៥. មាឃសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ មាឃសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? អយមេវ យាស្ស និទានេ វុត្តា. អយញ្ហិ មាឃោ មាណវោ ទាយកោ អហោសិ ទានបតិ. តស្សេតទហោសិ – ‘‘សម្បត្តកបណទ្ធិកាទីនំ ទានំ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, ឧទាហុ នោតិ សមណំ គោតមំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆិស្សាមិ, សមណោ កិរ គោតមោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ ជានាតី’’តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិ. ភគវា ចស្ស បុច្ឆានុរូបំ ព្យាកាសិ. តយិទំ សង្គីតិការានំ ព្រាហ្មណស្ស ភគវតោតិ តិណ្ណម្បិ វចនំ សមោធានេត្វា ‘‘មាឃសុត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

តត្ថ រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តញ្ហិ មន្ធាតុមហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘រាជគហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អញ្ញេបេត្ថ បការេ វណ្ណយន្តិ. កិំ តេហិ, នាមមេតំ តស្ស នគរស្ស? តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ច ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ ហោតិ យក្ខបរិគ្គហិតំ, តេសំ វសន្តវនំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. ឯវំ គោចរគាមំ ទស្សេត្វា និវាសដ្ឋានមាហ – ‘‘គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ’’តិ. សោ ច គិជ្ឈា តស្ស កូដេសុ វសិំសុ, គិជ្ឈសទិសានិ វាស្ស កូដានិ, តស្មា ‘‘គិជ្ឈកូដោ’’តិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពោ.

អថ ខោ…បេ… អវោចាតិ ឯត្ថ មាឃោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស នាមំ. មាណវោតិ អន្តេវាសិវាសំ អនតីតភាវេន វុច្ចតិ, ជាតិយា បន មហល្លកោ. ‘‘បុព្ពាចិណ្ណវសេនា’’តិ ឯកេ បិង្គិយោ មាណវោ វិយ. សោ ហិ វីសវស្សសតិកោបិ បុព្ពាចិណ្ណវសេន ‘‘បិង្គិយោ មាណវោ’’ ត្វេវ សង្ខំ អគមាសិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អហញ្ហិ, ភោ គោតម…បេ… បសវាមីតិ ឯត្ថ ទាយកោ ទានបតីតិ ទាយកោ ចេវ ទានបតិ ច. យោ ហិ អញ្ញស្ស សន្តកំ តេនាណត្តោ ទេតិ, សោបិ ទាយកោ ហោតិ, តស្មិំ បន ទានេ ឥស្សរិយាភាវតោ ន ទានបតិ. អយំ បន អត្តនោ សន្តកំយេវ ទេតិ. តេនាហ – ‘‘អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ទាយកោ ទានបតី’’តិ. អយមេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថោ, អញ្ញត្រ បន អន្តរន្តរា មច្ឆេរេន អភិភុយ្យមានោ ទាយកោ អនភិភូតោ ទានបតីតិអាទិនាបិ នយេន វត្តុំ វដ្ដតិ. វទញ្ញូតិ យាចកានំ វចនំ ជានាមិ វុត្តមត្តេយេវ ‘‘អយមិទមរហតិ អយមិទ’’ន្តិ បុរិសវិសេសាវធារណេន ពហូបការភាវគហណេន វា. យាចយោគោតិ យាចិតុំ យុត្តោ. យោ ហិ យាចកេ ទិស្វាវ ភកុដិំ កត្វា ផរុសវចនាទីនិ ភណតិ, សោ ន យាចយោគោ ហោតិ. អហំ បន ន តាទិសោតិ ទីបេតិ. ធម្មេនាតិ អទិន្នាទាននិកតិវញ្ចនាទីនិ វជ្ជេត្វា ភិក្ខាចរិយាយ, យាចនាយាតិ អត្ថោ. យាចនា ហិ ព្រាហ្មណានំ ភោគបរិយេសនេ ធម្មោ, យាចមានានញ្ច នេសំ បរេហិ អនុគ្គហកាមេហិ ទិន្នា ភោគា ធម្មលទ្ធា នាម ធម្មាធិគតា ច ហោន្តិ, សោ ច តថា បរិយេសិត្វា លភិ. តេនាហ – ‘‘ធម្មេន ភោគេ បរិយេសាមិ…បេ… ធម្មាធិគតេហី’’តិ. ភិយ្យោបិ ទទាមីតិ តតោ ឧត្តរិបិ ទទាមិ, បមាណំ នត្ថិ, ឯត្ថ លទ្ធភោគប្បមាណេន ទទាមីតិ ទស្សេតិ.

តគ្ឃាតិ ឯកំសវចនេ និបាតោ. ឯកំសេនេវ ហិ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ បសត្ថំ ទានំ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតានម្បិ ទីយមានំ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘សព្ពត្ថ វណ្ណិតំ ទានំ, ន ទានំ គរហិតំ ក្វចី’’តិ. តស្មា ភគវាបិ ឯកំសេនេវ តំ បសំសន្តោ អាហ – ‘‘តគ្ឃ ត្វំ មាណវ…បេ… បសវសី’’តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឯវំ ភគវតា ‘‘ពហុំ សោ បុញ្ញំ បសវតី’’តិ វុត្តេបិ ទក្ខិណេយ្យតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិំ សោតុកាមោ ព្រាហ្មណោ ឧត្តរិ ភគវន្តំ បុច្ឆិ. តេនាហុ សង្គីតិការា – ‘‘អថ ខោ មាឃោ មាណវោ ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសី’’តិ. តំ អត្ថតោ វុត្តនយមេវ.

៤៩២. បុច្ឆាមហន្តិអាទិគាថាសុ បន វទញ្ញុន្តិ វចនវិទុំ, សព្ពាការេន សត្តានំ វុត្តវចនាធិប្បាយញ្ញុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុជ្ឈេតិ ទក្ខិណេយ្យវសេន សុទ្ធំ មហប្ផលំ ភវេយ្យ. យោជនា បនេត្ថ – យោ យាចយោគោ ទានបតិ គហដ្ឋោ បុញ្ញត្ថិកោ ហុត្វា បរេសំ អន្នបានំ ទទំ យជតិ, ន អគ្គិម្ហិ អាហុតិមត្តំ បក្ខិបន្តោ, តញ្ច ខោ បុញ្ញបេក្ខោវ ន បច្ចុបការកល្យាណកិត្តិសទ្ទាទិអបេក្ខោ, តស្ស ឯវរូបស្ស យជមានស្ស ហុតំ កថំ សុជ្ឈេយ្យាតិ?

៤៩៣. អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេភិ តាទីតិ តាទិសោ យាចយោគោ ទក្ខិណេយ្យេហិ អារាធយេ សម្បាទយេ សោធយេ, មហប្ផលំ តំ ហុតំ ករេយ្យ, ន អញ្ញថាតិ អត្ថោ. ឥមិនាស្ស ‘‘កថំ ហុតំ យជមានស្ស សុជ្ឈេ’’ ឥច្ចេតំ ព្យាកតំ ហោតិ.

៤៩៤. អក្ខាហិ មេ ភគវា ទក្ខិណេយ្យេតិ ឯត្ថ យោ យាចយោគោ ទទំ បរេសំ យជតិ, តស្ស មេ ភគវា ទក្ខិណេយ្យេ អក្ខាហីតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

៤៩៥. អថស្ស ភគវា នានប្បការេហិ នយេហិ ទក្ខិណេយ្យេ បកាសេន្តោ ‘‘យេ វេ អសត្តា’’តិអាទិកា គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ អសត្តាតិ រាគាទិសង្គវសេន អលគ្គា. កេវលិនោតិ បរិនិដ្ឋិតកិច្ចា. យតត្តាតិ គុត្តចិត្តា.

៤៩៦-៧. ទន្តា អនុត្តរេន ទមថេន, វិមុត្តា បញ្ញាចេតោវិមុត្តីហិ, អនីឃា អាយតិំ វដ្ដទុក្ខាភាវេន, និរាសា សម្បតិ កិលេសាភាវេន. ឥមិស្សា បន គាថាយ ទុតិយគាថា ភាវនានុភាវប្បកាសននយេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘ភាវនានុយោគមនុយុត្តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហរតោ កិញ្ចាបិ ន ឯវំ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជេយ្យ ‘អហោ វត មេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចេយ្យា’តិ (អ. និ. ៧.៧១), អថ ខ្វាស្ស អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ ឥទំ ចេត្ថ សុត្តំ សាធកំ.

៤៩៨-៥០២. រាគញ្ច…បេ… យេសុ ន មាយា…បេ… ន តណ្ហាសុ ឧបាតិបន្នាតិ កាមតណ្ហាទីសុ នាធិមុត្តា. វិតរេយ្យាតិ វិតរិត្វា. តណ្ហាតិ រូបតណ្ហាទិឆព្ពិធា. ភវាភវាយាតិ សស្សតាយ វា ឧច្ឆេទាយ វា. អថ វា ភវស្ស អភវាយ ភវាភវាយ, បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ វា ហុរំ វាតិ ឥទំ បន ‘‘កុហិញ្ចិ លោកេ’’តិ ឥមស្ស វិត្ថារវចនំ.

៥០៤. យេ វីតរាគា…បេ… សមិតាវិនោតិ សមិតវន្តោ, កិលេសវូបសមការិនោតិ អត្ថោ. សមិតាវិតត្តា ច វីតរាគា អកោបា. ឥធ វិប្បហាយាតិ ឥធលោកេ វត្តមានេ ខន្ធេ វិហាយ, តតោ បរំ យេសំ គមនំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតោ បរំ ‘‘យេ កាមេ ហិត្វា អគហា ចរន្តិ, សុសញ្ញតត្តា តសរំវ ឧជ្ជុ’’ន្តិ ឥមម្បិ គាថំ កេចិ បឋន្តិ.

៥០៦-៨. ជហិត្វាតិ ហិត្វា. ‘‘ជហិត្វានា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. អត្តទីបាតិ អត្តនោ គុណេ ឯវ អត្តនោ ទីបំ កត្វា វិចរន្តា ខីណាសវា វុច្ចន្តិ. យេ ហេត្ថាតិ ហការោ និបាតោ បទបូរណមត្តេ. អយំ បនត្ថោ – យេ ឯត្ថ ខន្ធាយតនាទិសន្តានេ យថា ឥទំ ខន្ធាយតនាទិ តថា ជានន្តិ, យំសភាវំ តំសភាវំយេវ សញ្ជានន្តិ អនិច្ចាទិវសេន ជានន្តា. អយមន្តិមា នត្ថិ បុនព្ភវោតិ អយំ នោ អន្តិមា ជាតិ, ឥទានិ នត្ថិ បុនព្ភវោតិ ឯវញ្ច យេ ជានន្តីតិ.

៥០៩. យោ វេទគូតិ ឥទានិ អត្តានំ សន្ធាយ ភគវា ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ សតិមាតិ ឆសតតវិហារសតិយា សមន្នាគតោ. សម្ពោធិបត្តោតិ សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ. សរណំ ពហូនន្តិ ពហូនំ ទេវមនុស្សានំ ភយវិហិំសនេន សរណភូតោ.

៥១០. ឯវំ ទក្ខិណេយ្យេ សុត្វា អត្តមនោ ព្រាហ្មណោ អាហ – ‘‘អទ្ធា អមោឃា’’តិ. តត្ថ ត្វញ្ហេត្ថ ជានាសិ យថា តថា ឥទន្តិ ត្វញ្ហិ ឯត្ថ លោកេ ឥទំ សព្ពម្បិ ញេយ្យំ យថា តថា ជានាសិ យាថាវតោ ជានាសិ, យាទិសំ តំ តាទិសមេវ ជានាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ តេ វិទិតោ ឯស ធម្មោតិ តថា ហិ តេ ឯសា ធម្មធាតុ សុប្បដិវិទ្ធា, យស្សា សុប្បដិវិទ្ធតា យំ យំ ឥច្ឆសិ, តំ តំ ជានាសីតិ អធិប្បាយោ.

៥១១. ឯវំ សោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ បសំសិត្វា ទក្ខិណេយ្យសម្បទាយ យញ្ញសម្បទំ ញត្វា ទាយកសម្បទាយបិ តំ ឆឡង្គបរិបូរំ យញ្ញសម្បទំ សោតុកាមោ ‘‘យោ យាចយោគោ’’តិ ឧត្តរិបញ្ហំ បុច្ឆិ. តត្រាយំ យោជនា – យោ យាចយោគោ ទទំ បរេសំ យជតិ, តស្ស អក្ខាហិ មេ ភគវា យញ្ញសម្បទន្តិ.

៥១២. អថស្ស ភគវា ទ្វីហិ គាថាហិ អក្ខាសិ. តត្ថាយំ អត្ថយោជនា – យជស្សុ មាឃ, យជមានោ ច សព្ពត្ថ វិប្បសាទេហិ ចិត្តំ, តីសុបិ កាលេសុ ចិត្តំ បសាទេហិ. ឯវំ តេ យាយំ –

‘‘បុព្ពេវ ទានា សុមនោ, ទទំ ចិត្តំ បសាទយេ;

ទត្វា អត្តមនោ ហោតិ, ឯសា យញ្ញស្ស សម្បទា’’តិ. (អ. និ. ៦.៣៧; បេ. វ. ៣០៥) –

យញ្ញសម្បទា វុត្តា, តាយ សម្បន្នោ យញ្ញោ ភវិស្សតិ. តត្ថ សិយា ‘‘កថំ ចិត្តំ បសាទេតព្ព’’ន្តិ? ទោសប្បហានេន. កថំ ទោសប្បហានំ ហោតិ? យញ្ញារម្មណតាយ. អយញ្ហិ អារម្មណំ យជមានស្ស យញ្ញោ ឯត្ថ បតិដ្ឋាយ ជហាតិ ទោសំ, អយញ្ហិ សត្តេសុ មេត្តាបុព្ពង្គមេន សម្មាទិដ្ឋិបទីបវិហតមោហន្ធការេន ចិត្តេន យជមានស្ស ទេយ្យធម្មសង្ខាតោ យញ្ញោ អារម្មណំ ហោតិ, សោ ឯត្ថ យញ្ញេ អារម្មណវសេន បវត្តិយា បតិដ្ឋាយ ទេយ្យធម្មបច្ចយំ លោភំ, បដិគ្គាហកបច្ចយំ កោធំ, តទុភយនិទានំ មោហន្តិ ឯវំ តិវិធម្បិ ជហាតិ ទោសំ. សោ ឯវំ ភោគេសុ វីតរាគោ, សត្តេសុ ច បវិនេយ្យ ទោសំ តប្បហានេនេវ បហីនបញ្ចនីវរណោ អនុក្កមេន ឧបចារប្បនាភេទំ អបរិមាណសត្តផរណេន ឯកសត្តេ វា អនវសេសផរណេន អប្បមាណំ មេត្តំ ចិត្តំ ភាវេន្តោ បុន ភាវនាវេបុល្លត្ថំ, រត្តិន្ទិវំ សតតំ សព្ពឥរិយាបថេសុ អប្បមត្តោ ហុត្វា តមេវ មេត្តជ្ឈានសង្ខាតំ សព្ពា ទិសា ផរតេ អប្បមញ្ញន្តិ.

៥១៤. អថ ព្រាហ្មណោ តំ មេត្តំ ‘‘ព្រហ្មលោកមគ្គោ អយ’’ន្តិ អជានន្តោ កេវលំ អត្តនោ វិសយាតីតំ មេត្តាភាវនំ សុត្វា សុដ្ឋុតរំ សញ្ជាតសព្ពញ្ញុសម្ភាវនោ ភគវតិ អត្តនា ព្រហ្មលោកាធិមុត្តត្តា ព្រហ្មលោកូបបត្តិមេវ ច សុទ្ធិំ មុត្តិញ្ច មញ្ញមានោ ព្រហ្មលោកមគ្គំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កោ សុជ្ឈតី’’តិ គាថមាហ. តត្រ ច ព្រហ្មលោកគាមិំ បុញ្ញំ ករោន្តំ សន្ធាយាហ – ‘‘កោ សុជ្ឈតិ មុច្ចតី’’តិ, អករោន្តំ សន្ធាយ ‘‘ពជ្ឈតី ចា’’តិ. កេនត្តនាតិ កេន ការណេន. សក្ខិ ព្រហ្មជ្ជទិដ្ឋោតិ ព្រហ្មា អជ្ជ សក្ខិ ទិដ្ឋោ. សច្ចន្តិ ភគវតោ ព្រហ្មសមត្តំ អារព្ភ អច្ចាទរេន សបថំ ករោតិ. កថំ ឧបបជ្ជតីតិ អច្ចាទរេនេវ បុនបិ បុច្ឆតិ. ជុតិមាតិ ភគវន្តំ អាលបតិ.

តត្ថ យស្មា យោ ភិក្ខុ មេត្តាយ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តមេវ បាទកំ កត្វា វិបស្សន្តោ អរហត្តំ បាបុណាតិ, សោ សុជ្ឈតិ មុច្ចតិ ច, តថារូបោ ច ព្រហ្មលោកំ ន គច្ឆតិ. យោ បន មេត្តាយ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘សន្តា ឯសា សមាបត្តី’’តិអាទិនា នយេន តំ អស្សាទេតិ, សោ ពជ្ឈតិ. អបរិហីនជ្ឈានោ ច តេនេវ ឈានេន ព្រហ្មលោកំ គច្ឆតិ, តស្មា ភគវា យោ សុជ្ឈតិ មុច្ចតិ ច, តស្ស ព្រហ្មលោកគមនំ អននុជានន្តោ អនាមសិត្វាវ តំ បុគ្គលំ យោ ពជ្ឈតិ. តស្ស តេន ឈានេន ព្រហ្មលោកគមនំ ទស្សេន្តោ ព្រាហ្មណស្ស សប្បាយេន នយេន ‘‘យោ យជតី’’តិ ឥមំ គាថមាហ.

៥១៥. តត្ថ តិវិធន្តិ តិកាលប្បសាទំ សន្ធាយាហ. តេន ទាយកតោ អង្គត្តយំ ទស្សេតិ. អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេភិ តាទីតិ តញ្ច សោ តាទិសោ តិវិធសម្បត្តិសាធកោ បុគ្គលោ តិវិធំ យញ្ញសម្បទំ ទក្ខិណេយ្យេហិ ខីណាសវេហិ សាធេយ្យ សម្បាទេយ្យ. ឥមិនា បដិគ្គាហកតោ អង្គត្តយំ ទស្សេតិ. ឯវំ យជិត្វា សម្មា យាចយោគោតិ ឯវំ មេត្តជ្ឈានបទដ្ឋានភាវេន ឆឡង្គសមន្នាគតំ យញ្ញំ សម្មា យជិត្វា សោ យាចយោគោ តេន ឆឡង្គយញ្ញូបនិស្សយេន មេត្តជ្ឈានេន ឧបបជ្ជតិ ព្រហ្មលោកន្តិ ព្រូមីតិ ព្រាហ្មណំ សមុស្សាហេន្តោ ទេសនំ សមាបេសិ. សេសំ សព្ពគាថាសុ ឧត្តានត្ថមេវ. ឥតោ បរញ្ច បុព្ពេ វុត្តនយមេវាតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មាឃសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.