៣. សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា

ឯវំ មេ សុតន្តិ សុភាសិតសុត្តំ. អត្តជ្ឈាសយតោ ចស្ស ឧប្បត្តិ. ភគវា ហិ សុភាសិតប្បិយោ, សោ អត្តនោ សុភាសិតសមុទាចារប្បកាសនេន សត្តានំ ទុព្ភាសិតសមុទាចារំ បដិសេធេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ. តត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិ សង្គីតិការវចនំ. តត្ថ តត្រ ខោ ភគវា…បេ… ភទន្តេតិ តេ ភិក្ខូតិ ឯតំ អបុព្ពំ, សេសំ វុត្តនយមេវ. តស្មា អបុព្ពបទវណ្ណនត្ថមិទំ វុច្ចតិ – តត្រាតិ ទេសកាលបរិទីបនំ. តញ្ហិ យំ សមយំ វិហរតិ, តត្រ សមយេ, យស្មិញ្ច អារាមេ វិហរតិ, តត្រ អារាមេតិ ទីបេតិ. ភាសិតព្ពយុត្តេ វា ទេសកាលេ ទីបេតិ. ន ហិ ភគវា អយុត្តេ ទេសេ កាលេ វា ធម្មំ ភាសតិ. ‘‘អកាលោ ខោ, តាវ, ពាហិយា’’តិអាទិ (ឧទា. ១០) ចេត្ថ សាធកំ. ខោតិ បទបូរណមត្តេ អវធារណាទិកាលត្ថេ វា និបាតោ. ភគវាតិ លោកគរុបរិទីបនំ. ភិក្ខូតិ កថាសវនយុត្តបុគ្គលបរិទីបនំ. អាមន្តេសីតិ អាលបិ អភាសិ សម្ពោធេសិ.

ភិក្ខវោតិ អាមន្តនាការបរិទីបនំ. តញ្ច ភិក្ខនសីលតាទិគុណយោគសិទ្ធត្តា វុត្តំ. តេន នេសំ ហីនាធិកជនសេវិតំ វុត្តិំ បកាសេន្តោ ឧទ្ធតទីនភាវនិគ្គហំ ករោតិ. ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ ឥមិនា ច ករុណាវិប្ផារសោម្មហទយនយននិបាតបុព្ពង្គមេន វចនេន តេ អត្តនោ មុខាភិមុខេ ករិត្វា តេនេវ កថេតុកម្យតាទីបកេន វចនេន តេសំ សោតុកម្យតំ ជនេតិ, តេនេវ ច សម្ពោធនត្ថេន វចនេន សាធុកសវនមនសិការេបិ តេ និយោជេតិ. សាធុកសវនមនសិការាយត្តា ហិ សាសនសម្បត្តិ. អបរេសុបិ ទេវមនុស្សេសុ វិជ្ជមានេសុ កស្មា ភិក្ខូ ឯវ អាមន្តេសីតិ ចេ? ជេដ្ឋសេដ្ឋាសន្នសទាសន្និហិតភាវតោ. សព្ពបរិសសាធារណា ហិ អយំ ធម្មទេសនា, ន បាដិបុគ្គលិកា. បរិសាយ ច ជេដ្ឋា ភិក្ខូ បឋមុប្បន្នត្តា, សេដ្ឋា អនគារិយភាវំ អាទិំ កត្វា សត្ថុ ចរិយានុវិធាយកត្តា សកលសាសនបដិគ្គាហកត្តា ច. អាសន្នា តត្ថ និសិន្នេសុ សត្ថុ សន្តិកត្តា, សទា សន្និហិតា សត្ថុ សន្តិកាវចរត្តា. តេន ភគវា សព្ពបរិសសាធារណំ ធម្មំ ទេសេន្តោ ភិក្ខូ ឯវ អាមន្តេសិ. អបិច ភាជនំ តេ ឥមាយ កថាយ យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិសព្ភាវតោតិបិ តេ ឯវ អាមន្តេសិ. ភទន្តេតិ គារវាធិវចនមេតំ. តេ ភិក្ខូតិ យេ ភគវា អាមន្តេសិ, តេ ឯវំ ភគវន្តំ អាលបន្តា ភគវតោ បច្ចស្សោសុន្តិ.

ចតូហិ អង្គេហីតិ ចតូហិ ការណេហិ អវយវេហិ វា. មុសាវាទាវេរមណិអាទីនិ ហិ ចត្តារិ សុភាសិតវាចាយ ការណានិ. សច្ចវចនាទយោ ចត្តារោ អវយវា, ការណត្ថេ ច អង្គសទ្ទោ. ចតូហីតិ និស្សក្កវចនំ ហោតិ, អវយវត្ថេ ករណវចនំ. សមន្នាគតាតិ សមនុអាគតា បវត្តា យុត្តា ច. វាចាតិ សមុល្លបនវាចា. យា សា ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦) ច, ‘‘នេលា កណ្ណសុខា’’តិ (ទី. និ. ១.៩; ម. និ. ៣.១៤) ច ឯវមាទីសុ អាគច្ឆតិ. យា បន ‘‘វាចាយ ចេ កតំ កម្ម’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាយកម្មទ្វារ) ឯវំ វិញ្ញត្តិ ច, ‘‘យា ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ វិរតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (ធ. ស. ២៩៩; វិភ. ២០៦) ឯវំ វិរតិ ច, ‘‘ផរុសវាចា, ភិក្ខវេ, អាសេវិតា ភាវិតា ពហុលីកតា និរយសំវត្តនិកា ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវំ ចេតនា ច វាចាតិ អាគច្ឆតិ, សា ឥធ ន អធិប្បេតា. កស្មា? អភាសិតព្ពតោ. សុភាសិតា ហោតីតិ សុដ្ឋុ ភាសិតា ហោតិ. តេនស្សា អត្ថាវហនតំ ទីបេតិ. ន ទុព្ភាសិតាតិ ន ទុដ្ឋុ ភាសិតា. តេនស្សា អនត្ថានាវហនតំ ទីបេតិ. អនវជ្ជាតិ វជ្ជសង្ខាតរាគាទិទោសវិរហិតា. តេនស្សា ការណសុទ្ធិំ វុត្តទោសាភាវញ្ច ទីបេតិ. អននុវជ្ជា ចាតិ អនុវាទវិមុត្តា. តេនស្សា សព្ពាការសម្បត្តិំ ទីបេតិ. វិញ្ញូនន្តិ បណ្ឌិតានំ. តេន និន្ទាបសំសាសុ ពាលា អប្បមាណាតិ ទីបេតិ.

កតមេហិ ចតូហីតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភិក្ខវេតិ យេសំ កថេតុកាមោ, តទាលបនំ. ភិក្ខូតិ វុត្តប្បការវាចាភាសនកបុគ្គលនិទស្សនំ. សុភាសិតំយេវ ភាសតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ ចតូសុ វាចង្គេសុ អញ្ញតរង្គនិទ្ទេសវចនំ. នោ ទុព្ភាសិតន្តិ តស្សេវ វាចង្គស្ស បដិបក្ខភាសននិវារណំ. តេន ‘‘មុសាវាទាទយោបិ កទាចិ វត្តព្ពា’’តិ ទិដ្ឋិំ និសេធេតិ. ‘‘នោ ទុព្ភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា វា មិច្ឆាវាចប្បហានំ ទីបេតិ, ‘‘សុភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា បហីនមិច្ឆាវាចេន សតា ភាសិតព្ពវចនលក្ខណំ. តថា បាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទំ. អង្គបរិទីបនត្ថំ បន អភាសិតព្ពំ បុព្ពេ អវត្វា ភាសិតព្ពមេវាហ. ឯស នយោ ធម្មំយេវាតិអាទីសុបិ.

ឯត្ថ ច ‘‘សុភាសិតំយេវ ភាសតិ នោ ទុព្ភាសិត’’ន្តិ ឥមិនា បិសុណទោសរហិតំ សមគ្គករណវចនំ វុត្តំ, ‘‘ធម្មំយេវ ភាសតិ នោ អធម្ម’’ន្តិ ឥមិនា សម្ផទោសរហិតំ ធម្មតោ អនបេតំ មន្តាវចនំ វុត្តំ, ឥតរេហិ ទ្វីហិ ផរុសាលិករហិតានិ បិយសច្ចវចនានិ វុត្តានិ. ឥមេហិ ខោតិអាទិនា បន តានិ អង្គានិ បច្ចក្ខតោ ទស្សេន្តោ តំ វាចំ និគមេតិ. វិសេសតោ ចេត្ថ ‘‘ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតី’’តិ ភណន្តោ យទញ្ញេ បដិញ្ញាទីហិ អវយវេហិ នាមាទីហិ បទេហិ លិង្គវចនវិភត្តិកាលការកាទីហិ សម្បត្តីហិ ច សមន្នាគតំ វាចំ ‘‘សុភាសិត’’ន្តិ មញ្ញន្តិ, តំ ធម្មតោ បដិសេធេតិ. អវយវាទិសម្បន្នាបិ ហិ បេសុញ្ញាទិសមន្នាគតា វាចា ទុព្ភាសិតាវ ហោតិ អត្តនោ បរេសញ្ច អនត្ថាវហត្តា. ឥមេហិ បន ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នា វា ហោតិ, តថាបិ សុភាសិតា ឯវ លោកិយលោកុត្តរហិតសុខាវហត្តា. សីហឡទីបេ មគ្គបស្សេ សស្សំ រក្ខន្តិយា សីហឡចេដិកាយ សីហឡកេនេវ ជាតិជរាមរណបដិសំយុត្តំ គីតំ គាយន្តិយា សុត្វា មគ្គំ គច្ឆន្តា សដ្ឋិមត្តា វិបស្សកភិក្ខូ ចេត្ថ អរហត្តំ បត្តា និទស្សនំ. តថា តិស្សោ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ភិក្ខុ បទុមសរសមីបេន គច្ឆន្តោ បទុមសរេ បទុមានិ ភញ្ជិត្វា ភញ្ជិត្វា –

‘‘បាតោ ផុល្លំ កោកនទំ, សូរិយាលោកេន ភជ្ជិយតេ;

ឯវំ មនុស្សត្តគតា សត្តា, ជរាភិវេគេន មទ្ទីយន្តី’’តិ. –

ឥមំ គីតំ គាយន្តិយា ចេដិកាយ សុត្វា អរហត្តំ បត្តោ, ពុទ្ធន្តរេ ច អញ្ញតរោ បុរិសោ សត្តហិ បុត្តេហិ សទ្ធិំ វនា អាគម្ម អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា មុសលេន តណ្ឌុលេ កោដ្ដេន្តិយា –

‘‘ជរាយ បរិមទ្ទិតំ ឯតំ, មិលាតឆវិចម្មនិស្សិតំ;

មរណេន ភិជ្ជតិ ឯតំ, មច្ចុស្ស ឃសមាមិសំ.

‘‘កិមីនំ អាលយំ ឯតំ, នានាកុណបេន បូរិតំ;

អសុចិស្ស ភាជនំ ឯតំ, កទលិក្ខន្ធសមំ ឥទ’’ន្តិ. –

ឥមំ គីតិកំ សុត្វា សហ បុត្តេហិ បច្ចេកពោធិំ បត្តោ, អញ្ញេ ច ឦទិសេហិ ឧបាយេហិ អរិយភូមិំ បត្តា និទស្សនំ. អនច្ឆរិយំ បនេតំ, យំ ភគវតា អាសយានុសយកុសលេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តា គាថាយោ សុត្វា បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ, អញ្ញេ ច ខន្ធាយតនាទិបដិសំយុត្តា កថា សុត្វា អនេកេ ទេវមនុស្សាតិ. ឯវំ ឥមេហិ ចតូហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សចេបិ មិលក្ខុភាសាបរិយាបន្នា, ឃដចេដិកាគីតិកបរិយាបន្នា វា ហោតិ, តថាបិ ‘‘សុភាសិតា’’តិ វេទិតព្ពា. សុភាសិតត្តា ឯវ ច អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ អត្ថត្ថិកានំ កុលបុត្តានំ អត្ថបដិសរណានំ, នោ ព្យញ្ជនបដិសរណានន្តិ.

ឥទមវោច ភគវាតិ ឥទំ សុភាសិតលក្ខណំ ភគវា អវោច. ឥទំ វត្វាន សុគតោ, អថាបរំ ឯតទវោច សត្ថាតិ ឥទញ្ច លក្ខណំ វត្វា អថ អញ្ញម្បិ ឯតំ អវោច សត្ថា. ឥទានិ វត្តព្ពគាថំ ទស្សេត្វា សព្ពមេតំ សង្គីតិការកា អាហំសុ. តត្ថ អបរន្តិ គាថាពន្ធវចនំ សន្ធាយ វុច្ចតិ. តំ ទុវិធំ ហោតិ – បច្ឆា អាគតបរិសំ អស្សវនសុស្សវនអាធារណទឡ្ហីករណាទីនិ វា សន្ធាយ តទត្ថទីបកមេវ ច. បុព្ពេ កេនចិ ការណេន បរិហាបិតស្ស អត្ថស្ស ទីបនេន អត្ថវិសេសទីបកញ្ច ‘‘បុរិសស្ស ហិ ជាតស្ស, កុឋារី ជាយតេ មុខេ’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៦៦២) វិយ. ឥធ បន តទត្ថទីបកមេវ.

៤៥៣. តត្ថ សន្តោតិ ពុទ្ធាទយោ. តេ ហិ សុភាសិតំ ‘‘ឧត្តមំ សេដ្ឋ’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ. ទុតិយំ តតិយំ ចតុត្ថន្តិ ឥទំ បន បុព្ពេ និទ្ទិដ្ឋក្កមំ ឧបាទាយ វុត្តំ. គាថាបរិយោសានេ បន វង្គីសត្ថេរោ ភគវតោ សុភាសិតេ បសីទិ.

សោ យំ បសន្នាការំ អកាសិ, យញ្ច វចនំ ភគវា អភាសិ, តំ ទស្សេន្តា សង្គីតិការកា ‘‘អថ ខោ អាយស្មា’’តិអាទិមាហំសុ. តត្ថ បដិភាតិ មន្តិ មម ភាគោ បកាសតិ. បដិភាតុ តន្តិ តវ ភាគោ បកាសតុ. សារុប្បាហីតិ អនុច្ឆវិកាហិ. អភិត្ថវីតិ បសំសិ.

៤៥៤. ន តាបយេតិ វិប្បដិសារេន ន តាបេយ្យ. ន វិហិំសេយ្យាតិ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទន្តោ ន ពាធេយ្យ. សា វេ វាចាតិ សា វាចា ឯកំសេនេវ សុភាសិតា. ឯត្តាវតា អបិសុណវាចាយ ភគវន្តំ ថោមេតិ.

៤៥៥. បដិនន្ទិតាតិ ហដ្ឋេន ហទយេន បដិមុខំ គន្ត្វា នន្ទិតា សម្បិយាយិតា. យំ អនាទាយ បាបានិ, បរេសំ ភាសតេ បិយន្តិ យំ វាចំ ភាសន្តោ បរេសំ បាបានិ អប្បិយានិ បដិក្កូលានិ ផរុសវចនានិ អនាទាយ អត្ថព្យញ្ជនមធុរំ បិយមេវ វចនំ ភាសតិ, តំ បិយវាចមេវ ភាសេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមាយ គាថាយ បិយវចនេន ភគវន្តំ អភិត្ថវិ.

៤៥៦. អមតាតិ អមតសទិសា សាទុភាវេន. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សច្ចំ ហវេ សាទុតរំ រសាន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧៣; សុ. និ. ១៨៤). និព្ពានាមតបច្ចយត្តា វា អមតា. ឯស ធម្មោ សនន្តនោតិ យាយំ សច្ចវាចា នាម, ឯស បោរាណោ ធម្មោ ចរិយា បវេណី, ឥទមេវ ហិ បោរាណានំ អាចិណ្ណំ, ន តេ អលិកំ ភាសិំសុ. តេនេវាហ – ‘‘សច្ចេ អត្ថេ ច ធម្មេ ច, អហុ សន្តោ បតិដ្ឋិតា’’តិ. តត្ថ សច្ចេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ អត្តនោ ច បរេសញ្ច អត្ថេ បតិដ្ឋិតា. អត្ថេ បតិដ្ឋិតត្តា ឯវ ច ធម្មេ បតិដ្ឋិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. បរំ វា ទ្វយំ សច្ចវិសេសនមិច្ចេវ វេទិតព្ពំ. សច្ចេ បតិដ្ឋិតា. កីទិសេ? អត្ថេ ច ធម្មេ ច, យំ បរេសំ អត្ថតោ អនបេតត្តា អត្ថំ អនុបរោធំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សតិបិ ច អនុបរោធករត្តេ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មំ, យំ ធម្មិកមេវ អត្ថំ សាធេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមាយ គាថាយ សច្ចវចនេន ភគវន្តំ អភិត្ថវិ.

៤៥៧. ខេមន្តិ អភយំ និរុបទ្ទវំ. កេន ការណេនាតិ ចេ? និព្ពានប្បត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, យស្មា កិលេសនិព្ពានំ បាបេតិ, វដ្ដទុក្ខស្ស ច អន្តកិរិយាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ. អថ វា យំ ពុទ្ធោ និព្ពានប្បត្តិយា ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយាតិ ទ្វិន្នំ និព្ពានធាតូនមត្ថាយ ខេមមគ្គប្បកាសនតោ ខេមំ វាចំ ភាសតិ, សា វេ វាចានមុត្តមាតិ សា វាចា សព្ពវាចានំ សេដ្ឋាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមាយ គាថាយ មន្តាវចនេន ភគវន្តំ អភិត្ថវន្តោ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសីតិ អយមេត្ថ អបុព្ពបទវណ្ណនា. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ សុភាសិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.