៨. សល្លសុត្តវណ្ណនា

៥៨០. អនិមិត្តន្តិ សល្លសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតោ កិរ ឧបដ្ឋាកោ ឯកោ ឧបាសកោ, តស្ស បុត្តោ កាលមកាសិ. សោ បុត្តសោកាភិភូតោ សត្តាហំ និរាហារោ អហោសិ. តំ អនុកម្បន្តោ ភគវា តស្ស ឃរំ គន្ត្វា សោកវិនោទនត្ថំ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ អនិមត្តន្តិ កិរិយាការនិមិត្តវិរហិតំ. យថា ហិ ‘‘យទាហំ អក្ខិំ វា និខណិស្សាមិ, ភមុកំ វា ឧក្ខិបិស្សាមិ, តេន និមិត្តេន តំ ភណ្ឌំ អវហរា’’តិអាទីសុ កិរិយាការនិមិត្តមត្ថិ, ន ឯវំ ជីវិតេ. ន ហិ សក្កា លទ្ធុំ ‘‘យាវាហំ ឥទំ វា ឥទំ វា ករោមិ, តាវ ត្វំ ជីវ, មា មីយា’’តិ. អនញ្ញាតន្តិ អតោ ឯវ ន សក្កា ឯកំសេន អញ្ញាតុំ ‘‘ឯត្តកំ វា ឯត្តកំ វា កាលំ ឥមិនា ជីវិតព្ព’’ន្តិ គតិយា អាយុបរិយន្តវសេន វា. យថា ហិ ចាតុមហារាជិកាទីនំ បរិមិតំ អាយុ, ន តថា មច្ចានំ, ឯវម្បិ ឯកំសេន អនញ្ញាតំ.

កសិរន្តិ អនេកបច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិភាវតោ កិច្ឆំ ន សុខយាបនីយំ. តថា ហិ តំ អស្សាសបដិពទ្ធញ្ច, បស្សាសបដិពទ្ធញ្ច, មហាភូតបដិពទ្ធញ្ច, កពឡីការាហារបដិពទ្ធញ្ច, ឧស្មាបដិពទ្ធញ្ច, វិញ្ញាណបដិពទ្ធញ្ច. អនស្សសន្តោបិ ហិ ន ជីវតិ អបស្សសន្តោបិ. ចតូសុ ច ធាតូសុ កដ្ឋមុខាទិអាសីវិសទដ្ឋោ វិយ កាយោ បថវីធាតុប្បកោបេន តាវ ថទ្ធោ ហោតិ កលិង្គរសទិសោ. យថាហ –

‘‘បត្ថទ្ធោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ កដ្ឋមុខេន វា;

បថវីធាតុប្បកោបេន, ហោតិ កដ្ឋមុខេវ សោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤);

អាបោធាតុប្បកោបេន បូតិភាវំ អាបជ្ជិត្វា បគ្ឃរិតបុព្ពមំសលោហិតោ អដ្ឋិចម្មាវសេសោ ហោតិ. យថាហ –

‘‘បូតិកោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ បូតិមុខេន វា;

អាបោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ បូតិមុខេវ សោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤);

តេជោធាតុប្បកោបេន អង្គារកាសុយំ បក្ខិត្តោ វិយ សមន្តា បរិឌយ្ហតិ. យថាហ –

‘‘សន្តត្តោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ អគ្គិមុខេន វា;

តេជោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ អគ្គិមុខេវ សោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤);

វាយោធាតុប្បកោបេន សញ្ឆិជ្ជមានសន្ធិពន្ធនោ បាសាណេហិ កោដ្ដេត្វា សញ្ចុណ្ណិយមានដ្ឋិកោ វិយ ច ហោតិ. យថាហ –

‘‘សញ្ឆិន្នោ ភវតី កាយោ, ទដ្ឋោ សត្ថមុខេន វា;

វាយោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ សត្ថមុខេវ សោ’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤);

ធាតុប្បកោបព្យាបន្នកាយោបិ ច ន ជីវតិ. យទា បន តា ធាតុយោ អញ្ញមញ្ញំ បតិដ្ឋានាទិកិច្ចំ សាធេន្តាបិ សមំ វហន្តិ, តទា ជីវិតំ បវត្តតិ. ឯវំ មហាភូតបដិពទ្ធញ្ច ជីវិតំ. ទុព្ភិក្ខាទីសុ បន អាហារុបច្ឆេទេន សត្តានំ ជីវិតក្ខយោ បាកដោ ឯវ. ឯវំ កពឡីការាហារបដិពទ្ធញ្ច ជីវិតំ. តថា អសិតបីតាទិបរិបាកេ កម្មជតេជេ ខីណេ សត្តា ជីវិតក្ខយំ បាបុណន្តាបិ បាកដា ឯវ. ឯវំ ឧស្មាបដិពទ្ធញ្ច ជីវិតំ. វិញ្ញាណេ បន និរុទ្ធេ និរុទ្ធតោ បភុតិ សត្តានំ ន ហោតិ ជីវិតន្តិ ឯវម្បិ លោកេ បាកដមេវ. ឯវំ វិញ្ញាណបដិពទ្ធញ្ច ជីវិតំ. ឯវំ អនេកបច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិភាវតោ កសិរំ វេទិតព្ពំ.

បរិត្តញ្ចាតិ អប្បកំ, ទេវានំ ជីវិតំ ឧបនិធាយ តិណគ្គេ ឧស្សាវពិន្ទុសទិសំ, ចិត្តក្ខណតោ ឧទ្ធំ អភាវេន វា បរិត្តំ. អតិទីឃាយុកោបិ ហិ សត្តោ អតីតេន ចិត្តេន ជីវិត្ថ ន ជីវតិ ន ជីវិស្សតិ, អនាគតេន ជីវិស្សតិ ន ជីវតិ ន ជីវិត្ថ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ ន ជីវិត្ថ ន ជីវិស្សតិ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុសោ វត្តតេ ខណោ.

‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

នត្វេវ តេបិ ជីវន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សំយុតា’’តិ. (មហានិ. ១០);

តញ្ច ទុក្ខេន សំយុតន្តិ តញ្ច ជីវិតំ ឯវំ អនិមិត្តមនញ្ញាតំ កសិរំ បរិត្តញ្ច សមានម្បិ សីតុណ្ហឌំសមកសាទិសម្ផស្សខុប្បិបាសាសង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខទុក្ខទុក្ខេហិ សំយុតំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្មា ឦទិសំ មច្ចានំ ជីវិតំ, តស្មា ត្វំ យាវ តំ បរិក្ខយំ ន គច្ឆតិ, តាវ ធម្មចរិយមេវ ព្រូហយ, មា បុត្តមនុសោចាតិ.

៥៨១. អថាបិ មញ្ញេយ្យាសិ ‘‘សព្ពូបករណេហិ បុត្តំ អនុរក្ខន្តស្សាបិ មេ សោ មតោ, តេន សោចាមី’’តិ, ឯវម្បិ មា សោចិ. ន ហិ សោ ឧបក្កមោ អត្ថិ, យេន ជាតា ន មិយ្យរេ, ន ហិ សក្កា កេនចិ ឧបក្កមេន ជាតា សត្តា មា មរន្តូតិ រក្ខិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ យស្មា សោ ‘‘ជរំ បត្វា នាម, ភន្តេ, មរណំ អនុរូបំ, អតិទហរោ មេ បុត្តោ មតោ’’តិ ចិន្តេសិ, តស្មា អាហ ‘‘ជរម្បិ បត្វា មរណំ, ឯវំធម្មា ហិ បាណិនោ’’តិ, ជរំ បត្វាបិ អប្បត្វាបិ មរណំ, នត្ថិ ឯត្ថ និយមោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៨២. ឥទានិ តមត្ថំ និទស្សនេន សាធេន្តោ ‘‘ផលានមិវ បក្កាន’’ន្តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា ផលានំ បក្កានំ យស្មា សូរិយុគ្គមនតោ បភុតិ សូរិយាតបេន សន្តប្បមានេ រុក្ខេ បថវិរសោ ច អាបោរសោ ច បត្តតោ សាខំ សាខតោ ខន្ធំ ខន្ធតោ មូលន្តិ ឯវំ អនុក្កមេន មូលតោ បថវិមេវ បវិសតិ, ឱគមនតោ បភុតិ បន បថវិតោ មូលំ មូលតោ ខន្ធន្តិ ឯវំ អនុក្កមេន សាខាបត្តបល្លវាទីនិ បុន អារោហតិ, ឯវំ អារោហន្តោ ច បរិបាកគតេ ផលេ វណ្ដមូលំ ន បវិសតិ. អថ សូរិយាតបេន តប្បមានេ វណ្ដមូលេ បរិឡាហោ ឧប្បជ្ជតិ. តេន តានិ ផលានិ បាតោ បាតោ និច្ចកាលំ បតន្តិ, នេសំ បាតោ បតនតោ ភយំ ហោតិ, បតនា ភយំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ជាតានំ មច្ចានំ និច្ចំ មរណតោ ភយំ. បក្កផលសទិសា ហិ សត្តាតិ.

៥៨៣-៦. កិញ្ច ភិយ្យោ ‘‘យថាបិ កុម្ភការស្ស…បេ… ជីវិត’’ន្តិ. តស្មា ‘‘ទហរា ច…បេ… បរាយណា’’តិ ឯវំ គណ្ហ, ឯវញ្ច គហេត្វា ‘‘តេសំ មច្ចុ…បេ… ញាតី វា បន ញាតកេ’’តិ ឯវម្បិ គណ្ហ. យស្មា ច ន បិតា តាយតេ បុត្តំ, ញាតី វា បន ញាតកេ, តស្មា បេក្ខតំយេវ…បេ… នីយតិ.

តត្ថ អយំ យោជនា – បស្សមានានំយេវ ញាតីនំ ‘‘អម្ម, តាតា’’តិអាទិនា នយេន បុថុ អនេកប្បការកំ លាលបតំយេវ មច្ចានំ ឯកមេកោ មច្ចោ យថា គោ វជ្ឈោ ឯវំ នីយតិ, ឯវំ បស្ស, ឧបាសក, យាវ អតាណោ លោកោតិ.

៥៨៧. តត្ថ យេ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធាទយោ ធិតិសម្បន្នា, តេ ‘‘ឯវមព្ភាហតោ លោកោ មច្ចុនា ច ជរាយ ច, សោ ន សក្កា កេនចិ បរិត្តាណំ កាតុ’’ន្តិ យស្មា ជានន្តិ, តស្មា ធីរា ន សោចន្តិ វិទិត្វា លោកបរិយាយំ. ឥមំ លោកសភាវំ ញត្វា ន សោចន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៨៨. ត្វំ បន យស្ស មគ្គំ…បេ… បរិទេវសិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យស្ស មាតុកុច្ឆិំ អាគតស្ស អាគតមគ្គំ វា ឥតោ ចវិត្វា អញ្ញត្ថ គតស្ស គតមគ្គំ វា ន ជានាសិ, តស្ស ឥមេ ឧភោ អន្តេ អសម្បស្សំ និរត្ថំ បរិទេវសិ. ធីរា បន តេ បស្សន្តា វិទិត្វា លោកបរិយាយំ ន សោចន្តីតិ.

៥៨៩. ឥទានិ ‘‘និរត្ថំ បរិទេវសី’’តិ ឯត្ថ វុត្តបរិទេវនាយ និរត្ថកភាវំ សាធេន្តោ ‘‘បរិទេវយមានោ ចេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧទព្ពហេតិ ឧព្ពហេយ្យ ធារេយ្យ, អត្តនិ សញ្ជនេយ្យាតិ អត្ថោ. សម្មូឡ្ហោ ហិំសមត្តានន្តិ សម្មូឡ្ហោ ហុត្វា អត្តានំ ពាធេន្តោ. កយិរា ចេ នំ វិចក្ខណោតិ យទិ តាទិសោ កញ្ចិ អត្ថំ ឧទព្ពហេ, វិចក្ខណោបិ នំ បរិទេវំ ករេយ្យ.

៥៩០. ន ហិ រុណ្ណេនាតិ ឯត្ថាយំ យោជនា – ន បន កោចិ រុណ្ណេន វា សោកេន វា ចេតសោ សន្តិំ បប្បោតិ, អបិច ខោ បន រោទតោ សោចតោ ច ភិយ្យោ អស្ស ឧប្បជ្ជតេ ទុក្ខំ, សរីរញ្ច ទុព្ពណ្ណិយាទីហិ ឧបហញ្ញតីតិ.

៥៩១. ន តេន បេតាតិ តេន បរិទេវនេន កាលកតា ន បាលេន្តិ ន យាបេន្តិ, ន តំ តេសំ ឧបការាយ ហោតិ. តស្មា និរត្ថា បរិទេវនាតិ.

៥៩២. ន កេវលញ្ច និរត្ថា, អនត្ថម្បិ អាវហតិ. កស្មា? យស្មា សោកមប្បជហំ …បេ… វសមន្វគូ. តត្ថ អនុត្ថុនន្តោតិ អនុសោចន្តោ. វសមន្វគូតិ វសំ គតោ.

៥៩៣. ឯវម្បិ និរត្ថកត្តំ អនត្ថាវហត្តញ្ច សោកស្ស ទស្សេត្វា ឥទានិ សោកវិនយត្ថំ ឱវទន្តោ ‘‘អញ្ញេបិ បស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ គមិនេតិ គមិកេ, បរលោកគមនសជ្ជេ ឋិតេតិ វុត្តំ ហោតិ. ផន្ទន្តេវិធ បាណិនោតិ មរណភយេន ផន្ទមានេយេវ ឥធ សត្តេ.

៥៩៤. យេន យេនាតិ យេនាការេន មញ្ញន្តិ ‘‘ទីឃាយុកោ ភវិស្សតិ, អរោគោ ភវិស្សតី’’តិ. តតោ តំ អញ្ញថាយេវ ហោតិ, សោ ឯវំ មញ្ញិតោ មរតិបិ, រោគីបិ ហោតិ. ឯតាទិសោ អយំ វិនាភាវោ មញ្ញិតប្បច្ចនីកេន ហោតិ, បស្ស, ឧបាសក, លោកសភាវន្តិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយយោជនា វេទិតព្ពា.

៥៩៦. អរហតោ សុត្វាតិ ឥមំ ឯវរូបំ អរហតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា. នេសោ លព្ភា មយា ឥតីតិ សោ បេតោ ‘‘ឥទានិ មយា បុន ជីវតូ’’តិ ន លព្ភា ឥតិ បរិជានន្តោ, វិនេយ្យ បរិទេវិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៥៩៧. កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘យថា សរណមាទិត្តំ…បេ… ធំសយេ’’តិ. តត្ថ ធីរោ ធិតិសម្បទាយ, សបញ្ញោ សាភាវិកបញ្ញាយ, បណ្ឌិតោ ពាហុសច្ចបញ្ញាយ, កុសលោ ចិន្តកជាតិកតាយ វេទិតព្ពោ. ចិន្តាមយសុតមយភាវនាមយបញ្ញាហិ វា យោជេតព្ពំ.

៥៩៨-៩. ន កេវលញ្ច សោកមេវ, បរិទេវំ…បេ… សល្លមត្តនោ. តត្ថ បជប្បន្តិ តណ្ហំ. ទោមនស្សន្តិ ចេតសិកទុក្ខំ. អព្ពហេតិ ឧទ្ធរេ. សល្លន្តិ ឯតមេវ តិប្បការំ ទុន្នីហរណដ្ឋេន អន្តោវិជ្ឈនដ្ឋេន ច សល្លំ. បុព្ពេ វុត្តំ សត្តវិធំ រាគាទិសល្លំ វា. ឯតស្មិញ្ហិ អព្ពូឡ្ហេ សល្លេ អព្ពូឡ្ហសល្លោ…បេ… និព្ពុតោតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. តត្ថ អសិតោតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អនិស្សិតោ. បប្បុយ្យាតិ បាបុណិត្វា. សេសំ ឥធ ឥតោ បុព្ពេ វុត្តត្តា ឧត្តានត្ថមេវ, តស្មា ន វណ្ណិតំ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សល្លសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.