២. បធានសុត្តវណ្ណនា

៤២៨. តំ មំ បធានបហិតត្តន្តិ បធានសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ‘‘បធានាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ រញ្ជតី មនោ’’តិ អាយស្មា អានន្ទោ បព្ពជ្ជាសុត្តំ និដ្ឋាបេសិ. ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឆព្ពស្សានិ បធានំ បត្ថយមានេន ទុក្ករការិកា កតា, តំ អជ្ជ ភិក្ខូនំ កថេស្សាមី’’តិ. អថ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ‘‘តំ មំ បធានបហិតត្ត’’ន្តិ អារភិត្វា ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ តំ មន្តិ ទ្វីហិបិ វចនេហិ អត្តានមេវ និទ្ទិសតិ. បធានបហិតត្តន្តិ និព្ពានត្ថាយ បេសិតចិត្តំ បរិច្ចត្តអត្តភាវំ វា. នទិំ នេរញ្ជរំ បតីតិ លក្ខណំ និទ្ទិសតិ. លក្ខណញ្ហិ បធានបហិតត្តាយ នេរញ្ជរា នទី. តេនេវ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ. អយំ បនត្ថោ ‘‘នទិយា នេរញ្ជរាយា’’តិ, នេរញ្ជរាយ តីរេតិ វុត្តំ ហោតិ. វិបរក្កម្មាតិ អតីវ បរក្កមិត្វា. ឈាយន្តន្តិ អប្បាណកជ្ឈានមនុយុញ្ជន្តំ. យោគក្ខេមស្ស បត្តិយាតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមស្ស និព្ពានស្ស អធិគមត្ថំ.

៤២៩. នមុចីតិ មារោ. សោ ហិ អត្តនោ វិសយា និក្ខមិតុកាមេ ទេវមនុស្សេ ន មុញ្ចតិ, អន្តរាយំ នេសំ ករោតិ, តស្មា ‘‘នមុចី’’តិ វុច្ចតិ. ករុណំ វាចន្តិ អនុទ្ទយាយុត្តំ វាចំ. ភាសមានោ ឧបាគមីតិ ឥទំ ឧត្តានមេវ. កស្មា បន ឧបាគតោ? មហាបុរិសោ កិរ ឯកទិវសំ ចិន្តេសិ – ‘‘សព្ពទា អាហារំ បរិយេសមានោ ជីវិតេ សាបេក្ខោ ហោតិ, ន ច សក្កា ជីវិតេ សាបេក្ខេន អមតំ អធិគន្តុ’’ន្តិ. តតោ អាហារុបច្ឆេទាយ បដិបជ្ជិ, តេន កិសោ ទុព្ពណ្ណោ ច អហោសិ. អថ មារោ ‘‘អយំ សម្ពោធាយ មគ្គោ ហោតិ, ន ហោតីតិ អជានន្តោ អតិឃោរំ តបំ ករោតិ, កទាចិ មម វិសយំ អតិក្កមេយ្យា’’តិ ភីតោ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច វត្វា វារេស្សាមី’’តិ អាគតោ. តេនេវាហ – ‘‘កិសោ ត្វមសិ ទុព្ពណ្ណោ, សន្តិកេ មរណំ តវា’’តិ.

៤៣០. ឯវញ្ច បន វត្វា អថស្ស មរណសន្តិកភាវំ សាវេន្តោ អាហ – ‘‘សហស្សភាគោ មរណស្ស, ឯកំសោ តវ ជីវិត’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – សហស្សំ ភាគានំ អស្សាតិ សហស្សភាគោ. កោ សោ? មរណស្ស បច្ចយោតិ បាឋសេសោ. ឯកោ អំសោតិ ឯកំសោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អយំ អប្បាណកជ្ឈានាទិសហស្សភាគោ តវ មរណស្ស បច្ចយោ, តតោ បន តេ ឯកោ ឯវ ភាគោ ជីវិតំ, ឯវំ សន្តិកេ មរណំ តវាតិ. ឯវំ មរណស្ស សន្តិកភាវំ សាវេត្វា អថ នំ ជីវិតេ សមុស្សាហេន្តោ អាហ ‘‘ជីវ ភោ ជីវិតំ សេយ្យោ’’តិ. កថំ សេយ្យោតិ ចេ. ជីវំ បុញ្ញានិ កាហសីតិ.

៤៣១. អថ អត្តនា សម្មតានិ បុញ្ញានិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ចរតោ ច តេ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ. តត្ថ ព្រហ្មចរិយន្តិ កាលេន កាលំ មេថុនវិរតិំ សន្ធាយាហ, យំ តាបសា ករោន្តិ. ជូហតោតិ ជុហន្តស្ស. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

៤៣២. ទុគ្គោ មគ្គោតិ ឥមំ បន អឌ្ឍគាថំ បធានវិច្ឆន្ទំ ជនេន្តោ អាហ. តត្ថ អប្បាណកជ្ឈានាទិគហនត្តា ទុក្ខេន គន្តព្ពោតិ ទុគ្គោ, ទុក្ខិតកាយចិត្តេន កត្តព្ពត្តា ទុក្ករោ, សន្តិកមរណេន តាទិសេនាបិ បាបុណិតុំ អសក្កុណេយ្យតោ ទុរភិសម្ភវោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរំ ឥមា គាថា ភណំ មារោ, អដ្ឋា ពុទ្ធស្ស សន្តិកេតិ អយមុបឌ្ឍគាថា សង្គីតិការេហិ វុត្តា. សកលគាថាបីតិ ឯកេ. ភគវតា ឯវ បន បរំ វិយ អត្តានំ និទ្ទិសន្តេន សព្ពមេត្ថ ឯវំជាតិកំ វុត្តន្តិ អយមម្ហាកំ ខន្តិ. តត្ថ អដ្ឋាតិ អដ្ឋាសិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៣៣. ឆដ្ឋគាថាយ យេនត្ថេនាតិ ឯត្ថ បរេសំ អន្តរាយករណេន អត្តនោ អត្ថេន ត្វំ, បាបិម, អាគតោសីតិ អយមធិប្បាយោ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៣៤. ‘‘ជីវំ បុញ្ញានិ កាហសី’’តិ ឥទំ បន វចនំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘អណុមត្តោបី’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្ថ បុញ្ញេនាតិ វដ្ដគាមិំ មារេន វុត្តំ បុញ្ញំ សន្ធាយ ភណតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

៤៣៥. ឥទានិ ‘‘ឯកំសោ តវ ជីវិត’’ន្តិ ឥទំ វចនំ អារព្ភ មារំ សន្តជ្ជេន្តោ ‘‘អត្ថិ សទ្ធា’’តិ ឥមំ គាថមាហ. តត្រាយមធិប្បាយោ – អរេ, មារ, យោ អនុត្តរេ សន្តិវរបទេ អស្សទ្ធោ ភវេយ្យ, សទ្ធោបិ វា កុសីតោ, សទ្ធោ អារទ្ធវីរិយោ សមានោបិ វា ទុប្បញ្ញោ, តំ ត្វំ ជីវិតមនុបុច្ឆមានោ សោភេយ្យាសិ, មយ្ហំ បន អនុត្តរេ សន្តិវរបទេ ឱកប្បនសទ្ធា អត្ថិ, តថា កាយិកចេតសិកមសិថិលបរក្កមតាសង្ខាតំ វីរិយំ, វជិរូបមា បញ្ញា ច មម វិជ្ជតិ, សោ ត្វំ ឯវំ មំ បហិតត្តំ ឧត្តមជ្ឈាសយំ កិំ ជីវមនុបុច្ឆសិ, កស្មា ជីវិតំ បុច្ឆសិ. បញ្ញា ច មមាតិ ឯត្ថ ច សទ្ទេន សតិ សមាធិ ច. ឯវំ សន្តេ យេហិ បញ្ចហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតា និព្ពានំ បាបុណន្តិ, តេសុ ឯកេនាបិ អវិរហិតំ ឯវំ មំ បហិតត្តំ កិំ ជីវមនុបុច្ឆសិ? ននុ – ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, វីរិយមារភតោ ទឡ្ហំ (ធ. ប. ១១២). បញ្ញវន្តស្ស ឈាយិនោ, បស្សតោ ឧទយព្ពយន្តិ (ធ. ប. ១១១, ១១៣).

៤៣៦-៨. ឯវំ មារំ សន្តជ្ជេត្វា អត្តនោ ទេហចិត្តប្បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘នទីនមបី’’បិ គាថាត្តយមាហ. តមត្ថតោ បាកដមេវ. អយំ បន អធិប្បាយវណ្ណនា – យ្វាយំ មម សរីរេ អប្បាណកជ្ឈានវីរិយវេគសមុដ្ឋិតោ វាតោ វត្តតិ, លោកេ គង្គាយមុនាទីនំ នទីនម្បិ សោតានិ អយំ វិសោសយេ, កិញ្ច មេ ឯវំ បហិតត្តស្ស ចតុនាឡិមត្តំ លោហិតំ ន ឧបសោសេយ្យ. ន កេវលញ្ច មេ លោហិតមេវ សុស្សតិ, អបិច ខោ បន តម្ហិ លោហិតេ សុស្សមានម្ហិ ពទ្ធាពទ្ធភេទំ សរីរានុគតំ បិត្តំ, អសិតបីតាទិបដិច្ឆាទកំ ចតុនាឡិមត្តមេវ សេម្ហញ្ច, កិញ្ចាបរំ តត្តកមេវ មុត្តញ្ច ឱជញ្ច សុស្សតិ, តេសុ ច សុស្សមានេសុ មំសានិបិ ខីយន្តិ, តស្ស មេ ឯវំ អនុបុព្ពេន មំសេសុ ខីយមានេសុ ភិយ្យោ ចិត្តំ បសីទតិ, ន ត្វេវ តប្បច្ចយា សំសីទតិ. សោ ត្វំ ឦទិសំ ចិត្តមជានន្តោ សរីរមត្តមេវ ទិស្វា ភណសិ ‘‘កិសោ ត្វមសិ ទុព្ពណ្ណោ, សន្តិកេ មរណំ តវា’’តិ. ន កេវលញ្ច មេ ចិត្តមេវ បសីទតិ, អបិច ខោ បន ភិយ្យោ សតិ ច បញ្ញា ច សមាធិ មម តិដ្ឋតិ, អណុមត្តោបិ បមាទោ វា សម្មោហោ វា ចិត្តវិក្ខេបោ វា នត្ថិ, តស្ស មយ្ហំ ឯវំ វិហរតោ យេ កេចិ សមណព្រាហ្មណា អតីតំ វា អទ្ធានំ អនាគតំ វា ឯតរហិ វា ឱបក្កមិកា វេទនា វេទយន្តិ, តាសំ និទស្សនភូតំ បត្តស្ស ឧត្តមវេទនំ. យថា អញ្ញេសំ ទុក្ខេន ផុដ្ឋានំ សុខំ, សីតេន ឧណ្ហំ, ឧណ្ហេន សីតំ, ខុទាយ ភោជនំ, បិបាសាយ ផុដ្ឋានំ ឧទកំ អបេក្ខតេ ចិត្តំ, ឯវំ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ ឯកកាមម្បិ នាបេក្ខកេ ចិត្តំ. ‘‘អហោ វតាហំ សុភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សុខសេយ្យំ សយេយ្យ’’ន្តិ ឦទិសេនាការេន មម ចិត្តំ ន ឧប្បន្នំ, បស្ស, ត្វំ មារ, សត្តស្ស សុទ្ធតន្តិ.

៤៣៩-៤១. ឯវំ អត្តនោ សុទ្ធតំ ទស្សេត្វា ‘‘និវារេស្សាមិ ត’’ន្តិ អាគតស្ស មារស្ស មនោរថភញ្ជនត្ថំ មារសេនំ កិត្តេត្វា តាយ អបរាជិតភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិកា ឆ គាថាយោ អាហ.

តត្ថ យស្មា អាទិតោវ អគារិយភូតេ សត្តេ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមា មោហយន្តិ, តេ អភិភុយ្យ អនគារិយភាវំ ឧបគតានំ បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ចេតំ ‘‘បព្ពជិតេន ខោ, អាវុសោ, អភិរតិ ទុក្ករា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៣១). តតោ តេ បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា ខុប្បិបាសា ពាធេតិ, តាយ ពាធិតានំ បរិយេសនតណ្ហា ចិត្តំ កិលមយតិ, អថ នេសំ កិលន្តចិត្តានំ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ. តតោ វិសេសមនធិគច្ឆន្តានំ ទុរភិសម្ភវេសុ អរញ្ញវនបត្ថេសុ សេនាសនេសុ វិហរតំ ឧត្រាសសញ្ញិតា ភីរុ ជាយតិ, តេសំ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតានំ ទីឃរត្តំ វិវេករសមនស្សាទយមានានំ វិហរតំ ‘‘ន សិយា នុ ខោ ឯស មគ្គោ’’តិ បដិបត្តិយំ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តំ វិនោទេត្វា វិហរតំ អប្បមត្តកេន វិសេសាធិគមេន មានមក្ខថម្ភា ជាយន្តិ, តេបិ វិនោទេត្វា វិហរតំ តតោ អធិកតរំ វិសេសាធិគមំ និស្សាយ លាភសក្ការសិលោកា ឧប្បជ្ជន្តិ, លាភាទិមុច្ឆិតា ធម្មបតិរូបកានិ បកាសេន្តា មិច្ឆាយសំ អធិគន្ត្វា តត្ថ ឋិតា ជាតិអាទីហិ អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ, បរំ វម្ភេន្តិ, តស្មា កាមាទីនំ បឋមសេនាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

៤៤២-៣. ឯវមេតំ ទសវិធំ សេនំ ឧទ្ទិសិត្វា យស្មា សា កណ្ហធម្មសមន្នាគតត្តា កណ្ហស្ស នមុចិនោ ឧបការាយ សំវត្តតិ, តស្មា នំ តវ សេនាតិ និទ្ទិសន្តោ អាហ – ‘‘ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី’’តិ. តត្ថ អភិប្បហារិនីតិ សមណព្រាហ្មណានំ ឃាតនី និប្បោថនី, អន្តរាយករីតិ អត្ថោ. ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វា ច លភតេ សុខន្តិ ឯវំ តវ សេនំ អសូរោ កាយេ ច ជីវិតេ ច សាបេក្ខោ បុរិសោ ន ជិនាតិ, សូរោ បន ជិនាតិ, ជេត្វា ច មគ្គសុខំ ផលសុខញ្ច អធិគច្ឆតិ. យស្មា ច លភតេ សុខំ, តស្មា សុខំ បត្ថយមានោ អហម្បិ ឯស មុញ្ជំ បរិហរេតិ. សង្គាមាវចរា អនិវត្តិនោ បុរិសា អត្តនោ អនិវត្តនកភាវវិញ្ញាបនត្ថំ សីសេ វា ធជេ វា អាវុធេ វា មុញ្ជតិណំ ពន្ធន្តិ, តំ អយម្បិ បរិហរតិច្ចេវ មំ ធារេហិ. តវ សេនាយ បរាជិតស្ស ធិរត្ថុ មម ជីវិតំ, តស្មា ឯវំ ធារេហិ – សង្គាមេ មេ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ បរាជិតោ, យេន ជីវិតេន បរាជិតោ ជីវេ, តស្មា ជីវិតា តយា សម្មាបដិបន្នានំ អន្តរាយករេន សទ្ធិំ សង្គាមេ មតំ មម សេយ្យោតិ អត្ថោ.

៤៤៤. កស្មា មតំ សេយ្យោតិ ចេ? យស្មា បគាឡ្ហេត្ថ…បេ… សុព្ពតា, ឯត្ថ កាមាទិកាយ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនបរិយោសានាយ តវ សេនាយ បគាឡ្ហា និមុគ្គា អនុបវិដ្ឋា ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ន ទិស្សន្តិ, សីលាទីហិ គុណេហិ នប្បកាសន្តិ, អន្ធការំ បវិដ្ឋា វិយ ហោន្តិ. ឯតេ ឯវំ បគាឡ្ហា សមានា សចេបិ កទាចិ ឧម្មុជ្ជិត្វា និមុជ្ជនបុរិសោ វិយ ‘‘សាហុ សទ្ធា’’តិអាទិនា នយេន ឧម្មុជ្ជន្តិ, តថាបិ តាយ សេនាយ អជ្ឈោត្ថដត្តា តញ្ច មគ្គំ ន ជានន្តិ ខេមំ និព្ពានគាមីនំ, សព្ពេបិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធាទយោ យេន គច្ឆន្តិ សុព្ពតាតិ. ឥមំ បន គាថំ សុត្វា មារោ បុន កិញ្ចិ អវត្វា ឯវ បក្កាមិ.

៤៤៥-៦. បក្កន្តេ បន តស្មិំ មហាសត្តោ តាយ ទុក្ករការិកាយ កិញ្ចិបិ វិសេសំ អនធិគច្ឆន្តោ អនុក្កមេន ‘‘សិយា នុ ខោ អញ្ញោ មគ្គោ ពោធាយា’’តិអាទីនិ ចិន្តេត្វា ឱឡារិកាហារំ អាហារេត្វា, ពលំ គហេត្វា, វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បគេវ សុជាតាយ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា, ភទ្រវនសណ្ឌេ ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា, តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេន្តោ ទិវសំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយេ មហាពោធិមណ្ឌាភិមុខោ គន្ត្វា សោត្ថិយេន ទិន្នា អដ្ឋ តិណមុដ្ឋិយោ ពោធិមូលេ វិកិរិត្វា ទសសហស្សលោកធាតុទេវតាហិ កតសក្ការពហុមានោ –

‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច, អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ;

ឧបសុស្សតុ និស្សេសំ, សរីរេ មំសលោហិត’’ន្តិ. –

ចតុរង្គវីរិយំ អធិដ្ឋហិត្វា ‘‘ន ទានិ ពុទ្ធត្តំ អបាបុណិត្វា បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ កត្វា អបរាជិតបល្លង្កេ និសីទិ. តំ ញត្វា មារោ បាបិមា ‘‘អជ្ជ សិទ្ធត្ថោ បដិញ្ញំ កត្វា និសិន្នោ, អជ្ជេវ ទានិស្ស សា បដិញ្ញា បដិពាហិតព្ពា’’តិ ពោធិមណ្ឌតោ យាវ ចក្កវាឡមាយតំ ទ្វាទសយោជនវិត្ថារំ ឧទ្ធំ នវយោជនមុគ្គតំ មារសេនំ សមុដ្ឋាបេត្វា ទិយឌ្ឍយោជនសតប្បមាណំ គិរិមេខលំ ហត្ថិរាជានំ អារុយ្ហ ពាហុសហស្សំ មាបេត្វា នានាវុធានិ គហេត្វា ‘‘គណ្ហថ, ហនថ, បហរថា’’តិ ភណន្តោ អាឡវកសុត្តេ វុត្តប្បការា វុដ្ឋិយោ មាបេសិ, តា មហាបុរិសំ បត្វា តត្ថ វុត្តប្បការា ឯវ សម្បជ្ជិំសុ. តតោ វជិរង្កុសេន ហត្ថិំ កុម្ភេ បហរិត្វា មហាបុរិសស្ស សមីបំ នេត្វា ‘‘ឧដ្ឋេហិ, ភោ សិទ្ធត្ថ, បល្លង្កា’’តិ អាហ. មហាបុរិសោ ‘‘ន ឧដ្ឋហាមិ មារា’’តិ វត្វា តំ ធជិនិំ សមន្តា វិលោកេន្តោ ឥមា គាថាយោ អភាសិ ‘‘សមន្តា ធជិនិ’’ន្តិ.

តត្ថ ធជិនិន្តិ សេនំ. យុត្តន្តិ ឧយ្យុត្តំ. សវាហនន្តិ គិរិមេខលនាគរាជសហិតំ. បច្ចុគ្គច្ឆាមីតិ អភិមុខោ ឧបរិ គមិស្សាមិ, សោ ច ខោ តេជេនេវ, ន កាយេន. កស្មា? មា មំ ឋានា អចាវយិ, មំ ឯតស្មា ឋានា អបរាជិតបល្លង្កា មារោ មា ចាលេសីតិ វុត្តំ ហោតិ. នប្បសហតីតិ សហិតុំ ន សក្កោតិ, នាភិភវតិ វា. អាមំ បត្តន្តិ កាចជាតំ មត្តិកាភាជនំ. អស្មនាតិ បាសាណេន. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

៤៤៧-៨. ឥទានិ ‘‘ឯតំ តេ មារសេនំ ភិន្ទិត្វា តតោ បរំ វិជិតសង្គាមោ សម្បត្តធម្មរាជាភិសេកោ ឥទំ ករិស្សាមី’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វសីករិត្វា’’តិ. តត្ថ វសីករិត្វា សង្កប្បន្តិ មគ្គភាវនាយ សព្ពំ មិច្ឆាសង្កប្បំ បហាយ សម្មាសង្កប្បស្សេវ បវត្តនេន វសីករិត្វា សង្កប្បំ. សតិញ្ច សូបតិដ្ឋិតន្តិ កាយាទីសុ ចតូសុ ឋានេសុ អត្តនោ សតិញ្ច សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតំ ករិត្វា ឯវំ វសីកតសង្កប្បោ សុប្បតិដ្ឋិតស្សតិ រដ្ឋា រដ្ឋំ វិចរិស្សាមិ ទេវមនុស្សភេទេ បុថូ សាវកេ វិនយន្តោ. អថ មយា វិនីយមានា តេ អប្បមត្តា…បេ… ន សោចរេ, តំ និព្ពានាមតមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៤៤៩-៥១. អថ មារោ ឥមា គាថាយោ សុត្វា អាហ – ‘‘ឯវរូបំ បក្ខំ ទិស្វា ន ភាយសិ ភិក្ខូ’’តិ? ‘‘អាម, មារ, ន ភាយាមី’’តិ. ‘‘កស្មា ន ភាយសី’’តិ? ‘‘ទានាទីនំ បារមិបុញ្ញានំ កតត្តា’’តិ. ‘‘កោ ឯតំ ជានាតិ ទានាទីនិ ត្វមកាសី’’តិ? ‘‘កិំ ឯត្ថ បាបិម សក្ខិកិច្ចេន, អបិច ឯកស្មិំយេវ ភវេ វេស្សន្តរោ ហុត្វា យំ ទានមទាសិំ, តស្សានុភាវេន សត្តក្ខត្តុំ ឆហិ បការេហិ សញ្ជាតកម្បា អយំ មហាបថវីយេវ សក្ខី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា មហាបថវី កម្បិ ភេរវសទ្ទំ មុញ្ចមានា, យំ សុត្វា មារោ អសនិហតោ វិយ ភីតោ ធជំ បណាមេត្វា បលាយិ សទ្ធិំ បរិសាយ. អថ មហាបុរិសោ តីហិ យាមេហិ តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆិកត្វា អរុណុគ្គមនេ ‘‘អនេកជាតិសំសារំ…បេ… តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. មារោ ឧទានសទ្ទេន អាគន្ត្វា ‘‘អយំ‘ពុទ្ធោ អហ’ន្តិ បដិជានាតិ, ហន្ទ នំ អនុពន្ធាមិ អាភិសមាចារិកំ បស្សិតុំ. សចស្ស កិញ្ចិ កាយេន វា វាចាយ វា ខលិតំ ភវិស្សតិ, វិហេឋេស្សាមិ ន’’ន្តិ បុព្ពេ ពោធិសត្តភូមិយំ ឆព្ពស្សានិ អនុពន្ធិត្វា ពុទ្ធត្តំ បត្តំ ឯកំ វស្សំ អនុពន្ធិ. តតោ ភគវតោ កិញ្ចិ ខលិតំ អបស្សន្តោ ‘‘សត្ត វស្សានី’’តិ ឥមា និព្ពេជនីយគាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ ឱតារន្តិ រន្ធំ វិវរំ. នាធិគច្ឆិស្សន្តិ នាធិគមិំ. មេទវណ្ណន្តិ មេទបិណ្ឌសទិសំ. អនុបរិយគាតិ បរិតោ បរិតោ អគមាសិ. មុទុន្តិ មុទុកំ. វិន្ទេមាតិ អធិគច្ឆេយ្យាម. អស្សាទនាតិ សាទុភាវោ. វាយសេត្តោតិ វាយសោ ឯត្តោ. សេសមេត្ថ បាកដមេវ.

អយំ បន យោជនា – សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ ឱតារាបេក្ខោ អនុពន្ធិំ កត្ថចិ អវិជហន្តោ បទាបទំ, ឯវំ អនុពន្ធិត្វាបិ ច ឱតារំ នាធិគមិំ. សោហំ យថា នាម មេទវណ្ណំ បាសាណំ មេទសញ្ញី វាយសោ ឯកស្មិំ បស្សេ មុខតុណ្ឌកេន វិជ្ឈិត្វា អស្សាទំ អវិន្ទមានោ ‘‘អប្បេវ នាម ឯត្ថ មុទុ វិន្ទេម, អបិ ឥតោ អស្សាទនា សិយា’’តិ សមន្តា តថេវ វិជ្ឈន្តោ អនុបរិយាយិត្វា កត្ថចិ អស្សាទំ អលទ្ធា ‘‘បាសាណោវាយ’’ន្តិ និព្ពិជ្ជ បក្កមេយ្យ, ឯវមេវាហំ ភគវន្តំ កាយកម្មាទីសុ អត្តនោ បរិត្តបញ្ញាមុខតុណ្ឌកេន វិជ្ឈន្តោ សមន្តា អនុបរិយគា ‘‘អប្បេវ នាម កត្ថចិ អបរិសុទ្ធកាយសមាចារាទិមុទុភាវំ វិន្ទេម, កុតោចិ អស្សាទនា សិយា’’តិ, តេ ទានិ មយំ អស្សាទំ អលភមានា កាកោវ សេលមាសជ្ជ និព្ពិជ្ជាបេម គោតមំ អាសជ្ជ តតោ គោតមា និព្ពិជ្ជ អបេមាតិ. ឯវំ វទតោ កិរ មារស្ស សត្ត វស្សានិ និប្ផលបរិស្សមំ និស្សាយ ពលវសោកោ ឧទបាទិ. តេនស្ស វិសីទមានង្គបច្ចង្គស្ស ពេលុវបណ្ឌុ នាម វីណា កច្ឆតោ បតិតា. យា សកិំ កុសលេហិ វាទិតា ចត្តារោ មាសេ មធុរស្សរំ មុញ្ចតិ, យំ គហេត្វា សក្កោ បញ្ចសិខស្ស អទាសិ. តំ សោ បតមានម្បិ ន ពុជ្ឈិ. តេនាហ ភគវា –

៤៥២. ‘‘តស្ស សោកបរេតស្ស, វីណា កច្ឆា អភស្សថ;

តតោ សោ ទុម្មនោ យក្ខោ, តត្ថេវន្តរធាយថា’’តិ.

សង្គីតិការកា អាហំសូតិ ឯកេ, អម្ហាកំ បនេតំ នក្ខមតីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បធានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.