៧. សេលសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ សេលសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អយមេវ យាស្ស និទានេ វុត្តា. អត្ថវណ្ណនាក្កមេបិ ចស្ស បុព្ពសទិសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យំ បន អបុព្ពំ, តំ ឧត្តានត្ថានិ បទានិ បរិហរន្តា វណ្ណយិស្សាម. អង្គុត្តរាបេសូតិ អង្គា ឯវ សោ ជនបទោ, គង្គាយ បន យា ឧត្តរេន អាបោ, តាសំ អវិទូរត្តា ‘‘ឧត្តរាបោ’’តិបិ វុច្ចតិ. កតរគង្គាយ ឧត្តរេន យា អាបោតិ? មហាមហីគង្គាយ.

តត្រាយំ តស្សា នទិយា អាវិភាវត្ថំ អាទិតោ បភុតិ វណ្ណនា – អយំ កិរ ជម្ពុទីបោ ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ. តត្ថ ចតុសហស្សយោជនបរិមាណោ បទេសោ ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ ‘‘សមុទ្ទោ’’តិ សង្ខំ គតោ. តិសហស្សយោជនបមាណេ មនុស្សា វសន្តិ. តិសហស្សយោជនបមាណេ ហិមវា បតិដ្ឋិតោ ឧព្ពេធេន បញ្ចយោជនសតិកោ ចតុរាសីតិសហស្សកូដេហិ បដិមណ្ឌិតោ សមន្តតោ សន្ទមានបញ្ចសតនទីវិចិត្តោ. យត្ថ អាយាមវិត្ថារេន គម្ភីរតាយ ច បញ្ញាសបញ្ញាសយោជនា ទិយឌ្ឍយោជនសតបរិមណ្ឌលា បូរឡាសសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តា អនោតត្តាទយោ សត្ត មហាសរា បតិដ្ឋិតា.

តេសុ អនោតត្តោ សុទស្សនកូដំ, ចិត្រកូដំ, កាឡកូដំ, គន្ធមាទនកូដំ, កេលាសកូដន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ បព្ពតេហិ បរិក្ខិត្តោ. តត្ថ សុទស្សនកូដំ សុវណ្ណមយំ ទ្វិយោជនសតុព្ពេធំ អន្តោវង្កំ កាកមុខសណ្ឋានំ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ, ចិត្រកូដំ សព្ពរតនមយំ, កាឡកូដំ អញ្ជនមយំ, គន្ធមាទនកូដំ សានុមយំ អព្ភន្តរេ មុគ្គវណ្ណំ នានប្បការឱសធសញ្ឆន្នំ កាឡបក្ខុបោសថទិវសេ អាទិត្តមិវ អង្គារំ ជលន្តំ តិដ្ឋតិ, កេលាសកូដំ រជតមយំ. សព្ពានិ សុទស្សនេន សមានុព្ពេធសណ្ឋានានិ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតានិ. សព្ពានិ ទេវានុភាវេន នាគានុភាវេន ច វស្សន្តិ, នទិយោ ច តេសុ សន្ទន្តិ. តំ សព្ពម្បិ ឧទកំ អនោតត្តមេវ បវិសតិ. ចន្ទិមសូរិយា ទក្ខិណេន វា ឧត្តរេន វា គច្ឆន្តា បព្ពតន្តរេន តំ ឱភាសេន្តិ, ឧជុំ គច្ឆន្តា ន ឱភាសេន្តិ. តេនេវស្ស ‘‘អនោតត្ត’’ន្តិ សង្ខា ឧទបាទិ.

តត្ថ មនោហរសិលាតលានិ និម្មច្ឆកច្ឆបានិ ផលិកសទិសនិម្មលូទកានិ នហានតិត្ថានិ សុប្បដិយត្តានិ ហោន្តិ, យេសុ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា ឥសិគណា ច ន្ហាយន្តិ, ទេវយក្ខាទយោ ច ឧយ្យានកីឡិកំ កីឡន្តិ.

ចតូសុ ចស្ស បស្សេសុ សីហមុខំ, ហត្ថិមុខំ, អស្សមុខំ, ឧសភមុខន្តិ ចត្តារិ មុខានិ ហោន្តិ, យេហិ ចតស្សោ នទិយោ សន្ទន្តិ. សីហមុខេន និក្ខន្តនទីតីរេ សីហា ពហុតរា ហោន្តិ, ហត្ថិមុខាទីហិ ហត្ថិអស្សឧសភា. បុរត្ថិមទិសតោ និក្ខន្តនទី អនោតត្តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឥតរា តិស្សោ នទិយោ អនុបគម្ម បាចីនហិមវន្តេនេវ អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ. បច្ឆិមទិសតោ ច ឧត្តរទិសតោ ច និក្ខន្តនទិយោបិ តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា បច្ឆិមហិមវន្តេនេវ ឧត្តរហិមវន្តេនេវ ច អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសន្តិ. ទក្ខិណទិសតោ និក្ខន្តនទី បន តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណេន ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេនេវ សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា បព្ពតំ បហរិត្វា វុដ្ឋាយ បរិណាហេន តិគាវុតបមាណា ឧទកធារា ហុត្វា អាកាសេន សដ្ឋិ យោជនានិ គន្ត្វា តិយគ្គឡេ នាម បាសាណេ បតិតា, បាសាណោ ឧទកធារាវេគេន ភិន្នោ. តត្រ បញ្ញាសយោជនបមាណា តិយគ្គឡា នាម បោក្ខរណី ជាតា. បោក្ខរណិយា កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិយ សដ្ឋិ យោជនានិ គតា. តតោ ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧមង្គេន សដ្ឋិ យោជនានិ គន្ត្វា វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា ហត្ថតលេ បញ្ចង្គុលិសទិសា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តតិ. សា តិក្ខត្តុំ អនោតត្តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតដ្ឋានេ ‘‘អាវដ្ដគង្គា’’តិ វុច្ចតិ. ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេន សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘កណ្ហគង្គា’’តិ វុច្ចតិ. អាកាសេន សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘អាកាសគង្គា’’តិ វុច្ចតិ. តិយគ្គឡបាសាណេ បញ្ញាសយោជនោកាសេ ‘‘តិយគ្គឡបោក្ខរណី’’តិ វុច្ចតិ. កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិយ សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘ពហលគង្គា’’តិ វុច្ចតិ. បថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧមង្គេន សដ្ឋិ យោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘ឧមង្គគង្គា’’តិ វុច្ចតិ. វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ ‘‘គង្គា, យមុនា, អចិរវតី, សរភូ, មហី’’តិ បញ្ចធា វុច្ចតិ. ឯវមេតា បញ្ច មហាគង្គា ហិមវតា សម្ភវន្តិ. តាសុ យា អយំ បញ្ចមី មហី នាម, សា ឥធ ‘‘មហាមហីគង្គា’’តិ អធិប្បេតា. តស្សា គង្គាយ ឧត្តរេន យា អាបោ, តាសំ អវិទូរត្តា សោ ជនបទោ ‘‘អង្គុត្តរាបោ’’តិ វេទិតព្ពោ. តស្មិំ ជនបទេ អង្គុត្តរាបេសុ.

ចារិកំ ចរមានោតិ អទ្ធានគមនំ កុរុមានោ. តត្ថ ភគវតោ ទុវិធា ចារិកា តុរិតចារិកា, អតុរិតចារិកា ច. តត្ថ ទូរេបិ ភព្ពបុគ្គលេ ទិស្វា សហសា គមនំ តុរិតចារិកា. សា មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទីសុ ទដ្ឋព្ពា. តំ បច្ចុគ្គច្ឆន្តោ ហិ ភគវា មុហុត្តេនេវ តិគាវុតំ អគមាសិ, អាឡវកទមនត្ថំ តិំសយោជនំ, តថា អង្គុលិមាលស្សត្ថាយ. បុក្កុសាតិស្ស បន បញ្ចត្តាលីសយោជនំ, មហាកប្បិនស្ស វីសយោជនសតំ, ធនិយស្សត្ថាយ សត្តយោជនសតំ អទ្ធានំ អគមាសិ. អយំ តុរិតចារិកា នាម. គាមនិគមនគរបដិបាដិយា បន បិណ្ឌបាតចរិយាទីហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តស្ស គមនំ អតុរិតចារិកា នាម. អយំ ឥធ អធិប្បេតា. ឯវំ ចារិកំ ចរមានោ. មហតាតិ សង្ខ្យាមហតា គុណមហតា ច. ភិក្ខុសង្ឃេនាតិ សមណគណេន. អឌ្ឍតេឡសេហីតិ អឌ្ឍេន តេឡសហិ, ទ្វាទសហិ សតេហិ បញ្ញាសាយ ច ភិក្ខូហិ សទ្ធិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យេន…បេ… តទវសរីតិ អាបណពហុលតាយ សោ និគមោ ‘‘អាបណោ’’ ត្វេវ នាមំ លភិ. តស្មិំ កិរ វីសតិអាបណមុខសហស្សានិ វិភត្តានិ អហេសុំ. យេន ទិសាភាគេន មគ្គេន វា សោ អង្គុត្តរាបានំ រដ្ឋស្ស និគមោ ឱសរិតព្ពោ, តេន អវសរិ តទវសរិ អគមាសិ, តំ និគមំ អនុបាបុណីតិ វុត្តំ ហោតិ.

កេណិយោ ជដិលោតិ កេណិយោតិ នាមេន, ជដិលោតិ តាបសោ. សោ កិរ ព្រាហ្មណមហាសាលោ, ធនរក្ខណត្ថាយ បន តាបសបព្ពជ្ជំ សមាទាយ រញ្ញោ បណ្ណាការំ ទត្វា ភូមិភាគំ គហេត្វា តត្ថ អស្សមំ ការេត្វា វសតិ កុលសហស្សស្ស និស្សយោ ហុត្វា. អស្សមេបិ ចស្ស ឯកោ តាលរុក្ខោ ទិវសេ ទិវសេ ឯកំ សុវណ្ណផលំ មុញ្ចតីតិ វទន្តិ. សោ ទិវា កាសាយានិ ធារេតិ ជដា ច ពន្ធតិ, រត្តិំ យថាសុខំ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេតិ. សក្យបុត្តោតិ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាយ បព្ពជិតភាវបរិទីបនំ, កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយ សទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ ខោ បនាតិ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ. កល្យាណោតិ កល្យាណគុណសមន្នាគតោ, សេដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិយេវ ថុតិឃោសោ វា.

ឥតិបិ សោ ភគវាតិ អាទិម្ហិ បន អយំ តាវ យោជនា – សោ ភគវា ឥតិបិ អរហំ, ឥតិបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… ឥតិបិ ភគវាតិ, ឥមិនា ច ឥមិនា ច ការណេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អារកត្តា, អរីនំ អរានញ្ច ហតត្តា បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវាតិ ឥមេហិ តាវ ការណេហិ សោ ភគវា អរហន្តិ វេទិតព្ពោ. អារកា ហិ សោ សព្ពកិលេសេហិ មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តាតិ អារកត្តា អរហំ. តេ ចានេន កិលេសារយោ មគ្គេន ហតាតិ អរីនំ ហតត្តាបិ អរហំ. យញ្ចេតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភិ, បុញ្ញាទិអភិសង្ខារានំ ជរាមរណនេមិ, អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា តិភវរថេ សមាយោជិតំ អនាទិកាលបវត្តំ សំសារចក្កំ. តស្សានេន ពោធិមណ្ឌេ វីរិយបាទេហិ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករញាណផរសុំ គហេត្វា សព្ពេ អរា ហតាតិ អរានំ ហតត្តាតិបិ អរហំ. អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា ច ចីវរាទិបច្ចយេ សក្ការគរុការាទីនិ ច អរហតីតិ បច្ចយាទីនំ អរហត្តាបិ អរហំ. យថា ច លោកេ កេចិ បណ្ឌិតមានិនោ ពាលា អសិលោកភយេន រហោ បាបំ ករោន្តិ, ឯវំ នាយំ កទាចិ ករោតីតិ បាបករណេ រហាភាវតោបិ អរហំ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘អារកត្តា ហតត្តា ច, កិលេសារីន សោ មុនិ;

ហតសំសារចក្ការោ, បច្ចយាទីន ចារហោ;

ន រហោ ករោតិ បាបានិ, អរហំ តេន បវុច្ចតី’’តិ.

សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ. អតិសយវិសុទ្ធាហិ វិជ្ជាហិ អព្ភុត្តមេន ចរណេន ច សមន្នាគតត្តា វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ. សោភនគមនត្តា សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា សុដ្ឋុ គតត្តា សម្មា គទត្តា ច សុគតោ. សព្ពថាបិ វិទិតលោកត្តា លោកវិទូ. សោ ហិ ភគវា សភាវតោ សមុទយតោ និរោធតោ និរោធូបាយតោតិ សព្ពថា ខន្ធាយតនាទិភេទំ សង្ខារលោកំ អវេទិ, ‘‘ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. ទ្វេ លោកា នាមញ្ច រូបញ្ច. តយោ លោកា តិស្សោ វេទនា. ចត្តារោ លោកា ចត្តារោ អាហារា. បញ្ច លោកា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. ឆ លោកា ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ. សត្ត លោកា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អដ្ឋ លោកា អដ្ឋ លោកធម្មា. នវ លោកា នវ សត្តាវាសា. ទស លោកា ទសាយតនានិ. ទ្វាទស លោកា ទ្វាទសាយតនានិ. អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារស ធាតុយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១១២) ឯវំ សព្ពថា សង្ខារលោកំ អវេទិ. សត្តានំ អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ ស្វាការេ ទ្វាការេ សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ ភព្ពេ អភព្ពេ សត្តេ ជានាតីតិ សព្ពថា សត្តលោកំ អវេទិ. តថា ឯកំ ចក្កវាឡំ អាយាមតោ វិត្ថារតោ ច យោជនានំ ទ្វាទស សតសហស្សានិ តីណិ សហស្សានិ អឌ្ឍបញ្ចមានិ ច សតានិ, បរិក្ខេបតោ ឆត្តិំស សតសហស្សានិ ទស សហស្សានិ អឌ្ឍុឌ្ឍានិ ច សតានិ.

តត្ថ –

ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរា.

ចត្តារិ សតសហស្សានិ, អដ្ឋេវ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, ជលំ វាតេ បតិដ្ឋិតំ.

នវ សតសហស្សានិ, មាលុតោ នភមុគ្គតោ;

សដ្ឋិ ចេវ សហស្សានិ, ឯសា លោកស្ស សណ្ឋិតិ’’.

ឯវំ សណ្ឋិតេ ចេត្ថ យោជនានំ –

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោ មហណ្ណវេ;

អច្ចុគ្គតោ តាវទេវ, សិនេរុ បព្ពតុត្តមោ.

តតោ ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍេន, បមាណេន យថាក្កមំ;

អជ្ឈោគាឡ្ហុគ្គតា ទិព្ពា, នានារតនចិត្តិតា.

យុគន្ធរោ ឦសធរោ, ករវីកោ សុទស្សនោ;

នេមិន្ធរោ វិនតកោ, អស្សកណ្ណោ គិរិ ព្រហា.

ឯតេ សត្ត មហាសេលា, សិនេរុស្ស សមន្តតោ;

មហារាជានមាវាសា, ទេវយក្ខនិសេវិតា.

យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ច បព្ពតោ;

យោជនានំ សហស្សានិ, តីណិ អាយតវិត្ថតោ.

ចតុរាសីតិសហស្សេហិ, កូដេហិ បដិមណ្ឌិតោ;

តិបញ្ចយោជនក្ខន្ធ-បរិក្ខេបា នគវ្ហយា.

បញ្ញាសយោជនក្ខន្ធ-សាខាយាមា សមន្តតោ;

សត្តយោជនវិត្ថិណ្ណា, តាវទេវ ច ឧគ្គតា.

ជម្ពូ យស្សានុភាវេន, ជម្ពុទីបោ បកាសិតោ;

ទ្វេ អសីតិសហស្សានិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោ មហណ្ណវេ.

អច្ចុគ្គតោ តាវទេវ, ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ;

បរិក្ខិបិត្វា តំ សព្ពំ, ចក្កវាឡមយំ ឋិតោ’’.

តត្ថ ចន្ទមណ្ឌលំ ឯកូនបញ្ញាសយោជនំ, សូរិយមណ្ឌលំ បញ្ញាសយោជនំ, តាវតិំសភវនំ ទសសហស្សយោជនំ, តថា អសុរភវនំ អវីចិមហានិរយោ ជម្ពុទីបោ ច. អបរគោយានំ សត្តសហស្សយោជនំ, តថា បុព្ពវិទេហោ, ឧត្តរកុរុ អដ្ឋសហស្សយោជនោ. ឯកមេកោ ចេត្ថ មហាទីបោ បញ្ចសតបញ្ចសតបរិត្តទីបបរិវារោ. តំ សព្ពម្បិ ឯកំ ចក្កវាឡំ ឯកា លោកធាតុ. ចក្កវាឡន្តរេសុ លោកន្តរិកនិរយា. ឯវំ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ អនន្តា លោកធាតុយោ, អនន្តេន ពុទ្ធញាណេន អញ្ញាសីតិ សព្ពថា ឱកាសលោកំ អវេទិ. ឯវំ សោ ភគវា សព្ពថា. វិទិតលោកត្តា លោកវិទូតិ វេទិតព្ពោ.

អត្តនោ បន គុណេហិ វិសិដ្ឋតរស្ស កស្សចិ អភាវា អនុត្តរោ. វិចិត្តេហិ វិនយនូបាយេហិ បុរិសទម្មេ សារេតីតិ បុរិសទម្មសារថិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ អនុសាសតិ និត្ថារេតិ ចាតិ សត្ថា. ទេវមនុស្សគ្គហណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន ភព្ពបុគ្គលបរិគ្គហវសេន ច កតំ, នាគាទិកេបិ បន ឯស លោកិយត្ថេន អនុសាសតិ. យទត្ថិ នេយ្យំ នាម, សព្ពស្ស ពុទ្ធត្តា វិមោក្ខន្តិកញាណវសេន ពុទ្ធោ. យតោ បន សោ –

‘‘ភគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ.

អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតានិ បទានិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៤-១២៥) វុត្តានិ.

សោ ឥមំ លោកន្តិ សោ ភគវា ឥមំ លោកំ. ឥទានិ វត្តព្ពំ និទស្សេតិ. សទេវកន្តិអាទីនិ កសិភារទ្វាជអាឡវកសុត្តេសុ វុត្តនយានេវ. សយន្តិ សាមំ អបរនេយ្យោ ហុត្វា. អភិញ្ញាតិ អភិញ្ញាយ. សច្ឆិកត្វាតិ បច្ចក្ខំ កត្វា. បវេទេតីតិ ពោធេតិ ញាបេតិ បកាសេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… បរិយោសានកល្យាណន្តិ សោ ភគវា សត្តេសុ ការុញ្ញតំ បដិច្ច អនុត្តរំ វិវេកសុខំ ហិត្វាបិ ធម្មំ ទេសេតិ. តញ្ច ខោ អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតិ. កថំ? ឯកគាថាបិ ហិ សមន្តភទ្ទកត្តា ធម្មស្ស បឋមបាទេន អាទិកល្យាណា, ទុតិយតតិយបាទេហិ មជ្ឈេកល្យាណា, បច្ឆិមបាទេន បរិយោសានកល្យាណា. ឯកានុសន្ធិកំ សុត្តំ និទានេន អាទិកល្យាណំ, និគមនេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេន មជ្ឈេកល្យាណំ. នានានុសន្ធិកំ បឋមានុសន្ធិនា អាទិកល្យាណំ, បច្ឆិមេន បរិយោសានកល្យាណំ, សេសេហិ មជ្ឈេកល្យាណំ. សកលោបិ សាសនធម្មោ អត្តនោ អត្ថភូតេន សីលេន អាទិកល្យាណោ, សមថវិបស្សនាមគ្គផលេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, និព្ពានេន បរិយោសានកល្យាណោ. សីលសមាធីហិ វា អាទិកល្យាណោ, វិបស្សនាមគ្គេហិ មជ្ឈេកល្យាណោ, ផលនិព្ពានេហិ បរិយោសានកល្យាណោ. ពុទ្ធសុពោធិតាយ វា អាទិកល្យាណោ, ធម្មសុធម្មតាយ មជ្ឈេកល្យាណោ, សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា បរិយោសានកល្យាណោ. តំ សុត្វា តថត្តាយ បដិបន្នេន អធិគន្តព្ពាយ អភិសម្ពោធិយា វា អាទិកល្យាណោ, បច្ចេកពោធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, សាវកពោធិយា បរិយោសានកល្យាណោ. សុយ្យមានោ ចេស នីវរណាទិវិក្ខម្ភនតោ សវនេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ អាទិកល្យាណោ, បដិបជ្ជមានោ សមថវិបស្សនាសុខាវហនតោ បដិបត្តិយាបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ មជ្ឈេកល្យាណោ, តថា បដិបន្នោ ច បដិបត្តិផលេ និដ្ឋិតេ តាទិភាវាវហនតោ បដិបត្តិផលេនបិ កល្យាណមេវ អាវហតីតិ បរិយោសានកល្យាណោ. នាថប្បភវត្តា ច បភវសុទ្ធិយា អាទិកល្យាណោ, អត្ថសុទ្ធិយា មជ្ឈេកល្យាណោ, កិច្ចសុទ្ធិយា បរិយោសានកល្យាណោ. យតោ អប្បំ វា ពហុំ វា ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ទេសេតីតិ វេទិតព្ពោ.

សាត្ថំ សព្យញ្ជនន្តិ ឯវមាទីសុ បន យស្មា ឥមំ ធម្មំ ទេសេន្តោ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, នានានយេហិ ទីបេតិ, តញ្ច យថាសម្ភវំ អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិអត្ថបទសមាយោគតោ សាត្ថំ, អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសសម្បត្តិយា សព្យញ្ជនំ. អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថំ, ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជនំ. អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាវិសយតោ សាត្ថំ, ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាវិសយតោ សព្យញ្ជនំ. បណ្ឌិតវេទនីយតោ សរិក្ខកជនប្បសាទកន្តិ សាត្ថំ, សទ្ធេយ្យតោ លោកិយជនប្បសាទកន្តិ សព្យញ្ជនំ. គម្ភីរាធិប្បាយតោ សាត្ថំ, ឧត្តានបទតោ សព្យញ្ជនំ. ឧបនេតព្ពស្សាភាវតោ សកលបរិបុណ្ណភាវេន កេវលបរិបុណ្ណំ, អបនេតព្ពស្ស អភាវតោ និទ្ទោសភាវេន បរិសុទ្ធំ. សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តា ព្រហ្មភូតេហិ សេដ្ឋេហិ ចរិតព្ពតោ តេសញ្ច ចរិយភាវតោ ព្រហ្មចរិយំ. តស្មា ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ វុច្ចតិ.

អបិច យស្មា សនិទានំ សឧប្បត្តិកញ្ច ទេសេន្តោ អាទិកល្យាណំ ទេសេតិ, វិនេយ្យានំ អនុរូបតោ អត្ថស្ស អវិបរីតតាយ ហេតុទាហរណយោគតោ ច មជ្ឈេកល្យាណំ, សោតូនំ សទ្ធាបដិលាភេន និគមនេន ច បរិយោសានកល្យាណំ. ឯវំ ទេសេន្តោ ច ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. តញ្ច បដិបត្តិយា អធិគមព្យត្តិតោ សាត្ថំ, បរិយត្តិយា អាគមព្យត្តិតោ សព្យញ្ជនំ, សីលាទិបញ្ចធម្មក្ខន្ធយុត្តតោ កេវលបរិបុណ្ណំ, និរុបក្កិលេសតោ និត្ថរណត្ថាយ បវត្តិតោ លោកាមិសនិរបេក្ខតោ ច បរិសុទ្ធំ, សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មភូតានំ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ ចរិយតោ ព្រហ្មចរិយន្តិ វុច្ចតិ, តស្មាបិ ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ វុច្ចតិ.

សាធុ ខោ បនាតិ សុន្ទរំ ខោ បន, អត្ថាវហំ សុខាវហន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មិយា កថាយាតិ បានកានិសំសបដិសំយុត្តាយ. អយញ្ហិ កេណិយោ សាយន្ហសមយេ ភគវតោ អាគមនំ អស្សោសិ. ‘‘តុច្ឆហត្ថោ ភគវន្តំ ទស្សនាយ គន្តុំ លជ្ជមានោ វិកាលភោជនា វិរតានម្បិ បានកំ កប្បតី’’តិ ចិន្តេត្វា បញ្ចហិ កាជសតេហិ សុសង្ខតំ ពទរបានំ គាហាបេត្វា អគមាសិ. យថាហ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ ‘‘អថ ខោ កេណិយស្ស ជដិលស្ស ឯតទហោសិ, កិំ នុ ខោ អហំ សមណស្ស គោតមស្ស ហរាបេយ្យ’’ន្តិ (មហាវ. ៣០០) សព្ពំ វេទិតព្ពំ. តតោ នំ ភគវា យថា សេក្ខសុត្តេ (ម. និ. ២.២២ អាទយោ) សាកិយេ អាវសថានិសំសបដិសំយុត្តាយ កថាយ, គោសិង្គសាលវនេ (ម. និ. ១.៣២៥ អាទយោ) តយោ កុលបុត្តេ សាមគ្គិរសានិសំសបដិសំយុត្តាយ, រថវិនីតេ (ម. និ. ១.២៥២ អាទយោ) ជាតិភូមកេ ភិក្ខូ ទសកថាវត្ថុបដិសំយុត្តាយ, ឯវំ តង្ខណានុរូបាយ បានកានិសំសបដិសំយុត្តាយ កថាយ បានកទានានិសំសំ សន្ទស្សេសិ, តថារូបានំ បុញ្ញានំ បុនបិ កត្តព្ពតាយ និយោជេន្តោ សមាទបេសិ, អព្ភុស្សាហំ ជនេន្តោ សមុត្តេជេសិ, សន្ទិដ្ឋិកសម្បរាយិកេន ផលវិសេសេន បហំសេន្តោ សម្បហំសេសិ. តេនាហ ‘‘ធម្មិយា កថាយ…បេ… សម្បហំសេសី’’តិ. សោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ភគវតិ បសន្នោ ភគវន្តំ និមន្តេសិ, ភគវា ចស្ស តិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា អធិវាសេសិ. តេនាហ ‘‘អថ ខោ កេណិយោ ជដិលោ…បេ… អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេនា’’តិ.

កិមត្ថំ បន បដិក្ខិបិ ភគវាតិ? បុនប្បុនំ យាចនាយ ចស្ស បុញ្ញវុឌ្ឍិ ភវិស្សតិ, ពហុតរញ្ច បដិយាទេស្សតិ, តតោ អឌ្ឍតេលសានំ ភិក្ខុសតានំ បដិយត្តំ អឌ្ឍសោឡសន្នំ បាបុណិស្សតីតិ. កុតោ អបរានិ តីណិ សតានីតិ ចេ? អប្បដិយត្តេយេវ ហិ ភត្តេ សេលោ ព្រាហ្មណោ តីហិ មាណវកសតេហិ សទ្ធិំ បព្ពជិស្សតិ, តំ ទិស្វា ភគវា ឯវមាហាតិ. មិត្តាមច្ចេតិ មិត្តេ ច កម្មករេ ច. ញាតិសាលោហិតេតិ សមានលោហិតេ ឯកយោនិសម្ពន្ធេ បុត្តធីតាទយោ អវសេសពន្ធវេ ច. យេនាតិ យស្មា. មេតិ មយ្ហំ. កាយវេយ្យាវដិកន្តិ កាយេន វេយ្យាវច្ចំ. មណ្ឌលមាឡំ បដិយាទេតីតិ សេតវិតានមណ្ឌបំ ករោតិ.

តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុព្ពេទយជុព្ពេទសាមវេទានំ. សហ និឃណ្ឌុនា ច កេដុភេន ច សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ. និឃណ្ឌូតិ នាមនិឃណ្ឌុរុក្ខាទីនំ វេវចនប្បកាសកំ សត្ថំ. កេដុភន្តិ កិរិយាកប្បវិកប្បោ កវីនំ ឧបការាយ សត្ថំ. សហ អក្ខរប្បភេទេន សាក្ខរប្បភេទានំ. អក្ខរប្បភេទោតិ សិក្ខា ច និរុត្តិ ច. ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អថព្ពនវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ‘‘ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសា’’តិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា. តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ. បទំ តទវសេសញ្ច ព្យាករណំ អជ្ឈេតិ វេទេតិ ចាតិ បទកោ វេយ្យាករណោ. លោកាយតេ វិតណ្ឌវាទសត្ថេ មហាបុរិសលក្ខណាធិការេ ច ទ្វាទសសហស្សេ មហាបុរិសលក្ខណសត្ថេ អនូនោ បរិបូរការីតិ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ, អវយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវយោ នាម យោ តានិ អត្ថតោ ច គន្ថតោ ច សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ.

ជង្ឃាយ ហិតំ វិហារំ ជង្ឃាវិហារំ, ចិរាសនាទិជនិតំ បរិស្សមំ វិនោទេតុំ ជង្ឃាបសារណត្ថំ អទីឃចារិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុចង្កមមានោតិ ចង្កមមានោ ឯវ. អនុវិចរមានោតិ ឥតោ ចិតោ ច ចរមានោ. កេណិយស្ស ជដិលស្ស អស្សមោតិ កេណិយស្ស អស្សមំ និវេសនំ. អាវាហោតិ កញ្ញាគហណំ. វិវាហោតិ កញ្ញាទានំ. មហាយញ្ញោតិ មហាយជនំ. មាគធោតិ មគធានំ ឥស្សរោ. មហតិយា សេនាយ សមន្នាគតត្តា សេនិយោ. ពិម្ពីតិ សុវណ្ណំ, តស្មា សារសុវណ្ណសទិសវណ្ណតាយ ពិម្ពិសារោ. សោ មេ និមន្តិតោតិ សោ មយា និមន្តិតោ.

អថ ព្រាហ្មណោ បុព្ពេ កតាធិការត្តា ពុទ្ធសទ្ទំ សុត្វាវ អមតេនេវាភិសិត្តោ វិម្ហយរូបត្តា អាហ – ‘‘ពុទ្ធោតិ, ភោ កេណិយ, វទេសី’’តិ. ឥតរោ យថាភូតំ អាចិក្ខន្តោ អាហ – ‘‘ពុទ្ធោតិ, ភោ សេល, វទាមី’’តិ. តតោ នំ បុនបិ ទឡ្ហីករណត្ថំ បុច្ឆិ, ឥតរោបិ តថេវ អារោចេសិ. អថ កប្បសតសហស្សេហិបិ ពុទ្ធសទ្ទស្ស ទុល្លភភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឃោសោបិ ខោ ឯសោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ. តត្ថ យទិទន្តិ និបាតោ, យោ ឯសោតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ ព្រាហ្មណោ ពុទ្ធសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ សោ សច្ចមេវ ពុទ្ធោ, ឧទាហុ នាមមត្តមេវស្ស ពុទ្ធោ’’តិ វីមំសិតុកាមោ ចិន្តេសិ, អភាសិ ឯវ វា ‘‘អាគតានិ ខោ បន…បេ… វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ. តត្ថ ‘‘មន្តេសូ’’តិ វេទេសុ. ‘‘តថាគតោ កិរ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ បដិកច្ចេវ សុទ្ធាវាសទេវា ព្រាហ្មណវេសេន លក្ខណានិ បក្ខិបិត្វា វេទេ វាចេន្តិ ‘‘តទនុសារេន មហេសក្ខា សត្តា តថាគតំ ជានិស្សន្តី’’តិ. តេន បុព្ពេ វេទេសុ មហាបុរិសលក្ខណានិ អាគច្ឆន្តិ. បរិនិព្ពុតេ បន តថាគតេ កមេន អន្តរធាយន្តិ, តេន ឯតរហិ នត្ថិ. មហាបុរិសស្សាតិ បណិធិសមាទានញាណសមាទានករុណាទិគុណមហតោ បុរិសស្ស. ទ្វេវ គតិយោតិ ទ្វេ ឯវ និដ្ឋា. កាមញ្ចាយំ គតិសទ្ទោ ‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥៣) ភវភេទេ, ‘‘គតី មិគានំ បវន’’ន្តិអាទីសុ (បរិ. ៣៣៩) និវាសដ្ឋានេ, ‘‘ឯវំ អធិមត្តគតិមន្តោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៦១) បញ្ញាយំ, ‘‘គតិគត’’ន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ២០៤) វិសដភាវេ វត្តតិ, ឥធ បន និដ្ឋាយំ វេទិតព្ពោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ យេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតោ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តិ, ន តេហិ ឯវ ពុទ្ធោ. ជាតិសាមញ្ញតោ បន តានិយេវ តានីតិ វុច្ចន្តិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘យេហិ សមន្នាគតស្សា’’តិ.

សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតីតិ យទិ អគារេ វសតិ. រាជា ហោតិ ចក្កវត្តីតិ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ សង្គហវត្ថូហិ ច លោកំ រញ្ជនតោ រាជា. ចក្ករតនំ វត្តេតិ, ចតូហិ សម្បត្តិចក្កេហិ, វត្តតិ, តេហិ ច បរំ វត្តេតិ, បរហិតាយ ច ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ ចក្កវត្តិ. ឯត្ថ ច រាជាតិ សាមញ្ញំ, ចក្កវត្តីតិ វិសេសនំ. ធម្មេន ចរតីតិ ធម្មិកោ, ញាយេន សមេន វត្តតីតិ អត្ថោ. ធម្មេន រជ្ជំ លភិត្វា រាជា ជាតោតិ ធម្មរាជា. បរហិតធម្មករណេន វា ធម្មិកោ, អត្តហិតធម្មករណេន ធម្មរាជា. ចតុរន្តាយ ឥស្សរោតិ ចាតុរន្តោ, ចតុសមុទ្ទន្តាយ ចត្តុព្ពិធទីបវិភូសិតាយ ច បថវិយា ឥស្សរោតិ អត្ថោ. អជ្ឈត្តំ កោធាទិបច្ចត្ថិកេ ពហិទ្ធា ច សព្ពរាជានោ វិជេសីតិ វិជិតាវី. ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោតិ ជនបទេ ធុវភាវំ ថាវរភាវំ បត្តោ, ន សក្កា កេនចិ ចាលេតុំ, ជនបទោ វា តម្ហិ ថាវរិយប្បត្តោ អនុស្សុក្កោ សកម្មនិរតោ អចលោ អសម្បវេធីតិបិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ.

សេយ្យថិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ឯតានិ កតមានីតិ អត្ថោ. ចក្ករតនំ…បេ… បរិណាយករតនមេវ សត្តមន្តិ តានិ សព្ពប្បការតោ រតនសុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តានិ. តេសុ អយំ ចក្កវត្តិរាជា ចក្ករតនេន អជិតំ ជិនាតិ, ហត្ថិអស្សរតនេហិ វិជិតេ យថាសុខមនុវិចរតិ, បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ, សេសេហិ ឧបភោគសុខមនុភវតិ. បឋមេន ចស្ស ឧស្សាហសត្តិយោគោ, ហត្ថិអស្សគហបតិរតនេហិ បភុសត្តិយោគោ, បរិណាយករតនេន មន្តសត្តិយោគោ សុបរិបុណ្ណោ ហោតិ, ឥត្ថិមណិរតនេហិ ច តិវិធសត្តិយោគផលំ. សោ ឥត្ថិមណិរតនេហិ ភោគសុខមនុភោតិ, សេសេហិ ឥស្សរិយសុខំ. វិសេសតោ ចស្ស បុរិមានិ តីណិ អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ, មជ្ឈិមានិ អលោភកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេន, បច្ឆិមមេកំ អមោហកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ វេទិតព្ពំ.

បរោសហស្សន្តិ អតិរេកសហស្សំ. សូរាតិ អភីរុកជាតិកា. វីរង្គរូបាតិ ទេវបុត្តសទិសកាយា, ឯវំ តាវេកេ. អយំ បនេត្ថ សភាវោ វីរាតិ ឧត្តមសូរា វុច្ចន្តិ, វីរានំ អង្គំ វីរង្គំ, វីរការណំ វីរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វីរង្គំ រូបំ ឯតេសន្តិ វីរង្គរូបា, វីរិយមយសរីរា វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. បរសេនប្បមទ្ទនាតិ សចេ បដិមុខំ តិដ្ឋេយ្យ បរសេនា, តំ បមទ្ទិតុំ សមត្ថាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មេនាតិ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.២៤៤; ម. និ. ៣.២៥៧) បញ្ចសីលធម្មេន. អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដ្ដច្ឆទោតិ ឯត្ថ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិអវិជ្ជាទុច្ចរិតឆទនេហិ សត្តហិ បដិច្ឆន្នេ កិលេសន្ធការេ លោកេ តំ ឆទនំ វិវដ្ដេត្វា សមន្តតោ សញ្ជាតាលោកោ ហុត្វា ឋិតោតិ វិវដ្ដច្ឆទោ. តត្ថ បឋមេន បទេន បូជារហតា, ទុតិយេន តស្សា ហេតុ យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ. តតិយេន ពុទ្ធត្តហេតុ វិវដ្ដច្ឆទតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា វិវដ្ដោ ច វិច្ឆទោ ចាតិ វិវដ្ដច្ឆទោ, វដ្ដរហិតោ ឆទនរហិតោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេន អរហំ វដ្ដាភាវេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឆទនាភាវេនាតិ ឯវំ បុរិមបទទ្វយស្សេវ ហេតុទ្វយំ វុត្តំ ហោតិ. ទុតិយេន វេសារជ្ជេន ចេត្ថ បុរិមសិទ្ធិ, បឋមេន ទុតិយសិទ្ធិ, តតិយចតុត្ថេហិ តតិយសិទ្ធិ ហោតិ. បុរិមញ្ច ធម្មចក្ខុំ, ទុតិយំ ពុទ្ធចក្ខុំ, តតិយំ សមន្តចក្ខុំ សាធេតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ភគវតោ សន្តិកំ គន្តុកាមោ អាហ – ‘‘កហំ បន ភោ…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ឯវំ វុត្តេតិអាទីសុ យេនេសាតិ យេន ទិសាភាគេន ឯសា. នីលវនរាជីតិ នីលវណ្ណរុក្ខបន្តិ. វនំ កិរ មេឃបន្តិសទិសំ. យត្ថ ភគវា តទា វិហាសិ, តំ និទ្ទិសន្តោ អាហ – ‘‘យេនេសា ភោ, សេល, នីលវនរាជី’’តិ. តត្ថ ‘‘សោ វិហរតី’’តិ អយំ បនេត្ថ បាឋសេសោ, ភុម្មត្ថេ វា ករណវចនំ. បទេ បទន្តិ បទសមីបេ បទំ. តេន តុរិតគមនំ បដិសេធេតិ. ទុរាសទា ហីតិ ការណំ អាហ, យស្មា តេ ទុរាសទា, តស្មា ឯវំ ភោន្តោ អាគច្ឆន្តូតិ. កិំ បន ការណា ទុរាសទាតិ ចេ? សីហាវ ឯកចរា. យថា ហិ សីហា សហាយកិច្ចាភាវតោ ឯកចរា, ឯវំ តេបិ វិវេកកាមតាយ. ‘‘យទា ចាហ’’ន្តិអាទិនា បន តេ មាណវកេ ឧបចារំ សិក្ខាបេតិ. តត្ថ មា ឱបាតេថាតិ មា បវេសេថ, មា កថេថាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាគមេន្តូតិ បដិមានេន្តុ, យាវ កថា បរិយោសានំ គច្ឆតិ, តាវ តុណ្ហី ភវន្តូតិ អត្ថោ.

សមន្នេសីតិ គវេសិ. យេភុយ្យេនាតិ ពហុកានិ អទ្ទស, អប្បកានិ នាទ្ទស. តតោ យានិ ន អទ្ទស, តានិ ទីបេន្តោ អាហ ‘‘ឋបេត្វា ទ្វេ’’តិ. កង្ខតីតិ កង្ខំ ឧប្បាទេតិ បត្ថនំ ‘‘អហោ វត បស្សេយ្យ’’ន្តិ. វិចិកិច្ឆតីតិ តតោ តតោ តានិ វិចិនន្តោ កិច្ឆតិ ន សក្កោតិ ទដ្ឋុំ. នាធិមុច្ចតីតិ តាយ វិចិកិច្ឆាយ សន្និដ្ឋានំ ន គច្ឆតិ. ន សម្បសីទតីតិ តតោ ‘‘បរិបុណ្ណលក្ខណោ អយ’’ន្តិ ភគវតិ បសាទំ នាបជ្ជតិ. កង្ខាយ វា សុទុព្ពលវិមតិ វុត្តា, វិចិកិច្ឆាយ មជ្ឈិមា, អនធិមុច្ចនតាយ ពលវតី, អសម្បសាទេន តេហិ តីហិ ធម្មេហិ ចិត្តស្ស កាលុស្សិយភាវោ.

កោសោហិតេតិ វត្ថិកោសេន បដិច្ឆន្នេ. វត្ថគុយ្ហេតិ អង្គជាតេ. ភគវតោ ហិ វរវារណស្សេវ កោសោហិតំ វត្ថគុយ្ហំ សុវណ្ណវណ្ណំ បទុមគព្ភសមានំ. តំ សោ វត្ថបដិច្ឆន្នត្តា អបស្សន្តោ អន្តោមុខគតាយ ច ជិវ្ហាយ បហូតភាវំ អសល្លក្ខេន្តោ តេសុ ទ្វីសុ លក្ខណេសុ កង្ខី អហោសិ វិចិកិច្ឆី. តថារូបន្តិ កថំ រូបំ? កិមេត្ថ អម្ហេហិ វត្តព្ពំ, វុត្តមេតំ នាគសេនត្ថេរេនេវ មិលិន្ទរញ្ញា បុដ្ឋេន (មិ. ប. ៤.៣.៣) –

‘‘ទុក្ករំ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា កតន្តិ. កិំ, មហារាជាតិ? មហាជនេន ហិរិករណោកាសំ ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណស្ស ច អន្តេវាសិឧត្តរស្ស ច ពាវរិស្ស អន្តេវាសីនំ សោឡសន្នំ ព្រាហ្មណានញ្ច សេលស្ស ព្រាហ្មណស្ស អន្តេវាសីនំ តិសតមាណវានញ្ច ទស្សេសិ, ភន្តេតិ. ន, មហារាជ, ភគវា គុយ្ហំ ទស្សេតិ, ឆាយំ ភគវា ទស្សេតិ, ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា និវាសននិវត្ថំ កាយពន្ធនពទ្ធំ ចីវរបារុតំ ឆាយារូបកមត្តំ ទស្សេតិ, មហារាជាតិ. ឆាយារូបេ ទិដ្ឋេ សតិ ទិដ្ឋោ ឯវ ននុ, ភន្តេតិ. តិដ្ឋតេតំ, មហារាជ, ហទយរូបំ ទិស្វា ពុជ្ឈនកសត្តោ ភវេយ្យ, ហទយមំសំ នីហរិត្វា ទស្សេយ្យ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ. កល្លោសិ, ភន្តេ, នាគសេនា’’តិ (មិ. ប. ៤.៣.៣).

និន្នាមេត្វាតិ នីហរិត្វា. កណ្ណសោតានុមសនេន ចេត្ថ ទីឃភាវោ, នាសិកាសោតានុមសនេន តនុភាវោ, នលាដច្ឆាទនេន បុថុលភាវោ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ. អាចរិយបាចរិយានន្តិ អាចរិយានញ្ចេវ អាចរិយាចរិយានញ្ច. សកេ វណ្ណេតិ អត្តនោ គុណេ.

៥៥៤. បរិបុណ្ណកាយោតិ លក្ខណេហិ បរិបុណ្ណតាយ អហីនង្គបច្ចង្គតាយ ច បរិបុណ្ណសរីរោ. សុរុចីតិ សុន្ទរសរីរប្បភោ. សុជាតោតិ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា សណ្ឋានសម្បត្តិយា ច សុនិព្ពត្តោ. ចារុទស្សនោតិ សុចិរម្បិ បស្សន្តានំ អតិត្តិជនកំ អប្បដិកូលំ រមណីយំ ចារុ ឯវ ទស្សនំ អស្សាតិ ចារុទស្សនោ. កេចិ បន ភណន្តិ ‘‘ចារុទស្សនោតិ សុន្ទរនេត្តោ’’តិ. សុវណ្ណវណ្ណោតិ សុវណ្ណសទិសវណ្ណោ. អសីតិ ភវសិ. ឯតំ សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពំ. សុសុក្កទាឋោតិ សុដ្ឋុ សុក្កទាឋោ. ភគវតោ ហិ ទាឋាហិ ចន្ទកិរណា វិយ អតិវិយ បណ្ឌររំសិយោ និច្ឆរន្តិ. តេនាហ – ‘‘សុសុក្កទាឋោសី’’តិ.

៥៥៥. មហាបុរិសលក្ខណាតិ បុព្ពេ វុត្តព្យញ្ជនានេវ វចនន្តរេន និគមេន្តោ អាហ.

៥៥៦. ឥទានិ តេសុ លក្ខណេសុ អត្តនោ អភិរុចិតេហិ លក្ខណេហិ ភគវន្តំ ថុនន្តោ អាហ – ‘‘បសន្ននេត្តោ’’តិអាទិ. ភគវា ហិ បញ្ចវណ្ណបសាទសម្បត្តិយា បសន្ននេត្តោ, បរិបុណ្ណចន្ទមណ្ឌលសទិសមុខត្តា សុមុខោ, អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា ព្រហា, ពហ្មុជុគត្តតាយ ឧជុ, ជុតិមន្តតាយ បតាបវា. យម្បិ ចេត្ថ បុព្ពេ វុត្តំ, តំ ‘‘មជ្ឈេ សមណសង្ឃស្សា’’តិ ឥមិនា បរិយាយេន ថុនតា បុន វុត្តំ. ឦទិសោ ហិ ឯវំ វិរោចតិ. ឯស នយោ ឧត្តរគាថាយបិ.

៥៥៧-៨. ឧត្តមវណ្ណិនោតិ ឧត្តមវណ្ណសម្បន្នស្ស. ជម្ពុសណ្ឌស្សាតិ ជម្ពុទីបស្ស. បាកដេន ឥស្សរិយំ វណ្ណយន្តោ អាហ, អបិច ចក្កវត្តិ ចតុន្នម្បិ ទីបានំ ឥស្សរោ ហោតិ.

៥៥៩. ខត្តិយាតិ ជាតិខត្តិយា. ភោជាតិ ភោគិយា. រាជានោតិ យេ កេចិ រជ្ជំ ការេន្តា. អនុយន្តាតិ អនុគាមិនោ សេវកា. រាជាភិរាជាតិ រាជូនំ បូជនិយោ រាជា ហុត្វា, ចក្កវត្តីតិ អធិប្បាយោ. មនុជិន្ទោតិ មនុស្សាធិបតិ បរមិស្សរោ ហុត្វា.

៥៦០. ឯវំ វុត្តេ ភគវា ‘‘យេ តេ ភវន្តិ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេ សកេ វណ្ណេ ភញ្ញមានេ អត្តានំ បាតុករោន្តី’’តិ ឥមំ សេលស្ស មនោរថំ បូរេន្តោ អាហ ‘‘រាជាហមស្មី’’តិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យំ ខោ មំ ត្វំ សេល យាចសិ ‘‘រាជា អរហសិ ភវិតុំ ចក្កវត្តី’’តិ, ឯត្ថ អប្បោស្សុក្កោ ហោតិ, រាជាហមស្មិ, សតិ ច រាជត្តេ យថា អញ្ញោ រាជា សមានោបិ យោជនសតំ វា អនុសាសតិ, ទ្វេ តីណិ វា ចត្តារិ វា បញ្ច វា យោជនសតានិ យោជនសហស្សំ វា ចក្កវត្តិ ហុត្វាបិ ចតុទីបបរិយន្តមត្តំ វា, នាហមេវំ បរិច្ឆិន្នវិសយោ. អហញ្ហិ ធម្មរាជា អនុត្តរោ ភវគ្គតោ អវីចិបរិយន្តំ កត្វា តិរិយំ អប្បមេយ្យា លោកធាតុយោ អនុសាសាមិ. យាវតា ហិ អបទទ្វិបទាទិភេទា សត្តា, អហំ តេសំ អគ្គោ. ន ហិ មេ កោចិ សីលេន វា…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនេន វា បដិភាគោ អត្ថិ. ស្វាហំ ឯវំ ធម្មរាជា អនុត្តរោ អនុត្តរេនេវ ចតុសតិបដ្ឋានាទិភេទពោធិបក្ខិយសង្ខាតេន ធម្មេន ចក្កំ វត្តេមិ ‘‘ឥទំ បជហថ, ឥទំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរថា’’តិអាទិនា អាណាចក្កំ, ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អរិយសច្ច’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៤) បរិយត្តិធម្មេន ធម្មចក្កមេវ វា. ចក្កំ អប្បដិវត្តិយន្តិ យំ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ ហោតិ សមណេន វា…បេ… កេនចិ លោកស្មិន្តិ.

៥៦១-២. ឯវំ អត្តានំ អាវិករោន្តំ ភគវន្តំ ទិស្វា បីតិសោមនស្សជាតោ សេលោ ទឡ្ហិករណត្ថំ ‘‘សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសី’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ កោ នុ សេនាបតីតិ ធម្មរញ្ញោ ភោតោ, ធម្មេន បវត្តិតស្ស ធម្មចក្កស្ស អនុប្បវត្តកោ សេនាបតិ កោតិ បុច្ឆិ.

៥៦៣. តេន ច សមយេន ភគវតោ ទក្ខិណបស្សេ អាយស្មា សារិបុត្តោ និសិន្នោ ហោតិ សុវណ្ណបុញ្ជោ វិយ សិរិយា សោភមានោ, តំ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘មយា បវត្តិត’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ អនុជាតោ តថាគតន្តិ តថាគតហេតុ អនុជាតោ, តថាគតេន ហេតុនា ជាតោតិ អត្ថោ.

៥៦៤. ឯវំ ‘‘កោ នុ សេនាបតី’’តិ បញ្ហំ ព្យាករិត្វា យំ សេលោ អាហ – ‘‘សម្ពុទ្ធោ បដិជានាសី’’តិ, តត្រ នំ និក្កង្ខំ កាតុកាមោ ‘‘នាហំ បដិញ្ញាមត្តេនេវ បដិជានាមិ, អបិចាហំ ឥមិនា ការណេន ពុទ្ធោ’’តិ ញាបេតុំ ‘‘អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ អភិញ្ញេយ្យន្តិ វិជ្ជា ច វិមុត្តិ ច. មគ្គសច្ចសមុទយសច្ចានិ បន ភាវេតព្ពបហាតព្ពានិ, ហេតុវចនេន បន ផលសិទ្ធិតោ តេសំ ផលានិ និរោធសច្ចទុក្ខសច្ចានិបិ វុត្តានេវ ភវន្តិ. យតោ សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិកតំ, បរិញ្ញេយ្យំ បរិញ្ញាតន្តិ ឯវម្បេត្ថ វុត្តមេវ ហោតិ. ឯវំ ចតុសច្ចភាវនាផលញ្ច វិជ្ជាវិមុត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុជ្ឈិតព្ពំ ពុជ្ឈិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោស្មី’’តិ យុត្តេន ហេតុនា ពុទ្ធត្តំ សាធេតិ.

៥៦៥-៧. ឯវំ និប្បរិយាយេន អត្តានំ បាតុកត្វា អត្តនិ កង្ខាវិតរណត្ថំ ព្រាហ្មណំ អភិត្ថរយមានោ ‘‘វិនយស្សូ’’តិ គាថាត្តយមាហ. តត្ថ សល្លកត្តោតិ រាគសល្លាទិសត្តសល្លកត្តនោ. ព្រហ្មភូតោតិ សេដ្ឋភូតោ. អតិតុលោតិ តុលំ អតីតោ ឧបមំ អតីតោ, និរូបមោតិ អត្ថោ. មារសេនប្បមទ្ទនោតិ ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិកាយ ‘‘បរេ ច អវជានាតី’’តិ (សុ. និ. ៤៤០; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) ឯវំ វុត្តាយ មារបរិសសង្ខាតាយ មារសេនាយ បមទ្ទនោ. សព្ពាមិត្តេតិ ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារាទិកេ សព្ពបច្ចត្ថិកេ. វសីកត្វាតិ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា. អកុតោភយោតិ កុតោចិ អភយោ.

៥៦៨-៧០. ឯវំ វុត្តេ សេលោ ព្រាហ្មណោ តាវទេវ ភគវតិ សញ្ជាតប្បសាទោ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ ហុត្វា ‘‘ឥមំ ភវន្តោ’’តិ គាថាត្តយមាហ យថា តំ បរិបាកគតាយ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា សម្មា ចោទិយមានោ. តត្ថ កណ្ហាភិជាតិកោតិ ចណ្ឌាលាទិនីចកុលេ ជាតោ.

៥៧១. តតោ តេបិ មាណវកា តថេវ បព្ពជ្ជាបេក្ខា ហុត្វា ‘‘ឯតញ្ចេ រុច្ចតិ ភោតោ’’តិ គាថមាហំសុ យថា តំ តេន សទ្ធិំ កតាធិការា កុលបុត្តា.

៥៧២. អថ សេលោ តេសុ មាណវកេសុ តុដ្ឋចិត្តោ តេ ទស្សេន្តោ បព្ពជ្ជំ យាចមានោ ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ គាថមាហ.

៥៧៣. តតោ ភគវា យស្មា សេលោ អតីតេ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ សាសនេ តេសំយេវ តិណ្ណំ បុរិសសតានំ គណសេដ្ឋោ ហុត្វា តេហិ សទ្ធិំ បរិវេណំ ការាបេត្វា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ច កត្វា កមេន ទេវមនុស្សសម្បត្តិំ អនុភវមានោ បច្ឆិមេ ភវេ តេសំយេវ អាចរិយោ ហុត្វា និព្ពត្តោ, តញ្ច នេសំ កម្មំ វិមុត្តិបរិបាកាយ បរិបក្កំ ឯហិភិក្ខុភាវស្ស ច ឧបនិស្សយភូតំ, តស្មា តេ សព្ពេវ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេន្តោ ‘‘ស្វាក្ខាត’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ បច្ចក្ខំ. អកាលិកន្តិ មគ្គានន្តរផលុប្បត្តិតោ ន កាលន្តរេ បត្តព្ពផលំ. យត្ថាតិ យន្និមិត្តា. មគ្គព្រហ្មចរិយនិមិត្តា ហិ បព្ពជ្ជា អប្បមត្តស្ស សតិវិប្បវាសវិរហិតស្ស តីសុ សិក្ខាសុ សិក្ខតោ អមោឃា ហោតិ. តេនាហ – ‘‘ស្វាក្ខាតំ…បេ… សិក្ខតោ’’តិ.

ឯវញ្ច វត្វា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ភគវា អវោច. តេ សព្ពេ បត្តចីវរធរា ហុត្វា អាកាសេនាគម្ម ភគវន្តំ អភិវាទេសុំ. ឯវមិមំ តេសំ ឯហិភិក្ខុភាវំ សន្ធាយ សង្គីតិការា ‘‘អលត្ថ ខោ សេលោ…បេ… ឧបសម្បទ’’ន្តិ អាហំសុ.

ភុត្តាវិន្តិ ភុត្តវន្តំ. ឱនីតបត្តបាណិន្តិ បត្តតោ ឱនីតបាណិំ, អបនីតហត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឧបគន្ត្វា’’តិ បាឋសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរថា ហិ ភគវន្តំ ឯកមន្តំ និសីទីតិ ន យុជ្ជតិ.

៥៧៤. អគ្គិហុត្តមុខាតិ ភគវា កេណិយស្ស ចិត្តានុកូលវសេន អនុមោទន្តោ ឯវមាហ. តត្ថ អគ្គិបរិចរិយំ វិនា ព្រាហ្មណានំ យញ្ញាភាវតោ ‘‘អគ្គិហុត្តមុខា យញ្ញា’’តិ វុត្តំ. អគ្គិហុត្តសេដ្ឋា អគ្គិហុត្តបធានាតិ អត្ថោ. វេទេ សជ្ឈាយន្តេហិ បឋមំ សជ្ឈាយិតព្ពតោ សាវិត្តី ‘‘ឆន្ទសោ មុខ’’ន្តិ វុត្តា. មនុស្សានំ សេដ្ឋតោ រាជា ‘‘មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. នទីនំ អាធារតោ បដិសរណតោ ច សាគរោ ‘‘មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ចន្ទយោគវសេន ‘‘អជ្ជ កត្តិកា អជ្ជ រោហិនី’’តិ សញ្ជាននតោ អាលោកករណតោ សោម្មភាវតោ ច ‘‘នក្ខត្តានំ មុខំ ចន្ទោ’’តិ វុត្តោ. តបន្តានំ អគ្គត្តា អាទិច្ចោ ‘‘តបតំ មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. ទក្ខិណេយ្យានំ បន អគ្គត្តា វិសេសេន តស្មិំ សមយេ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ សន្ធាយ ‘‘បុញ្ញំ អាកង្ខមានានំ, សង្ឃោ វេ យជតំ មុខ’’ន្តិ វុត្តោ. តេន សង្ឃោ បុញ្ញស្ស អាយមុខន្តិ ទស្សេតិ.

៥៧៦. យំ តំ សរណន្តិ អញ្ញព្យាករណគាថមាហ. តស្សត្ថោ – បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា ភគវា, យស្មា មយំ ឥតោ អដ្ឋមេ ទិវសេ តំ សរណំ អគមម្ហ, តស្មា សត្តរត្តេន តវ សាសនេ អនុត្តរេន ទមថេន ទន្តម្ហ. អហោ តេ សរណស្ស អានុភាវោតិ.

៥៧៧-៨. តតោ បរំ ភគវន្តំ ទ្វីហិ គាថាហិ ថុនិត្វា តតិយាយ វន្ទនំ យាចតិ –

៥៧៩. ‘‘ភិក្ខវោ តិសតា ឥមេ, តិដ្ឋន្តិ បញ្ជលីកតា;

បាទេ វីរ បសារេហិ, នាគា វន្ទន្តុ សត្ថុនោ’’តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សេលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.