៦. សភិយសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ សភិយសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អយមេវ យាស្ស និទានេ វុត្តា. អត្ថវណ្ណនាក្កមេបិ ចស្ស បុព្ពសទិសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យំ បន អបុព្ពំ, តំ ឧត្តានត្ថានិ បទានិ បរិហរន្តា វណ្ណយិស្សាម. វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេតិ វេឡុវនន្តិ តស្ស ឧយ្យានស្ស នាមំ. តំ កិរ វេឡូហិ ច បរិក្ខិត្តំ អហោសិ អដ្ឋារសហត្ថេន ច បាការេន, គោបុរទ្វារដ្ដាលកយុត្តំ នីលោភាសំ មនោរមំ, តេន ‘‘វេឡុវន’’ន្តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកានញ្ចេត្ថ និវាបំ អទំសុ, តេន ‘‘កលន្ទកនិវាបោ’’តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកា នាម កាឡកា វុច្ចន្តិ. បុព្ពេ កិរ អញ្ញតរោ រាជា តត្ថ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ អាគតោ សុរាមទេន មត្តោ ទិវាសេយ្យំ សុបិ. បរិជនោបិស្ស ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ បុប្ផផលាទីហិ បលោភិយមានោ ឥតោ ចិតោ ច បក្កាមិ. អថ សុរាគន្ធេន អញ្ញតរស្មា សុសិររុក្ខា កណ្ហសប្បោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ. តំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា ‘‘រញ្ញោ ជីវិតំ ទស្សាមី’’តិ កាឡកវេសេន អាគន្ត្វា កណ្ណមូលេ សទ្ទមកាសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិ, កណ្ហសប្បោ និវត្តោ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘ឥមាយ មម កាឡកាយ ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ កាឡកានំ តត្ថ និវាបំ បដ្ឋបេសិ, អភយឃោសនញ្ច ឃោសាបេសិ. តស្មា តំ តតោ បភុតិ ‘‘កលន្ទកនិវាបោ’’តិ សង្ខំ គតំ.

សភិយស្ស បរិព្ពាជកស្សាតិ សភិយោតិ តស្ស នាមំ, បរិព្ពាជកោតិ ពាហិរ បព្ពជ្ជំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. បុរាណសាលោហិតាយ ទេវតាយាតិ ន មាតា ន បិតា, អបិច ខោ បនស្ស មាតា វិយ បិតា វិយ ច ហិតជ្ឈាសយត្តា សោ ទេវបុត្តោ ‘‘បុរាណសាលោហិតា ទេវតា’’តិ វុត្តោ. បរិនិព្ពុតេ កិរ កស្សបេ ភគវតិ បតិដ្ឋិតេ សុវណ្ណចេតិយេ តយោ កុលបុត្តា សម្មុខសាវកានំ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា ចរិយានុរូបានិ កម្មដ្ឋានានិ គហេត្វា បច្ចន្តជនបទំ គន្ត្វា អរញ្ញាយតនេ សមណធម្មំ ករោន្តិ, អន្តរន្តរា ច ចេតិយវន្ទនត្ថាយ ធម្មស្សវនត្ថាយ ច នគរំ គច្ឆន្តិ. អបរេន ច សមយេន តាវតកម្បិ អរញ្ញេ វិប្បវាសំ អរោចយមានា តត្ថេវ អប្បមត្តា វិហរិំសុ, ឯវំ វិហរន្តាបិ ន ច កិញ្ចិ វិសេសំ អធិគមិំសុ. តតោ នេសំ អហោសិ – ‘‘មយំ បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តា ជីវិតេ សាបេក្ខា ហោម, ជីវិតេ សាបេក្ខេន ច ន សក្កា លោកុត្តរធម្មោ អធិគន្តុំ, បុថុជ្ជនកាលកិរិយាបិ ទុក្ខា, ហន្ទ មយំ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុយ្ហ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខា សមណធម្មំ ករោមា’’តិ. តេ តថា អកំសុ.

អថ នេសំ មហាថេរោ ឧបនិស្សយសម្បន្នត្តា តទហេវ ឆឡភិញ្ញាបរិវារំ អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. សោ ឥទ្ធិយា ហិមវន្តំ គន្ត្វា អនោតត្តេ មុខំ ធោវិត្វា ឧត្តរកុរូសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បុន អញ្ញម្បិ បទេសំ គន្ត្វា បត្តំ បូរេត្វា អនោតត្តឧទកញ្ច នាគលតាទន្តបោណញ្ច គហេត្វា តេសំ សន្តិកំ អាគន្ត្វា អាហ – ‘‘បស្សថាវុសោ មមានុភាវំ, អយំ ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតោ, ឥទំ ហិមវន្តតោ ឧទកទន្តបោណំ អាភតំ, ឥមំ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោថ, ឯវាហំ តុម្ហេ សទា ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. តេ តំ សុត្វា អាហំសុ – ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, កតកិច្ចា, តុម្ហេហិ សហ សល្លាបមត្តម្បិ អម្ហាកំ បបញ្ចោ, មា ទានិ តុម្ហេ បុន អម្ហាកំ សន្តិកំ អាគមិត្ថា’’តិ. សោ កេនចិ បរិយាយេន តេ សម្បដិច្ឆាបេតុំ អសក្កោន្តោ បក្កាមិ.

តតោ តេសំ ឯកោ ទ្វីហតីហច្ចយេន បញ្ចាភិញ្ញោ អនាគាមី អហោសិ. សោបិ តថេវ អកាសិ, ឥតរេន ច បដិក្ខិត្តោ តថេវ អគមាសិ. សោ តំ បដិក្ខិបិត្វា វាយមន្តោ បព្ពតំ អារុហនទិវសតោ សត្តមេ ទិវសេ កិញ្ចិ វិសេសំ អនធិគន្ត្វាវ កាលកតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. ខីណាសវត្ថេរោបិ តំ ទិវសមេវ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី សុទ្ធាវាសេសុ ឧប្បជ្ជិ. ទេវបុត្តោ ឆសុ កាមាវចរទេវលោកេសុ អនុលោមបដិលោមេន ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ទេវលោកា ចវិត្វា អញ្ញតរិស្សា បរិព្ពាជិកាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. សា កិរ អញ្ញតរស្ស ខត្តិយស្ស ធីតា, តំ មាតាបិតរោ ‘‘អម្ហាកំ ធីតា សមយន្តរំ ជានាតូ’’តិ ឯកស្ស បរិព្ពាជកស្ស និយ្យាតេសុំ. តស្សេកោ អន្តេវាសិកោ បរិព្ពាជកោ តាយ សទ្ធិំ វិប្បដិបជ្ជិ. សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. តំ គព្ភិនិំ ទិស្វា បរិព្ពាជិកា និក្កឌ្ឍិំសុ. សា អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ សភាយំ វិជាយិ, តេនស្ស ‘‘សភិយោ’’ត្វេវ នាមំ អកាសិ. សោបិ សភិយោ វឌ្ឍិត្វា បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា នានាសត្ថានិ ឧគ្គហេត្វា មហាវាទី ហុត្វា វាទក្ខិត្តតាយ សកលជម្ពុទីបេ វិចរន្តោ អត្តនោ សទិសំ វាទិំ អទិស្វា នគរទ្វារេ អស្សមំ ការាបេត្វា ខត្តិយកុមារាទយោ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ តត្ថ វសតិ.

អថ ភគវា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុបុព្ពេន រាជគហំ អាគន្ត្វា វេឡុវនេ វិហរតិ កលន្ទកនិវាបេ. សភិយោ បន ពុទ្ធុប្បាទំ ន ជានាតិ. អថ សោ សុទ្ធាវាសព្រហ្មា សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមាហំ វិសេសំ កស្សានុភាវេន បត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សមណធម្មកិរិយំ តេ ច សហាយេ អនុស្សរិត្វា ‘‘តេសុ ឯកោ បរិនិព្ពុតោ, ឯកោ ឥទានិ កត្ថា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘ទេវលោកា ចវិត្វា ជម្ពុទីបេ ឧប្បន្នោ ពុទ្ធុប្បាទម្បិ ន ជានាតី’’តិ ញត្វា ‘‘ហន្ទ នំ ពុទ្ធុបសេវនាយ និយោជេមី’’តិ វីសតិ បញ្ហេ អភិសង្ខរិត្វា រត្តិភាគេ តស្ស អស្សមមាគម្ម អាកាសេ ឋត្វា ‘‘សភិយ, សភិយា’’តិ បក្កោសិ. សោ និទ្ទាយមានោ តិក្ខត្តុំ តំ សទ្ទំ សុត្វា និក្ខម្ម ឱភាសំ ទិស្វា បញ្ជលិកោ អដ្ឋាសិ. តតោ តំ ព្រហ្មា អាហ – ‘‘អហំ សភិយ តវត្ថាយ វីសតិ បញ្ហេ អាហរិំ, តេ ត្វំ ឧគ្គណ្ហ. យោ ច តេ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥមេ បញ្ហេ បុដ្ឋោ ព្យាករោតិ, តស្ស សន្តិកេ ព្រហ្មចរិយំ ចរេយ្យាសី’’តិ. ឥមំ ទេវបុត្តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បុរាណសាលោហិតាយ ទេវតាយ បញ្ហា ឧទ្ទិដ្ឋា ហោន្តី’’តិ. ឧទ្ទិដ្ឋាតិ ឧទ្ទេសមត្តេនេវ វុត្តា, ន វិភង្គេន.

ឯវំ វុត្តេ ច នេ សភិយោ ឯកវចនេនេវ បទបដិបាដិយា ឧគ្គហេសិ. អថ សោ ព្រហ្មា ជានន្តោបិ តស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ នាចិក្ខិ. ‘‘អត្ថំ គវេសមានោ បរិព្ពាជកោ សយមេវ សត្ថារំ ញស្សតិ. ឥតោ ពហិទ្ធា ច សមណព្រាហ្មណានំ តុច្ឆភាវ’’ន្តិ ឥមិនា បនាធិប្បាយេន ឯវមាហ – ‘‘យោ តេ សភិយ…បេ… ចរេយ្យាសី’’តិ. ថេរគាថាសុ បន ចតុក្កនិបាតេ សភិយត្ថេរាបទានំ វណ្ណេន្តា ភណន្តិ ‘‘សា ចស្ស មាតា អត្តនោ វិប្បដិបត្តិំ ចិន្តេត្វា តំ ជិគុច្ឆមានា ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នា, តាយ ព្រហ្មទេវតាយ តេ បញ្ហា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ.

យេ តេតិ ឥទានិ វត្តព្ពានំ ឧទ្ទេសបច្ចុទ្ទេសោ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគមនេន លោកសម្មុតិយា ច សមណា ចេវ ព្រាហ្មណា ច. សង្ឃិនោតិ គណវន្តោ. គណិនោតិ សត្ថារោ, ‘‘សព្ពញ្ញុនោ មយ’’ន្តិ ឯវំ បដិញ្ញាតារោ. គណាចរិយាតិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទិវសេន បព្ពជិតគហដ្ឋគណស្ស អាចរិយា. ញាតាតិ អភិញ្ញាតា, វិស្សុតា បាកដាតិ វុត្តំ ហោតិ. យសស្សិនោតិ លាភបរិវារសម្បន្នា. តិត្ថករាតិ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តេហិ ឱតរិតព្ពានំ ឱគាហិតព្ពានំ ទិដ្ឋិតិត្ថានំ កត្តារោ. សាធុសម្មតា ពហុជនស្សាតិ ‘‘សាធវោ ឯតេ សន្តោ សប្បុរិសា’’តិ ឯវំ ពហុជនស្ស សម្មតា.

សេយ្យថិទន្តិ កតមេ តេតិ ចេ-ឥច្ចេតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. បូរណោតិ នាមំ, កស្សបោតិ គោត្តំ. សោ កិរ ជាតិយា ទាសោ, ទាសសតំ បូរេន្តោ ជាតោ. តេនស្ស ‘‘បូរណោ’’តិ នាមមកំសុ. បលាយិត្វា បន នគ្គេសុ បព្ពជិត្វា ‘‘កស្សបោ អហ’’ន្តិ គោត្តំ ឧទ្ទិសិ, សព្ពញ្ញុតញ្ច បច្ចញ្ញាសិ. មក្ខលីតិ នាមំ, គោសាលាយ ជាតត្តា គោសាលោតិបិ វុច្ចតិ. សោបិ កិរ ជាតិយា ទាសោ ឯវ, បលាយិត្វា បព្ពជិ, សព្ពញ្ញុតញ្ច បច្ចញ្ញាសិ. អជិតោតិ នាមំ, អប្បិច្ឆតាយ កេសកម្ពលំ ធារេតិ, តេន កេសកម្ពលោតិបិ វុច្ចតិ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. បកុធោតិ នាមំ, កច្ចាយនោតិ គោត្តំ. អប្បិច្ឆវសេន ឧទកេ ជីវសញ្ញាយ ច ន្ហានមុខធោវនាទិ បដិក្ខិត្តោ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. សញ្ចយោតិ នាមំ, ពេលដ្ឋោ បនស្ស បិតា, តស្មា ពេលដ្ឋបុត្តោតិ វុច្ចតិ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. និគណ្ឋោតិ បព្ពជ្ជានាមេន, នាដបុត្តោតិ បិតុនាមេន វុច្ចតិ. នាដោតិ កិរ នាមស្ស បិតា, តស្ស បុត្តោតិ នាដបុត្តោ, សោបិ សព្ពញ្ញុតំ បច្ចញ្ញាសិ. សព្ពេបិ បញ្ចសតបញ្ចសតសិស្សបរិវារា អហេសុំ. តេតិ តេ ឆ សត្ថារោ. តេ បញ្ហេតិ តេ វីសតិ បញ្ហេ. តេតិ តេ ឆ សត្ថារោ. ន សម្បាយន្តីតិ ន សម្បាទេន្តិ. កោបន្តិ ចិត្តចេតសិកានំ អាវិលភាវំ. ទោសន្តិ បទុដ្ឋចិត្តតំ, តទុភយម្បេតំ មន្ទតិក្ខភេទស្ស កោធស្សេវាធិវចនំ. អប្បច្ចយន្តិ អប្បតីតតា, ទោមនស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បាតុករោន្តីតិ កាយវចីវិការេន បកាសេន្តិ, បាកដំ ករោន្តិ.

ហីនាយាតិ គហដ្ឋភាវាយ. គហដ្ឋភាវោ ហិ បព្ពជ្ជំ ឧបនិធាយ សីលាទិគុណហីនតោ ហីនកាមសុខបដិសេវនតោ វា ‘‘ហីនោ’’តិ វុច្ចតិ. ឧច្ចា បព្ពជ្ជា. អាវត្តិត្វាតិ ឱសក្កិត្វា. កាមេ បរិភុញ្ជេយ្យន្តិ កាមេ បដិសេវេយ្យំ. ឥតិ កិរស្ស សព្ពញ្ញុបដិញ្ញានម្បិ បព្ពជិតានំ តុច្ឆកត្តំ ទិស្វា អហោសិ. ឧប្បន្នបរិវិតក្កវសេនេវ ច អាគន្ត្វា បុនប្បុនំ វីមំសមានស្ស អថ ខោ សភិយស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយម្បិ ខោ សមណោ’’តិ ច ‘‘យេបិ ខោ តេ ភោន្តោ’’តិ ច ‘‘សមណោ ខោ ទហរោតិ ន ឧញ្ញាតព្ពោ’’តិ ចាតិ ឯវមាទិ. តត្ថ ជិណ្ណាតិអាទីនិ បទានិ វុត្តនយានេវ. ថេរាតិ អត្តនោ សមណធម្មេ ថិរភាវប្បត្តា. រត្តញ្ញូតិ រតនញ្ញូ, ‘‘និព្ពានរតនំ ជានាម មយ’’ន្តិ ឯវំ សកាយ បដិញ្ញាយ លោកេនាបិ សម្មតា, ពហុរត្តិវិទូ វា. ចិរំ បព្ពជិតានំ ឯតេសន្តិ ចិរបព្ពជិតា. ន ឧញ្ញាតព្ពោតិ ន អវជានិតព្ពោ, ន នីចំ កត្វា ជានិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. ន បរិភោតព្ពោតិ ន បរិភវិតព្ពោ, ‘‘កិមេស ញស្សតី’’តិ ឯវំ ន គហេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

៥១៦. កង្ខី វេចិកិច្ឆីតិ សភិយោ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទមានោ ឯវំ ភគវតោ រូបសម្បត្តិទមូបសមសូចិតំ សព្ពញ្ញុតំ សម្ភាវយមានោ វិគតុទ្ធច្ចោ ហុត្វា អាហ – ‘‘កង្ខី វេចិកិច្ឆី’’តិ. តត្ថ ‘‘លភេយ្យំ នុ ខោ ឥមេសំ ព្យាករណ’’ន្តិ ឯវំ បញ្ហានំ ព្យាករណកង្ខាយ កង្ខី. ‘‘កោ នុ ខោ ឥមស្សិមស្ស ច បញ្ហស្ស អត្ថោ’’តិ ឯវំ វិចិកិច្ឆាយ វេចិកិច្ឆី. ទុព្ពលវិចិកិច្ឆាយ វា តេសំ បញ្ហានំ អត្ថេ កង្ខនតោ កង្ខី, ពលវតិយា វិចិនន្តោ កិច្ឆតិយេវ, ន សក្កោតិ សន្និដ្ឋាតុន្តិ វេចិកិច្ឆី. អភិកង្ខមានោតិ អតិវិយ បត្ថយមានោ. តេសន្តករោតិ តេសំ បញ្ហានំ អន្តករោ. ភវន្តោវ ឯវំ ភវាហីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ហេ មេ បុដ្ឋោ…បេ… ព្យាករោហិ មេ’’តិ. តត្ថ បញ្ហេ មេតិ បញ្ហេ មយា. បុដ្ឋោតិ បុច្ឆិតោ. អនុបុព្ពន្តិ បញ្ហបដិបាដិយា អនុធម្មន្តិ អត្ថានុរូបំ បាឡិំ អារោបេន្តោ. ព្យាករោហិ មេតិ មយ្ហំ ព្យាករោហិ.

៥១៧. ទូរតោតិ សោ កិរ ឥតោ ចិតោ ចាហិណ្ឌន្តោ សត្តយោជនសតមគ្គតោ អាគតោ. តេនាហ – ភគវា ‘‘ទូរតោ អាគតោសី’’តិ, កស្សបស្ស ភគវតោ វា សាសនតោ អាគតត្តា ‘‘ទូរតោ អាគតោសី’’តិ នំ អាហ.

៥១៨. បុច្ឆ មន្តិ ឥមាយ បនស្ស គាថាយ សព្ពញ្ញុបវារណំ បវារេតិ. តត្ថ មនសិច្ឆសីតិ មនសា ឥច្ឆសិ.

យំ វតាហន្តិ យំ វត អហំ. អត្តមនោតិ បីតិបាមោជ្ជសោមនស្សេហិ ផុដចិត្តោ. ឧទគ្គោតិ កាយេន ចិត្តេន ច អព្ភុន្នតោ. ឥទំ បន បទំ ន សព្ពបាឋេសុ អត្ថិ. ឥទានិ យេហិ ធម្មេហិ អត្តមនោ, តេ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘បមុទិតោ បីតិសោមនស្សជាតោ’’តិ.

៥១៩. កិំ បត្តិនន្តិ កិំ បត្តំ កិមធិគតំ. សោរតន្តិ សុវូបសន្តំ. ‘‘សុរត’’ន្តិបិ បាឋោ, សុដ្ឋុ ឧបរតន្តិ អត្ថោ. ទន្តន្តិ ទមិតំ. ពុទ្ធោតិ វិពុទ្ធោ, ពុទ្ធពោទ្ធព្ពោ វា. ឯវំ សភិយោ ឯកេកាយ គាថាយ ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា បញ្ចហិ គាថាហិ វីសតិ បញ្ហេ បុច្ឆិ. ភគវា បនស្ស ឯកមេកំ បញ្ហំ ឯកមេកាយ គាថាយ កត្វា អរហត្តនិកូដេនេវ វីសតិយា គាថាហិ ព្យាកាសិ.

៥២០. តត្ថ យស្មា ភិន្នកិលេសោ បរមត្ថភិក្ខុ, សោ ច និព្ពានប្បត្តោ ហោតិ, តស្មា អស្ស ‘‘កិំ បត្តិនមាហុ ភិក្ខុន’’ន្តិ ឥមំ បញ្ហំ ព្យាករោន្តោ ‘‘បជ្ជេនា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យោ អត្តនា ភាវិតេន មគ្គេន បរិនិព្ពានគតោ កិលេសបរិនិព្ពានំ បត្តោ, បរិនិព្ពានគតត្តា ឯវ ច វិតិណ្ណកង្ខោ វិបត្តិសម្បត្តិហានិពុទ្ធិឧច្ឆេទសស្សតអបុញ្ញបុញ្ញភេទំ វិភវញ្ច ភវញ្ច វិប្បហាយ, មគ្គវាសំ វុសិតវា ខីណបុនព្ភវោតិ ច ឯតេសំ ថុតិវចនានំ អរហោ, សោ ភិក្ខូតិ.

៥២១. យស្មា បន វិប្បដិបត្តិតោ សុដ្ឋុ ឧបរតភាវេន នានប្បការកិលេសវូបសមេន ច សោរតោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពត្ថ ឧបេក្ខកោ’’តិអាទិនា នយេន ទុតិយបញ្ហព្យាករណមាហ. តស្សត្ថោ – យោ សព្ពត្ថ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ, ន ទុម្មនោ’’តិ ឯវំ បវត្តាយ ឆឡង្គុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោ, វេបុល្លប្បត្តាយ សតិយា សតិមា, ន សោ ហិំសតិ នេវ ហិំសតិ កញ្ចិ តសថាវរាទិភេទំ សត្តំ សព្ពលោកេ សព្ពស្មិម្បិ លោកេ, តិណ្ណោឃត្តា តិណ្ណោ, សមិតបាបត្តា សមណោ, អាវិលសង្កប្បប្បហានា អនាវិលោ. យស្ស ចិមេ រាគទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតសង្ខាតា សត្តុស្សទា កេចិ ឱឡារិកា វា សុខុមា វា ន សន្តិ, សោ ឥមាយ ឧបេក្ខាវិហារិតាយ សតិវេបុល្លតាយ អហិំសកតាយ ច វិប្បដិបត្តិតោ សុដ្ឋុ ឧបរតភាវេន ឥមិនា ឱឃាទិនានប្បការកិលេសវូបសមេន ច សោរតោតិ.

៥២២. យស្មា ច ភាវិតិន្ទ្រិយោ និព្ភយោ និព្ពិការោ ទន្តោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្សិន្ទ្រិយានី’’តិ គាថាយ តតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – យស្ស ចក្ខាទីនិ ឆឡិន្ទ្រិយានិ គោចរភាវនាយ អនិច្ចាទិតិលក្ខណំ អារោបេត្វា វាសនាភាវនាយ សតិសម្បជញ្ញគន្ធំ គាហាបេត្វា ច ភាវិតានិ, តានិ ច ខោ យថា អជ្ឈត្តំ គោចរភាវនាយ, ឯវំ បន ពហិទ្ធា ច សព្ពលោកេតិ យត្ថ យត្ថ ឥន្ទ្រិយានំ វេកល្លតា វេកល្លតាយ វា សម្ភវោ, តត្ថ តត្ថ នាភិជ្ឈាទិវសេន ភាវិតានីតិ ឯវំ និព្ពិជ្ឈ ញត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា ឥមំ បរញ្ច លោកំ សកសន្តតិក្ខន្ធលោកំ បរសន្តតិក្ខន្ធលោកញ្ច អទន្ធមរណំ មរិតុកាមោ កាលំ កង្ខតិ, ជីវិតក្ខយកាលំ អាគមេតិ បតិមានេតិ, ន ភាយតិ មរណស្ស. យថាហ ថេរោ –

‘‘មរណេ មេ ភយំ នត្ថិ, និកន្តិ នត្ថិ ជីវិតេ’’; (ថេរគា. ២០);

‘‘នាភិកង្ខាមិ មរណំ, នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៦០៦);

ភាវិតោ ស ទន្តោតិ ឯវំ ភាវិតិន្ទ្រិយោ សោ ទន្តោតិ.

៥២៣. យស្មា បន ពុទ្ធោ នាម ពុទ្ធិសម្បន្នោ កិលេសនិទ្ទា វិពុទ្ធោ ច, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កប្បានី’’តិ គាថាយ ចតុត្ថបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តត្ថ កប្បានីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. តា ហិ តថា តថា វិកប្បនតោ ‘‘កប្បានី’’តិ វុច្ចន្តិ. វិចេយ្យាតិ អនិច្ចាទិភាវេន សម្មសិត្វា. កេវលានីតិ សកលានិ. សំសារន្តិ យោ ចាយំ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ. –

ឯវំ ខន្ធាទិបដិបាដិសង្ខាតោ សំសារោ, តំ សំសារញ្ច កេវលំ វិចេយ្យ. ឯត្តាវតា ខន្ធានំ មូលភូតេសុ កម្មកិលេសេសុ ខន្ធេសុ ចាតិ ឯវំ តីសុបិ វដ្ដេសុ វិបស្សនំ អាហ. ទុភយំ ចុតូបបាតន្តិ សត្តានំ ចុតិំ ឧបបាតន្តិ ឥមញ្ច ឧភយំ វិចេយ្យ ញត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេន ចុតូបបាតញាណំ អាហ. វិគតរជមនង្គណំ វិសុទ្ធន្តិ រាគាទិរជានំ វិគមា អង្គណានំ អភាវា មលានញ្ច វិគមា វិគតរជមនង្គណំ វិសុទ្ធំ. បត្តំ ជាតិខយន្តិ និព្ពានំ បត្តំ. តមាហុ ពុទ្ធន្តិ តំ ឥមាយ លោកុត្តរវិបស្សនាយ ចុតូបបាតញាណភេទាយ ពុទ្ធិយា សម្បន្នត្តា ឥមាយ ច វិគតរជាទិតាយ កិលេសនិទ្ទា វិពុទ្ធត្តា តាយ បដិបទាយ ជាតិក្ខយំ បត្តំ ពុទ្ធមាហុ.

អថ វា កប្បានិ វិចេយ្យ កេវលានីតិ ‘‘អនេកេបិ សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេ អមុត្រាសិ’’ន្តិអាទិនា (ឥតិវុ. ៩៩; បារា. ១២) នយេន វិចិនិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេន បឋមវិជ្ជមាហ. សំសារំ ទុភយំ ចុតូបបាតន្តិ សត្តានំ ចុតិំ ឧបបាតន្តិ ឥមញ្ច ឧភយំ សំសារំ ‘‘ឥមេ វត ភោន្តោ សត្តា’’តិអាទិនា នយេន វិចិនិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេន ទុតិយវិជ្ជមាហ. អវសេសេន តតិយវិជ្ជមាហ. អាសវក្ខយញាណេន ហិ វិគតរជាទិតា ច និព្ពានប្បត្តិ ច ហោតីតិ. តមាហុ ពុទ្ធន្តិ ឯវំ វិជ្ជត្តយភេទពុទ្ធិសម្បន្នំ តំ ពុទ្ធមាហូតិ.

៥២៥. ឯវំ បឋមគាថាយ វុត្តបញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា ទុតិយគាថាយ វុត្តបញ្ហេសុបិ យស្មា ព្រហ្មភាវំ សេដ្ឋភាវំ បត្តោ បរមត្ថព្រាហ្មណោ ពាហិតសព្ពបាបោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពាហិត្វា’’តិ គាថាយ បឋមំ បញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – យោ ចតុត្ថមគ្គេន ពាហិត្វា សព្ពបាបកានិ ឋិតត្តោ, ឋិតោ ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. ពាហិតបាបត្តា ឯវ ច វិមលោ, វិមលភាវំ ព្រហ្មភាវំ សេដ្ឋភាវំ បត្តោ, បដិប្បស្សទ្ធសមាធិវិក្ខេបករកិលេសមលេន អគ្គផលសមាធិនា សាធុសមាហិតោ, សំសារហេតុសមតិក្កមេន សំសារមតិច្ច បរិនិដ្ឋិតកិច្ចតាយ កេវលី, សោ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អនិស្សិតត្តា អសិតោ, លោកធម្មេហិ និព្ពិការត្តា ‘‘តាទី’’តិ ច បវុច្ចតិ. ឯវំ ថុតិរហោ ស ព្រហ្មា សោ ព្រាហ្មណោតិ.

៥២៦. យស្មា បន សមិតបាបតាយ សមណោ, ន្ហាតបាបតាយ ន្ហាតកោ, អាគូនំ អករណេន ច នាគោតិ បវុច្ចតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ តតោ អបរាហិ តីហិ គាថាហិ តយោ បញ្ហេ ព្យាកាសិ. តត្ថ សមិតាវីតិ អរិយមគ្គេន កិលេសេ សមេត្វា ឋិតោ. សមណោ បវុច្ចតេ តថត្តាតិ តថារូបោ សមណោ បវុច្ចតីតិ. ឯត្តាវតា បញ្ហោ ព្យាកតោ ហោតិ, សេសំ តស្មិំ សមណេ សភិយស្ស ពហុមានជននត្ថំ ថុតិវចនំ. យោ ហិ សមិតាវី, សោ បុញ្ញបាបានំ អបដិសន្ធិករណេន បហាយ បុញ្ញបាបំ រជានំ វិគមេន វិរជោ, អនិច្ចាទិវសេន ញត្វា ឥមំ បរញ្ច លោកំ ជាតិមរណំ ឧបាតិវត្តោ តាទិ ច ហោតិ.

៥២៧. និន្ហាយ…បេ… ន្ហាតកោតិ ឯត្ថ បន យោ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាសង្ខាតេ សព្ពស្មិម្បិ អាយតនលោកេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណវសេន ឧប្បត្តិរហានិ សព្ពបាបកានិ មគ្គញាណេន និន្ហាយ ធោវិត្វា តាយ និន្ហាតបាបកតាយ តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បេហិ កប្បិយេសុ ទេវមនុស្សេសុ កប្បំ ន ឯតិ, តំ ន្ហាតកមាហូតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៥២៨. ចតុត្ថគាថាយបិ អាគុំ ន ករោតិ កិញ្ចិ លោកេតិ យោ លោកេ អប្បមត្តកម្បិ បាបសង្ខាតំ អាគុំ ន ករោតិ, នាគោ បវុច្ចតេ តថត្តាតិ. ឯត្តាវតា បញ្ហោ ព្យាកតោ ហោតិ, សេសំ បុព្ពនយេនេវ ថុតិវចនំ. យោ ហិ មគ្គេន បហីនអាគុត្តា អាគុំ ន ករោតិ, សោ កាមយោគាទិកេ សព្ពយោគេ ទសសញ្ញោជនភេទានិ ច សព្ពពន្ធនានិ វិសជ្ជ ជហិត្វា សព្ពត្ថ ខន្ធាទីសុ កេនចិ សង្គេន ន សជ្ជតិ, ទ្វីហិ ច វិមុត្តីហិ វិមុត្តោ, តាទិ ច ហោតីតិ.

៥៣០. ឯវំ ទុតិយគាថាយ វុត្តបញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា តតិយគាថាយ វុត្តបញ្ហេសុបិ យស្មា ‘‘ខេត្តានី’’តិ អាយតនានិ វុច្ចន្តិ. យថាហ – ‘‘ចក្ខុបេតំ ចក្ខាយតនំបេតំ…បេ… ខេត្តម្បេតំ វត្ថុបេត’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៩៦-៥៩៨). តានិ វិជេយ្យ វិជេត្វា អភិភវិត្វា, វិចេយ្យ វា អនិច្ចាទិភាវេន វិចិនិត្វា ឧបបរិក្ខិត្វា កេវលានិ អនវសេសានិ, វិសេសតោ បន សង្គហេតុភូតំ ទិព្ពំ មានុសកញ្ច ព្រហ្មខេត្តំ, យំ ទិព្ពំ ទ្វាទសាយតនភេទំ តថា មានុសកញ្ច, យញ្ច ព្រហ្មខេត្តំ ឆឡាយតនេ ចក្ខាយតនាទិទ្វាទសាយតនភេទំ, តំ សព្ពម្បិ វិជេយ្យ វិចេយ្យ វា. យតោ យទេតំ សព្ពេសំ ខេត្តានំ មូលពន្ធនំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាទិ, តស្មា សព្ពខេត្តមូលពន្ធនា បមុត្តោ. ឯវមេតេសំ ខេត្តានំ វិជិតត្តា វិចិនិតត្តា វា ខេត្តជិនោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘ខេត្តានី’’តិ ឥមាយ គាថាយ បឋមបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តត្ថ កេចិ ‘‘កម្មំ ខេត្តំ, វិញ្ញាណំ ពីជំ, តណ្ហា ស្នេហោ’’តិ (អ. និ. ៣.៧៧) វចនតោ កម្មានិ ខេត្តានីតិ វទន្តិ. ទិព្ពំ មានុសកញ្ច ព្រហ្មខេត្តន្តិ ឯត្ថ ច ទេវូបគំ កម្មំ ទិព្ពំ, មនុស្សូបគំ កម្មំ មានុសកំ, ព្រហ្មូបគំ កម្មំ ព្រហ្មខេត្តន្តិ វណ្ណយន្តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៥៣១. យស្មា បន សកដ្ឋេន កោសសទិសត្តា ‘‘កោសានី’’តិ កម្មានិ វុច្ចន្តិ, តេសញ្ច លុននា សមុច្ឆេទនា កុសលោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កោសានី’’តិ គាថាយ ទុតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – លោកិយលោកុត្តរវិបស្សនាយ វិសយតោ កិច្ចតោ ច អនិច្ចាទិភាវេន កុសលាកុសលកម្មសង្ខាតានិ កោសានិ វិចេយ្យ កេវលានិ, វិសេសតោ បន សង្គហេតុភូតំ អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនាភេទំ ទិព្ពំ មានុសកញ្ច នវមហគ្គតកុសលចេតនាភេទញ្ច ព្រហ្មកោសំ វិចេយ្យ. តតោ ឥមាយ មគ្គភាវនាយ អវិជ្ជាភវតណ្ហាទិភេទា សព្ពកោសានំ មូលពន្ធនា បមុត្តោ, ឯវមេតេសំ កោសានំ លុននា ‘‘កុសលោ’’តិ បវុច្ចតិ, តថត្តា តាទី ច ហោតីតិ. អថ វា សត្តានំ ធម្មានញ្ច និវាសដ្ឋេន អសិកោសសទិសត្តា ‘‘កោសានី’’តិ តយោ ភវា ទ្វាទសាយតនានិ ច វេទិតព្ពានិ. ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា.

៥៣២. យស្មា ច ន កេវលំ បណ្ឌតីតិ ឥមិនាវ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុច្ចតិ, អបិច ខោ បន បណ្ឌរានិ ឥតោ ឧបគតោ បវិចយបញ្ញាយ អល្លីនោតិបិ ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ វុច្ចតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុភយានី’’តិ គាថាយ តតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ចាតិ ឯវំ ឧភយានិ អនិច្ចាទិភាវេន វិចេយ្យ. បណ្ឌរានីតិ អាយតនានិ. តានិ ហិ បកតិបរិសុទ្ធត្តា រុឡ្ហិយា ច ឯវំ វុច្ចន្តិ, តានិ វិចេយ្យ ឥមាយ បដិបត្តិយា និទ្ធន្តមលត្តា សុទ្ធិបញ្ញោ បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតិ តថត្តា, យស្មា តានិ បណ្ឌរានិ បញ្ញាយ ឥតោ ហោតិ, សេសមស្ស ថុតិវចនំ. សោ ហិ បាបបុញ្ញសង្ខាតំ កណ្ហសុក្កំ ឧបាតិវត្តោ តាទី ច ហោតិ, តស្មា ឯវំ ថុតោ.

៥៣៣. យស្មា បន ‘‘មោនំ វុច្ចតិ ញាណំ, យា បញ្ញា បជាននា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ, តេន ញាណេន សមន្នាគតោ មុនី’’តិ វុត្តំ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អសតញ្ចា’’តិ គាថាយ ចតុត្ថបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – យ្វាយំ អកុសលកុសលប្បភេទោ អសតញ្ច សតញ្ច ធម្មោ, តំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធាតិ ឥមស្មិំ សព្ពលោកេ បវិចយញាណេន អសតញ្ច សតញ្ច ញត្វា ធម្មំ តស្ស ញាតត្តា ឯវ រាគាទិភេទតោ សត្តវិធំ សង្គំ តណ្ហាទិដ្ឋិភេទតោ ទុវិធំ ជាលញ្ច អតិច្ច អតិក្កមិត្វា ឋិតោ. សោ តេន មោនសង្ខាតេន បវិចយញាណេន សមន្នាគតត្តា មុនិ. ទេវមនុស្សេហិ បូជនីយោតិ ឥទំ បនស្ស ថុតិវចនំ. សោ ហិ ខីណាសវមុនិត្តា ទេវមនុស្សានំ បូជារហោ ហោតិ, តស្មា ឯវំ ថុតោ.

៥៣៥. ឯវំ តតិយគាថាយ វុត្តបញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា ចតុត្ថគាថាយ វុត្តបញ្ហេសុបិ យស្មា យោ ចតូហិ មគ្គញាណវេទេហិ កិលេសក្ខយំ ករោន្តោ គតោ, សោ បរមត្ថតោ វេទគូ នាម ហោតិ. យោ ច សព្ពសមណព្រាហ្មណានំ សត្ថសញ្ញិតានិ វេទានិ, តាយេវ មគ្គភាវនាយ កិច្ចតោ អនិច្ចាទិវសេន វិចេយ្យ. តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន តមេវ សព្ពំ វេទមតិច្ច យា វេទបច្ចយា វា អញ្ញថា វា ឧប្បជ្ជន្តិ វេទនា, តាសុ សព្ពវេទនាសុ វីតរាគោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ បត្តិន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘វេទានី’’តិ គាថាយ បឋមបញ្ហំ ព្យាកាសិ. យស្មា វា យោ បវិចយបញ្ញាយ វេទានិ វិចេយ្យ, តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន សព្ពំ វេទមតិច្ច វត្តតិ, សោ សត្ថសញ្ញិតានិ វេទានិ គតោ ញាតោ អតិក្កន្តោ ច ហោតិ. យោ វេទនាសុ វីតរាគោ, សោបិ វេទនាសញ្ញិតានិ វេទានិ គតោ អតិក្កន្តោ ច ហោតិ. វេទានិ គតោតិបិ វេទគូ, តស្មា តម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ បត្តិន’’ន្តិ អវត្វា ឥមាយ គាថាយ បឋមបញ្ហំ ព្យាកាសិ.

៥៣៦. យស្មា បន ទុតិយបញ្ហេ ‘‘អនុវិទិតោ’’តិ អនុពុទ្ធោ វុច្ចតិ, សោ ច អនុវិច្ច បបញ្ចនាមរូបំ អជ្ឈត្តំ អត្តនោ សន្តានេ តណ្ហាមានទិដ្ឋិភេទំ បបញ្ចំ តប្បច្ចយា នាមរូបញ្ច អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ អនុវិច្ច អនុវិទិត្វា, ន កេវលញ្ច អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា ច រោគមូលំ, បរសន្តានេ ច ឥមស្ស នាមរូបរោគស្ស មូលំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាទិំ, តមេវ វា បបញ្ចំ អនុវិច្ច តាយ ភាវនាយ សព្ពេសំ រោគានំ មូលពន្ធនា, សព្ពស្មា វា រោគានំ មូលពន្ធនា, អវិជ្ជាភវតណ្ហាទិភេទា, តស្មា ឯវ វា បបញ្ចា បមុត្តោ ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុវិច្ចា’’តិ គាថាយ ទុតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ.

៥៣៧. ‘‘កថញ្ច វីរិយវា’’តិ ឯត្ថ បន យស្មា យោ អរិយមគ្គេន សព្ពបាបកេហិ វិរតោ, តថា វិរតត្តា ច អាយតិំ អបដិសន្ធិតាយ និរយទុក្ខំ អតិច្ច ឋិតោ វីរិយវាសោ វីរិយនិកេតោ, សោ ខីណាសវោ ‘‘វីរិយវា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិរតោ’’តិ គាថាយ តតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. បធានវា ធីរោ តាទីតិ ឥមានិ បនស្ស ថុតិវចនានិ. សោ ហិ បធានវា មគ្គឈានបធានេន, ធីរោ កិលេសារិវិទ្ធំសនសមត្ថតាយ, តាទី និព្ពិការតាយ, តស្មា ឯវំ ថុតោ. សេសំ យោជេត្វា វត្តព្ពំ.

៥៣៨. ‘‘អាជានិយោ កិន្តិ នាម ហោតី’’តិ ឯត្ថ បន យស្មា បហីនសព្ពវង្កទោសោ ការណាការណញ្ញូ អស្សោ វា ហត្ថី វា ‘‘អាជានិយោ ហោតី’’តិ លោកេ វុច្ចតិ, ន ច តស្ស សព្ពសោ តេ ទោសា បហីនា ឯវ, ខីណាសវស្ស បន តេ បហីនា, តស្មា សោ ‘‘អាជានិយោ’’តិ បរមត្ថតោ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្សា’’តិ គាថាយ ចតុត្ថបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ចាតិ ឯវំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាសញ្ញោជនសង្ខាតានិ យស្ស អស្សុ លុនានិ ពន្ធនានិ បញ្ញាសត្ថេន ឆិន្នានិ បទាលិតានិ. សង្គមូលន្តិ យានិ តេសុ តេសុ វត្ថូសុ សង្គស្ស សជ្ជនាយ អនតិក្កមនាយ មូលំ ហោន្តិ, អថ វា យស្ស អស្សុ លុនានិ រាគាទីនិ ពន្ធនានិ យានិ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា ច សង្គមូលានិ ហោន្តិ, សោ សព្ពស្មា សង្គានំ មូលភូតា សព្ពសង្គានំ វា មូលភូតា ពន្ធនា បមុត្តោ ‘‘អាជានិយោ’’តិ វុច្ចតិ, តថត្តា តាទិ ច ហោតីតិ.

៥៤០. ឯវំ ចតុត្ថគាថាយ វុត្តបញ្ហេ វិស្សជ្ជេត្វា បញ្ចមគាថាយ វុត្តបញ្ហេសុបិ យស្មា យំ ឆន្ទជ្ឈេនមត្តេន អក្ខរចិន្តកា សោត្តិយំ វណ្ណយន្តិ, វោហារមត្តសោត្តិយោ សោ. អរិយោ បន ពាហុសច្ចេន និស្សុតបាបតាយ ច បរមត្ថសោត្តិយោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ បត្តិន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘សុត្វា’’តិ គាថាយ បឋមបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – យោ ឥមស្មិំ លោកេ សុតមយបញ្ញាកិច្ចវសេន សុត្វា កាតព្ពកិច្ចវសេន វា សុត្វា វិបស្សនូបគំ សព្ពធម្មំ អនិច្ចាទិវសេន អភិញ្ញាយ សាវជ្ជានវជ្ជំ យទត្ថិ កិញ្ចិ, ឥមាយ បដិបទាយ កិលេសេ កិលេសដ្ឋានិយេ ច ធម្មេ អភិភវិត្វា អភិភូតិ សង្ខំ គតោ, តំ សុត្វា សព្ពធម្មំ អភិញ្ញាយ លោកេ សាវជ្ជានវជ្ជំ យទត្ថិ កិញ្ចិ, អភិភុំ សុតវត្តា សោត្តិយោតិ អាហុ. យស្មា ច យោ អកថំកថី កិលេសពន្ធនេហិ វិមុត្តោ, រាគាទីហិ ឦឃេហិ អនីឃោ ច ហោតិ សព្ពធិ សព្ពេសុ ធម្មេសុ ខន្ធាយតនាទីសុ, តស្មា តំ អកថំកថិំ វិមុត្តំ អនីឃំ សព្ពធិ និស្សុតបាបកត្តាបិ ‘‘សោត្តិយោ’’តិ អាហូតិ.

៥៤១. យស្មា បន ហិតកាមេន ជនេន អរណីយតោ អរិយោ ហោតិ, អភិគមនីយតោតិ អត្ថោ. តស្មា យេហិ គុណេហិ សោ អរណីយោ ហោតិ, តេ ទស្សេន្តា ‘‘ឆេត្វា’’តិ គាថាយ ទុតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តស្សត្ថោ – ចត្តារិ អាសវានិ ទ្វេ ច អាលយានិ បញ្ញាសត្ថេន ឆេត្វា វិទ្វា វិញ្ញូ វិភាវី ចតុមគ្គញាណី សោ បុនព្ភវវសេន ន ឧបេតិ គព្ភសេយ្យំ, កញ្ចិ យោនិំ ន ឧបគច្ឆតិ, កាមាទិភេទញ្ច សញ្ញំ តិវិធំ. កាមគុណសង្ខាតញ្ច បង្កំ បនុជ្ជ បនុទិត្វា តណ្ហាទិដ្ឋិកប្បានំ អញ្ញតរម្បិ កប្បំ ន ឯតិ, ឯវំ អាសវច្ឆេទាទិគុណសមន្នាគតំ តមាហុ អរិយោតិ. យស្មា វា បាបកេហិ អារកត្តា អរិយោ ហោតិ អនយេ ច អនិរីយនា, តស្មា តម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ឥមាយ គាថាយ ទុតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. អាសវាទយោ ហិ បាបកា ធម្មា អនយសម្មតា, តេ ចានេន ឆិន្នា បនុន្នា, ន ច តេហិ កម្បតិ, ឥច្ចស្ស តេ អារកា ហោន្តិ, ន ច តេសុ ឥរីយតិ តស្មា អារកាស្ស ហោន្តិ បាបកា ធម្មាតិ ឥមិនាបត្ថេន. អនយេ ន ឥរីយតីតិ ឥមិនាបត្ថេន តមាហុ អរិយោតិ ច ឯវម្បេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. ‘‘វិទ្វា សោ ន ឧបេតិ គព្ភសេយ្យ’’ន្តិ ឥទំ បន ឥមស្មិំ អត្ថវិកប្បេ ថុតិវចនមេវ ហោតិ.

៥៤២. ‘‘កថំ ចរណវា’’តិ ឯត្ថ បន យស្មា ចរណេហិ បត្តព្ពំ បត្តោ ‘‘ចរណវា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តស្មា តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ឥធា’’តិ គាថាយ តតិយបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តត្ថ យោ ឥធាតិ យោ ឥមស្មិំ សាសនេ. ចរណេសូតិ សីលាទីសុ ហេមវតសុត្តេ (សុ. និ. ១៥៣ អាទយោ) វុត្តបន្នរសធម្មេសុ. និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ. បត្តិបត្តោតិ បត្តព្ពំ បត្តោ. យោ ចរណនិមិត្តំ ចរណហេតុ ចរណបច្ចយា បត្តព្ពំ អរហត្តំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ចរណវា សោតិ សោ ឥមាយ ចរណេហិ បត្តព្ពបត្តិយា ចរណវា ហោតីតិ. ឯត្តាវតា បញ្ហោ ព្យាកតោ ហោតិ, សេសមស្ស ថុតិវចនំ. យោ ហិ ចរណេហិ បត្តិបត្តោ, សោ កុសលោ ច ហោតិ ឆេកោ, សព្ពទា ច អាជានាតិ និព្ពានធម្មំ, និច្ចំ និព្ពាននិន្នចិត្តតាយ សព្ពត្ថ ច ខន្ធាទីសុ ន សជ្ជតិ. ទ្វីហិ ច វិមុត្តីហិ វិមុត្តចិត្តោ ហោតិ, បដិឃា យស្ស ន សន្តីតិ.

៥៤៣. យស្មា បន កម្មាទីនំ បរិព្ពាជនេន បរិព្ពាជកោ នាម ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទុក្ខវេបក្ក’’ន្តិ គាថាយ ចតុត្ថបញ្ហំ ព្យាកាសិ. តត្ថ វិបាកោ ឯវ វេបក្កំ, ទុក្ខំ វេបក្កមស្សាតិ ទុក្ខវេបក្កំ. បវត្តិទុក្ខជននតោ សព្ពម្បិ តេធាតុកកម្មំ វុច្ចតិ. ឧទ្ធន្តិ អតីតំ. អធោតិ អនាគតំ. តិរិយំ វាបិ មជ្ឈេតិ បច្ចុប្បន្នំ. តញ្ហិ ន ឧទ្ធំ ន អធោ, តិរិយំ ឧភិន្នញ្ច អន្តរា, តេន ‘‘មជ្ឈេ’’តិ វុត្តំ. បរិព្ពាជយិត្វាតិ និក្ខាមេត្វា និទ្ធមេត្វា. បរិញ្ញចារីតិ បញ្ញាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ចរន្តោ. អយំ តាវ អបុព្ពបទវណ្ណនា. អយំ បន អធិប្បាយយោជនា – យោ តិយទ្ធបរិយាបន្នម្បិ ទុក្ខជនកំ យទត្ថិ កិញ្ចិ កម្មំ, តំ សព្ពម្បិ អរិយមគ្គេន តណ្ហាវិជ្ជាសិនេហេ សោសេន្តោ អបដិសន្ធិជនកភាវករណេន បរិព្ពាជយិត្វា តថា បរិព្ពាជិតត្តា ឯវ ច តំ កម្មំ បរិញ្ញាយ ចរណតោ បរិញ្ញចារី. ន កេវលញ្ច កម្មមេវ, មាយំ មានមថោបិ លោភកោធំ ឥមេបិ ធម្មេ បហានបរិញ្ញាយ បរិញ្ញចារី, បរិយន្តមកាសិ នាមរូបំ, នាមរូបស្ស ច បរិយន្តមកាសិ បរិព្ពាជេសិ ឥច្ចេវត្ថោ. ឥមេសំ កម្មាទីនំ បរិព្ពាជនេន តំ បរិព្ពាជកមាហុ. បត្តិបត្តន្តិ ឥទំ បនស្ស ថុតិវចនំ.

៥៤៤. ឯវំ បញ្ហព្យាករណេន តុដ្ឋស្ស បន សភិយស្ស ‘‘យានិ ច តីណី’’តិអាទីសុ អភិត្ថវនគាថាសុ ឱសរណានីតិ ឱគហណានិ តិត្ថានិ, ទិដ្ឋិយោតិ អត្ថោ. តានិ យស្មា សក្កាយទិដ្ឋិយា សហ ព្រហ្មជាលេ វុត្តទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតានិ គហេត្វា តេសដ្ឋិ ហោន្តិ, យស្មា ច តានិ អញ្ញតិត្ថិយសមណានំ បវាទភូតានិ សត្ថានិ សិតានិ ឧបទិសិតព្ពវសេន, ន ឧប្បត្តិវសេន. ឧប្បត្តិវសេន បន យទេតំ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ សញ្ញក្ខរំ វោហារនាមំ, យា ចាយំ មិច្ឆាបរិវិតក្កានុស្សវាទិវសេន ‘‘ឯវរូបេន អត្តនា ភវិតព្ព’’ន្តិ ពាលានំ វិបរីតសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តទុភយនិស្សិតានិ តេសំ វសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន អត្តបច្ចក្ខានិ. តានិ ច ភគវា វិនេយ្យ វិនយិត្វា ឱឃតមគា ឱឃតមំ ឱឃន្ធការំ អគា អតិក្កន្តោ. ‘‘ឱឃន្តមគា’’តិបិ បាឋោ, ឱឃានំ អន្តំ អគា, តស្មា អាហ ‘‘យានិ ច តីណិ…បេ… តមគា’’តិ.

៥៤៥. តតោ បរំ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តំ បារញ្ច និព្ពានំ តប្បត្តិយា ទុក្ខាភាវតោ តប្បដិបក្ខតោ ច តំ សន្ធាយាហ, ‘‘អន្តគូសិ បារគូ ទុក្ខស្សា’’តិ. អថ វា បារគូ ភគវា និព្ពានំ គតត្តា, តំ អាលបន្តោ អាហ, ‘‘បារគូ អន្តគូសិ ទុក្ខស្សា’’តិ អយមេត្ថ សម្ពន្ធោ. សម្មា ច ពុទ្ធោ សាមញ្ច ពុទ្ធោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. តំ មញ្ញេតិ តមេវ មញ្ញាមិ, ន អញ្ញន្តិ អច្ចាទរេន ភណតិ. ជុតិមាតិ បរេសម្បិ អន្ធការវិធមនេន ជុតិសម្បន្នោ. មុតិមាតិ អបរប្បច្ចយញេយ្យញាណសមត្ថាយ មុតិយា បញ្ញាយ សម្បន្នោ. បហូតបញ្ញោតិ អនន្តបញ្ញោ. ឥធ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមធិប្បេតំ. ទុក្ខស្សន្តករាតិ អាមន្តេន្តោ អាហ. អតារេសិ មន្តិ កង្ខាតោ មំ តារេសិ.

៥៤៦-៩. យំ មេតិអាទិគាថាយ នមក្ការករណំ ភណតិ. តត្ថ កង្ខិត្តន្តិ វីសតិបញ្ហនិស្សិតំ អត្ថំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ តេន កង្ខិតោ អហោសិ. មោនបថេសូតិ ញាណបថេសុ. វិនឡីកតាតិ វិគតនឡា កតា, ឧច្ឆិន្នាតិ វុត្តំ ហោតិ. នាគ នាគស្សាតិ ឯកំ អាមន្តនវចនំ, ឯកស្ស ‘‘ភាសតោ អនុមោទន្តី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ‘‘ធម្មទេសន’’ន្តិ បាឋសេសោ. សព្ពេ ទេវាតិ អាកាសដ្ឋា ច ភូមដ្ឋា ច. នារទបព្ពតាតិ តេបិ កិរ ទ្វេ ទេវគណា បញ្ញវន្តោ, តេបិ អនុមោទន្តីតិ សព្ពំ បសាទេន ច នមក្ការករណំ ភណតិ.

៥៥០-៥៣. អនុមោទនារហំ ព្យាករណសម្បទំ សុត្វា ‘‘នមោ តេ’’តិ អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អាហ. បុរិសាជញ្ញាតិ បុរិសេសុ ជាតិសម្បន្នំ. បដិបុគ្គលោតិ បដិភាគោ បុគ្គលោ តុវំ ពុទ្ធោ ចតុសច្ចបដិវេធេន, សត្ថា អនុសាសនិយា សត្ថវាហតាយ ច, មារាភិភូ ចតុមារាភិភវេន, មុនិ ពុទ្ធមុនិ. ឧបធីតិ ខន្ធកិលេសកាមគុណាភិសង្ខារភេទា ចត្តារោ. វគ្គូតិ អភិរូបំ. បុញ្ញេ ចាតិ លោកិយេ ន លិម្បសិ តេសំ អករណេន, បុព្ពេ កតានម្បិ វា អាយតិំ ផលូបភោគាភាវេន. តំនិមិត្តេន វា តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេន. វន្ទតិ សត្ថុនោតិ ឯវំ ភណន្តោ គោប្ផកេសុ បរិគ្គហេត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតំ វន្ទិ.

អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពោតិ អញ្ញតិត្ថិយោ ឯវ. អាកង្ខតីតិ ឥច្ឆតិ. អារទ្ធចិត្តាតិ អភិរាធិតចិត្តា. អបិច មេត្ថ បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតាតិ អបិច មយា ឯត្ថ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិវាសេ បុគ្គលនានត្តំ វិទិតំ, ន សព្ពេនេវ បរិវសិតព្ពន្តិ. កេន បន ន បរិវសិតព្ពំ? អគ្គិយេហិ ជដិលេហិ, សាកិយេន ជាតិយា, លិង្គំ វិជហិត្វា អាគតេន. អវិជហិត្វា អាគតោបិ ច យោ មគ្គផលបដិលាភាយ ហេតុសម្បន្នោ ហោតិ, តាទិសោវ សភិយោ បរិព្ពាជកោ. តស្មា ភគវា ‘‘តវ បន, សភិយ, តិត្ថិយវត្តបូរណត្ថាយ បរិវាសការណំ នត្ថិ, អត្ថត្ថិកោ ត្វំ ‘មគ្គផលបដិលាភាយ ហេតុសម្បន្នោ’តិ វិទិតមេតំ មយា’’តិ តស្ស បព្ពជ្ជំ អនុជានន្តោ អាហ – ‘‘អបិច មេត្ថ បុគ្គលវេមត្តតា វិទិតា’’តិ. សភិយោ បន អត្តនោ អាទរំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ ភន្តេ’’តិ. តំ សព្ពំ អញ្ញញ្ច តថារូបំ ឧត្តានត្ថត្តា បុព្ពេ វុត្តនយត្តា ច ឥធ ន វណ្ណិតំ, យតោ បុព្ពេ វណ្ណិតានុសារេន វេទិតព្ពន្តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សភិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.