព្ពានំ ទស្សេតិ. និព្ពានេ ហិ ទុក្ខំ សព្ពសោ ឧបរុជ្ឈតិ, សព្ពប្បការំ ឧបរុជ្ឈតិ, សហេតុកំ ឧបរុជ្ឈតិ, អសេសញ្ច ឧបរុជ្ឈតិ. តញ្ច មគ្គន្តិ តញ្ច អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ.

៧៣១-៣. ចេតោវិមុត្តិហីនា តេ, អថោ បញ្ញាវិមុត្តិយាតិ ឯត្ថ អរហត្តផលសមាធិ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, អរហត្តផលបញ្ញា អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. តណ្ហាចរិតេន វា អប្បនាឈានពលេន កិលេសេ វិក្ខម្ភេត្វា អធិគតំ អរហត្តផលំ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, ទិដ្ឋិចរិតេន ឧបចារជ្ឈានមត្តំ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សិត្វា អធិគតំ អរហត្តផលំ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ. អនាគាមិផលំ វា កាមរាគំ សន្ធាយ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, អរហត្តផលំ សព្ពប្បការតោ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ. អន្តកិរិយាយាតិ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តករណត្ថាយ. ជាតិជរូបគាតិ ជាតិជរំ ឧបគតា, ជាតិជរាយ វា ឧបគតា, ន បរិមុច្ចន្តិ ជាតិជរាយាតិ ឯវំ វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ អាទិតោ បភុតិ បាកដមេវ. គាថាបរិយោសានេ ច សដ្ឋិមត្តា ភិក្ខូ តំ ទេសនំ ឧគ្គហេត្វា វិបស្សិត្វា តស្មិំយេវ អាសនេ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពវារេសុ.

(២) អតោ ឯវ ភគវា ‘‘សិយា អញ្ញេនបិ បរិយាយេនា’’តិអាទិនា នយេន នានប្បការតោ ទ្វយតានុបស្សនំ អាហ. តត្ថ ទុតិយវារេ ឧបធិបច្ចយាតិ សាសវកម្មបច្ចយា. សាសវកម្មញ្ហិ ឥធ ‘‘ឧបធី’’តិ អធិប្បេតំ. អសេសវិរាគនិរោធាតិ អសេសំ វិរាគេន និរោធា, អសេសវិរាគសង្ខាតា វា និរោធា.

៧៣៤. ឧបធិនិទានាតិ កម្មបច្ចយា. ទុក្ខស្ស ជាតិប្បភវានុបស្សីតិ វដ្ដទុក្ខស្ស ជាតិការណំ ‘‘ឧបធី’’តិ អនុបស្សន្តោ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ. ឯវំ អយម្បិ វារោ ចត្តារិ សច្ចានិ ទីបេត្វា អរហត្តនិកូដេនេវ វុត្តោ. យថា ចាយំ, ឯវំ សព្ពវារា.

(៣) តត្ថ តតិយវារេ អវិជ្ជាបច្ចយាតិ ភវគាមិកម្មសម្ភារអវិជ្ជាបច្ចយា. ទុក្ខំ បន សព្ពត្ថ វដ្ដទុក្ខមេវ.

៧៣៥. ជាតិមរណសំសារន្តិ ខន្ធនិព្ពត្តិំ ជាតិំ ខន្ធភេទំ មរណំ ខន្ធបដិបាដិំ សំសារញ្ច. វជន្តីតិ គច្ឆន្តិ ឧបេន្តិ. ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវន្តិ ឥមំ មនុស្សភាវំ ឥតោ អវសេសអញ្ញនិកាយភាវញ្ច. គតីតិ បច្ចយភាវោ.

៧៣៦. អវិជ្ជា ហាយន្តិ អវិជ្ជា ហិ អយំ. វិជ្ជាគតា ច យេ សត្តាតិ យេ ច អរហត្តមគ្គវិជ្ជាយ កិលេសេ វិជ្ឈិត្វា គតា ខីណាសវសត្តា. សេសមុត្តានត្ថមេវ.

(៤) ចតុត្ថវារេ សង្ខារបច្ចយាតិ បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារបច្ចយា.

៧៣៨-៩. ឯតមាទីនវំ ញត្វាតិ យទិទំ ទុក្ខំ សង្ខារបច្ចយា, ឯតំ អាទីនវន្តិ ញត្វា. សព្ពសង្ខារសមថាតិ សព្ពេសំ វុត្តប្បការានំ សង្ខារានំ មគ្គញាណេន សមថា, ឧបហតតាយ ផលសមត្ថតាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សញ្ញានន្តិ កាមសញ្ញាទីនំ មគ្គេនេវ ឧបរោធនា. ឯតំ ញត្វា យថាតថន្តិ ឯតំ ទុក្ខក្ខយំ អវិបរីតំ ញត្វា. សម្មទ្ទសាតិ សម្មាទស្សនា. សម្មទញ្ញាយាតិ សង្ខតំ អនិច្ចាទិតោ, អសង្ខតញ្ច និច្ចាទិតោ ញត្វា. មារសំយោគន្តិ តេភូមកវដ្ដំ. សេសមុត្តានត្ថមេវ.

(៥) បញ្ចមវារេ វិញ្ញាណបច្ចយាតិ កម្មសហជាតអភិសង្ខារវិញ្ញាណបច្ចយា.

៧៤១. និច្ឆាតោតិ និត្តណ្ហោ. បរិនិព្ពុតោតិ កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោ ហោតិ. សេសំ បាកដមេវ.

(៦) ឆដ្ឋវារេ ផស្សបច្ចយាតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណសម្បយុត្តផស្សបច្ចយាតិ អត្ថោ. ឯវំ ឯត្ថ បទបដិបាដិយា វត្តព្ពានិ នាមរូបសឡាយតនានិ អវត្វា ផស្សោ វុត្តោ. តានិ ហិ រូបមិស្សកត្តា កម្មសម្បយុត្តានេវ ន ហោន្តិ, ឥទញ្ច វដ្ដទុក្ខំ កម្មតោ វា សម្ភវេយ្យ កម្មសម្បយុត្តធម្មតោ វាតិ.

៧៤២-៣. ភវសោតានុសារិនន្តិ តណ្ហានុសារិនំ. បរិញ្ញាយាតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិជានិត្វា. អញ្ញាយាតិ អរហត្តមគ្គបញ្ញាយ ញត្វា. ឧបសមេ រតាតិ ផលសមាបត្តិវសេន និព្ពានេ រតា. ផស្សាភិសមយាតិ ផស្សនិរោធា. សេសំ បាកដមេវ.

(៧) សត្តមវារេ វេទនាបច្ចយាតិ កម្មសម្បយុត្តវេទនាបច្ចយា.

៧៤៤-៥. អទុក្ខមសុខំ សហាតិ អទុក្ខមសុខេន សហ. ឯតំ ទុក្ខន្តិ ញត្វានាតិ ឯតំ សព្ពំ វេទយិតំ ‘‘ទុក្ខការណ’’ន្តិ ញត្វា, វិបរិណាមដ្ឋិតិអញ្ញាណទុក្ខតាហិ វា ទុក្ខំ ញត្វា. មោសធម្មន្តិ នស្សនធម្មំ. បលោកិនន្តិ ជរាមរណេហិ បលុជ្ជនធម្មំ. ផុស្ស ផុស្សាតិ ឧទយព្ពយញាណេន ផុសិត្វា ផុសិត្វា. វយំ បស្សន្តិ អន្តេ ភង្គមេវ បស្សន្តោ. ឯវំ តត្ថ វិជានតីតិ ឯវំ តា វេទនា វិជានាតិ, តត្ថ វា ទុក្ខភាវំ វិជានាតិ. វេទនានំ ខយាតិ តតោ បរំ មគ្គញាណេន កម្មសម្បយុត្តានំ វេទនានំ ខយា. សេសមុត្តានមេវ.

(៨) អដ្ឋមវារេ តណ្ហាបច្ចយាតិ កម្មសម្ភារតណ្ហាបច្ចយា.

៧៤៧. ឯតមាទីនវំ ញត្វា, តណ្ហំ ទុក្ខស្ស សម្ភវន្តិ ឯតំ ទុក្ខស្ស សម្ភវំ តណ្ហាយ អាទីនវំ ញត្វា. សេសមុត្តានមេវ.

(៩) នវមវារេ ឧបាទានបច្ចយាតិ កម្មសម្ភារឧបាទានបច្ចយា.

៧៤៨-៩. ភវោតិ វិបាកភវោ ខន្ធបាតុភាវោ. ភូតោ ទុក្ខន្តិ ភូតោ សម្ភូតោ វដ្ដទុក្ខំ និគច្ឆតិ. ជាតស្ស មរណន្តិ យត្រាបិ ‘‘ភូតោ សុខំ និគច្ឆតី’’តិ ពាលា មញ្ញន្តិ, តត្រាបិ ទុក្ខមេវ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ជាតស្ស មរណំ ហោតី’’តិ. ទុតិយគាថាយ យោជនា – អនិច្ចាទីហិ សម្មទញ្ញាយ បណ្ឌិតា ឧបាទានក្ខយា ជាតិក្ខយំ និព្ពានំ អភិញ្ញាយ ន គច្ឆន្តិ បុនព្ភវន្តិ.

(១០) ទសមវារេ អារម្ភបច្ចយាតិ កម្មសម្បយុត្តវីរិយបច្ចយា.

៧៥១. អនារម្ភេ វិមុត្តិនោតិ អនារម្ភេ និព្ពានេ វិមុត្តស្ស. សេសមុត្តានមេវ.

(១១) ឯកាទសមវារេ អាហារបច្ចយាតិ កម្មសម្បយុត្តាហារបច្ចយា. អបរោ នយោ – ចតុព្ពិធា សត្តា រូបូបគា, វេទនូបគា, សញ្ញូបគា, សង្ខារូបគាតិ. តត្ថ ឯកាទសវិធាយ កាមធាតុយា សត្តា រូបូបគា កពឡីការាហារសេវនតោ. រូបធាតុយា សត្តា អញ្ញត្រ អសញ្ញេហិ វេទនូបគា ផស្សាហារសេវនតោ. ហេដ្ឋា តិវិធាយ អរូបធាតុយា សត្តា សញ្ញូបគា សញ្ញាភិនិព្ពត្តមនោសញ្ចេតនាហារសេវនតោ. ភវគ្គេ សត្តា សង្ខារូបគា សង្ខារាភិនិព្ពត្តវិញ្ញាណាហារសេវនតោតិ. ឯវម្បិ យំ កិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អាហារបច្ចយាតិ វេទិតព្ពំ.

៧៥៥. អារោគ្យន្តិ និព្ពានំ. សង្ខាយ សេវីតិ ចត្តារោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខិត្វា សេវមានោ, ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ អដ្ឋារសធាតុយោ’’តិ ឯវំ វា លោកំ សង្ខាយ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ ញាណេន សេវមានោ. ធម្មដ្ឋោតិ ចតុសច្ចធម្មេ ឋិតោ. សង្ខ្យំ នោបេតីតិ ‘‘ទេវោ’’តិ វា ‘‘មនុស្សោ’’តិ វា អាទិកំ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. សេសមុត្តានមេវ.

(១២) ទ្វាទសមវារេ ឥញ្ជិតបច្ចយាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិកម្មកិលេសឥញ្ជិតេសុ យតោ កុតោចិ កម្មសម្ភារិញ្ជិតបច្ចយា.

៧៥៧. ឯជំ វោស្សជ្ជាតិ តណ្ហំ ចជិត្វា. សង្ខារេ ឧបរុន្ធិយាតិ កម្មំ កម្មសម្បយុត្តេ ច សង្ខារេ និរោធេត្វា. សេសមុត្តានមេវ.

(១៣) តេរសមវារេ និស្សិតស្ស ចលិតន្តិ តណ្ហាយ តណ្ហាទិដ្ឋិមានេហិ វា ខន្ធេ និស្សិតស្ស សីហសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៧៨) ទេវានំ វិយ ភយចលនំ ហោតិ. សេសមុត្តានមេវ.

(១៤) ចុទ្ទសមវារេ រូបេហីតិ រូបភវេហិ រូបសមាបត្តីហិ វា. អរូបាតិ អរូបភវា អរូបសមាបត្តិយោ វា. និរោធោតិ និព្ពានំ.

៧៦១. មច្ចុហាយិនោតិ មរណមច្ចុ កិលេសមច្ចុ ទេវបុត្តមច្ចុហាយិនោ, តិវិធម្បិ តំ មច្ចុំ ហិត្វា គាមិនោតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមុត្តានមេវ.

(១៥) បន្នរសមវារេ យន្តិ នាមរូបំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ លោកេន ធុវសុភសុខត្តវសេន ‘‘ឥទំ សច្ច’’ន្តិ ឧបនិជ្ឈាយិតំ ទិដ្ឋមាលោកិតំ. តទមរិយានន្តិ ឥទំ អរិយានំ, អនុនាសិកឥការលោបំ កត្វា វុត្តំ. ឯតំ មុសាតិ ឯតំ ធុវាទិវសេន គហិតម្បិ មុសា, ន តាទិសំ ហោតីតិ. បុន យន្តិ និព្ពានំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ លោកេន រូបវេទនាទីនមភាវតោ ‘‘ឥទំ មុសា នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ ឧបនិជ្ឈាយិតំ. តទមរិយានំ ឯតំ សច្ចន្តិ តំ ឥទំ អរិយានំ ឯតំ និក្កិលេសសង្ខាតា សុភភាវា, បវត្តិទុក្ខបដិបក្ខសង្ខាតា សុខភាវា, អច្ចន្តសន្តិសង្ខាតា និច្ចភាវា ច អនបគមនេន បរមត្ថតោ ‘‘សច្ច’’ន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ.

៧៦២-៣. អនត្តនិ អត្តមានិន្តិ អនត្តនិ នាមរូបេ អត្តមានិំ. ឥទំ សច្ចន្តិ មញ្ញតីតិ ឥទំ នាមរូបំ ធុវាទិវសេន ‘‘សច្ច’’ន្តិ មញ្ញតិ. យេន យេន ហីតិ យេន យេន រូបេ វា វេទនាយ វា ‘‘មម រូបំ, មម វេទនា’’តិអាទិនា នយេន មញ្ញន្តិ. តតោ តន្តិ តតោ មញ្ញិតាការា តំ នាមរូបំ ហោតិ អញ្ញថា. កិំ ការណំ? តញ្ហិ តស្ស មុសា ហោតិ, យស្មា តំ យថាមញ្ញិតាការា មុសា ហោតិ, តស្មា អញ្ញថា ហោតីតិ អត្ថោ. កស្មា បន មុសា ហោតីតិ? មោសធម្មញ្ហិ ឥត្តរំ, យស្មា យំ ឥត្តរំ បរិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ, តំ មោសធម្មំ នស្សនធម្មំ ហោតិ, តថារូបញ្ច នាមរូបន្តិ. សច្ចាភិសមយាតិ សច្ចាវពោធា. សេសមុត្តានមេវ.

(១៦) សោឡសមវារេ យន្តិ ឆព្ពិធមិដ្ឋារម្មណំ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ លោកេន សលភមច្ឆមក្កដាទីហិ បទីបពឡិសលេបាទយោ វិយ ‘‘ឥទំ សុខ’’ន្តិ ឧបនិជ្ឈាយិតំ. តទមរិយានំ ឯតំ ទុក្ខន្តិ តំ ឥទំ អរិយានំ ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា (សុ. និ. ៥០; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៣៦) នយេន ‘‘ឯតំ ទុក្ខ’’ន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ. បុន យន្តិ និព្ពានមេវ សន្ធាយាហ. តញ្ហិ លោកេន កាមគុណាភាវា ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ ឧបនិជ្ឈាយិតំ. តទមរិយានន្តិ តំ ឥទំ អរិយានំ បរមត្ថសុខតោ ‘‘ឯតំ សុខ’’ន្តិ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ.

៧៦៥-៦. កេវលាតិ អនវសេសា. ឥដ្ឋាតិ ឥច្ឆិតា បត្ថិតា. កន្តាតិ បិយា. មនាបាតិ មនវុឌ្ឍិករា. យាវតត្ថីតិ វុច្ចតីតិ យាវតា ឯតេ ឆ អារម្មណា អត្ថីតិ វុច្ចន្តិ. វចនព្យត្តយោ វេទិតព្ពោ. ឯតេ វោតិ ឯត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ.

៧៦៧-៨. សុខន្តិ ទិដ្ឋមរិយេហិ, សក្កាយស្សុបរោធនន្តិ ‘‘សុខ’’មិតិ អរិយេហិ បញ្ចក្ខន្ធនិរោធោ ទិដ្ឋោ, និព្ពានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ចនីកមិទំ ហោតីតិ បដិលោមមិទំ ទស្សនំ ហោតិ. បស្សតន្តិ បស្សន្តានំ, បណ្ឌិតានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យំ បរេតិ ឯត្ថ យន្តិ វត្ថុកាមេ សន្ធាយាហ. បុន យំ បរេតិ ឯត្ថ និព្ពានំ.

៧៦៩-៧១. បស្សាតិ សោតារំ អាលបតិ. ធម្មន្តិ និព្ពានធម្មំ. សម្បមូឡ្ហេត្ថវិទ្ទសូតិ សម្បមូឡ្ហា ឯត្ថ អវិទ្ទសូ ពាលា. កិំការណំ សម្បមូឡ្ហា? និវុតានំ តមោ ហោតិ , អន្ធការោ អបស្សតំ, ពាលានំ អវិជ្ជាយ និវុតានំ ឱត្ថដានំ អន្ធភាវករណោ តមោ ហោតិ, យេន និព្ពានធម្មំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោន្តិ. សតញ្ច វិវដំ ហោតិ, អាលោកោ បស្សតាមិវាតិ សតញ្ច សប្បុរិសានំ បញ្ញាទស្សនេន បស្សតំ អាលោកោវ វិវដំ ហោតិ និព្ពានំ. សន្តិកេ ន វិជានន្តិ, មគា ធម្មស្សកោវិទាតិ យំ អត្តនោ សរីរេ តចបញ្ចកមត្តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនន្តរមេវ អធិគន្តព្ពតោ, អត្តនោ ខន្ធានំ វា និរោធមត្តតោ សន្តិកេ និព្ពានំ, តំ ឯវំ សន្តិកេ សន្តម្បិ ន វិជានន្តិ មគភូតា ជនា មគ្គាមគ្គធម្មស្ស សច្ចធម្មស្ស វា អកោវិទា, សព្ពថា ភវរាគ…បេ… សុសម្ពុធោ. តត្ថ មារធេយ្យានុបន្នេហីតិ តេភូមកវដ្ដំ អនុបន្នេហិ.

៧៧២. បច្ឆិមគាថាយ សម្ពន្ធោ ‘‘ឯវំ អសុសម្ពុធំ កោ នុ អញ្ញត្រ មរិយេហី’’តិ. តស្សត្ថោ – ឋបេត្វា អរិយេ កោ នុ អញ្ញោ និព្ពានបទំ ជានិតុំ អរហតិ, យំ បទំ ចតុត្ថេន អរិយមគ្គេន សម្មទញ្ញាយ អនន្តរមេវ អនាសវា ហុត្វា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពន្តិ, សម្មទញ្ញាយ វា អនាសវា ហុត្វា អន្តេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពន្តីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

អត្តមនាតិ តុដ្ឋមនា. អភិនន្ទុន្តិ អភិនន្ទិំសុ. ឥមស្មិញ្ច បន វេយ្យាករណស្មិន្តិ ឥមស្មិំ សោឡសមេ វេយ្យាករណេ. ភញ្ញមានេតិ ភណិយមានេ. សេសំ បាកដមេវ.

ឯវំ សព្ពេសុបិ សោឡសសុ វេយ្យាករណេសុ សដ្ឋិមត្តេ សដ្ឋិមត្តេ កត្វា សដ្ឋិអធិកានំ នវន្នំ ភិក្ខុសតានំ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តានិ វិមុច្ចិំសុ, សោឡសក្ខត្តុំ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា ចតុសដ្ឋិ សច្ចានេត្ថ វេនេយ្យវសេន នានប្បការតោ ទេសិតានីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ ទ្វយតានុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា

និដ្ឋិត្តា.

និដ្ឋិតោ ច តតិយោ វគ្គោ អត្ថវណ្ណនានយតោ, នាមេន

មហាវគ្គោតិ.