១. បព្ពជ្ជាសុត្តវណ្ណនា

៤០៨. បព្ពជ្ជំ កិត្តយិស្សាមីតិ បព្ពជ្ជាសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ភគវតិ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘‘សារិបុត្តាទីនំ មហាសាវកានំ បព្ពជ្ជា កិត្តិតា, តំ ភិក្ខូ ច ឧបាសកា ច ជានន្តិ. ភគវតោ បន អកិត្តិតា, យំនូនាហំ កិត្តេយ្យ’’ន្តិ. សោ ជេតវនវិហារេ អាសនេ និសីទិត្វា ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា ភិក្ខូនំ ភគវតោ បព្ពជ្ជំ កិត្តេន្តោ ឥមំ សុត្តមភាសិ.

តត្ថ យស្មា បព្ពជ្ជំ កិត្តេន្តេន យថា បព្ពជិ, តំ កិត្តេតព្ពំ. យថា ច បព្ពជិ, តំ កិត្តេន្តេន យថា វីមំសមានោ បព្ពជ្ជំ រោចេសិ, តំ កិត្តេតព្ពំ. តស្មា ‘‘បព្ពជ្ជំ កិត្តយិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘យថា បព្ពជី’’តិអាទិមាហ. ចក្ខុមាតិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ ចក្ខុមា ចក្ខុសម្បន្នោតិ អត្ថោ. សេសមាទិគាថាយ ឧត្តានមេវ.

៤០៩. ឥទានិ ‘‘យថា វីមំសមានោ’’តិ តមត្ថំ បកាសេន្តោ អាហ ‘‘សម្ពាធោយ’’ន្តិ. តត្ថ សម្ពាធោតិ បុត្តទារាទិសម្បីឡនេន កិលេសសម្បីឡនេន ច កុសលកិរិយាយ ឱកាសរហិតោ. រជស្សាយតនន្តិ កម្ពោជាទយោ វិយ អស្សាទីនំ, រាគាទិរជស្ស ឧប្បត្តិទេសោ. អព្ភោកាសោតិ វុត្តសម្ពាធបដិបក្ខភាវេន អាកាសោ វិយ វិវដា. ឥតិ ទិស្វាន បព្ពជីតិ ឥតិ ឃរាវាសបព្ពជ្ជាសុ ព្យាធិជរាមរណេហិ សុដ្ឋុតរំ ចោទិយមានហទយោ អាទីនវមានិសំសញ្ច វីមំសិត្វា, មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា, អនោមានទីតីរេ ខគ្គេន កេសេ ឆិន្ទិត្វា, តាវទេវ ច ទ្វង្គុលមត្តសណ្ឋិតសមណសារុប្បកេសមស្សុ ហុត្វា ឃដិការេន ព្រហ្មុនា ឧបនីតេ អដ្ឋ បរិក្ខារេ គហេត្វា ‘‘ឯវំ និវាសេតព្ពំ បារុបិតព្ព’’ន្តិ កេនចិ អននុសិដ្ឋោ អនេកជាតិសហស្សបវត្តិតេន អត្តនោ បព្ពជ្ជាចិណ្ណេនេវ សិក្ខាបិយមានោ បព្ពជិ. ឯកំ កាសាវំ និវាសេត្វា ឯកំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឯកំ ចីវរំ ខន្ធេ ករិត្វា មត្តិកាបត្តំ អំសេ អាលគ្គេត្វា បព្ពជិតវេសំ អធិដ្ឋាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

៤១០. ឯវំ ភគវតោ បព្ពជ្ជំ កិត្តេត្វា តតោ បរំ បព្ពជិតបដិបត្តិំ អនោមានទីតីរំ ហិត្វា បធានាយ គមនញ្ច បកាសេតុំ ‘‘បព្ពជិត្វាន កាយេនា’’តិអាទិំ សព្ពមភាសិ. តត្ថ កាយេន បាបកម្មំ វិវជ្ជយីតិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ វជ្ជេសិ. វចីទុច្ចរិតន្តិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. អាជីវំ បរិសោធយីតិ មិច្ឆាជីវំ ហិត្វា សម្មាជីវមេវ បវត្តយិ.

៤១១. ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ សោធេត្វា អនោមានទីតីរតោ តិំសយោជនប្បមាណំ សត្តាហេន អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ យទា រាជគហំ អគមាសិ, តទា ពុទ្ធោ ន ហោតិ, តថាបិ ពុទ្ធស្ស បុព្ពចរិយាតិ កត្វា ឯវំ វត្តុំ លព្ភតិ – ‘‘ឥធ រាជា ជាតោ, ឥធ រជ្ជំ អគ្គហេសី’’តិអាទិ លោកិយវោហារវចនំ វិយ. មគធានន្តិ មគធានំ ជនបទស្ស នគរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. គិរិព្ពជន្តិ ឥទម្បិ តស្ស នាមំ. តញ្ហិ បណ្ឌវគិជ្ឈកូដវេភារឥសិគិលិវេបុល្លនាមកានំ បញ្ចន្នំ គិរីនំ មជ្ឈេ វជោ វិយ ឋិតំ, តស្មា ‘‘គិរិព្ពជ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បិណ្ឌាយ អភិហារេសីតិ ភិក្ខត្ថាយ តស្មិំ នគរេ ចរិ. សោ កិរ នគរទ្វារេ ឋត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស អត្តនោ អាគមនំ និវេទេយ្យំ, ‘សុទ្ធោទនស្ស បុត្តោ សិទ្ធត្ថោ នាម កុមារោ អាគតោ’តិ ពហុម្បិ មេ បច្ចយំ អភិហរេយ្យ. ន ខោ បន មេ តំ បតិរូបំ បព្ពជិតស្ស អារោចេត្វា បច្ចយគហណំ, ហន្ទាហំ បិណ្ឌាយ ចរាមី’’តិ ទេវទត្តិយំ បំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា មត្តិកាបត្តំ គហេត្វា បាចីនទ្វារេន នគរំ បវិសិត្វា អនុឃរំ បិណ្ឌាយ អចរិ. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ – ‘‘បិណ្ឌាយ អភិហារេសី’’តិ. អាកិណ្ណវរលក្ខណោតិ សរីរេ អាកិរិត្វា វិយ ឋបិតវរលក្ខណោ វិបុលវរលក្ខណោ វា. វិបុលម្បិ ហិ ‘‘អាកិណ្ណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘អាកិណ្ណលុទ្ទោ បុរិសោ, ធាតិចេលំវ មក្ខិតោ’’តិ (ជា. ១.៦.១១៨; ១.៩.១០៦). វិបុលលុទ្ទោតិ អត្ថោ.

៤១២. តមទ្ទសាតិ តតោ កិរ បុរិមានិ សត្ត ទិវសានិ នគរេ នក្ខត្តំ ឃោសិតំ អហោសិ. តំ ទិវសំ បន ‘‘នក្ខត្តំ វីតិវត្តំ, កម្មន្តា បយោជេតព្ពា’’តិ ភេរិ ចរិ. អថ មហាជនោ រាជង្គណេ សន្និបតិ. រាជាបិ ‘‘កម្មន្តំ សំវិទហិស្សាមី’’តិ សីហបញ្ជរំ វិវរិត្វា ពលកាយំ បស្សន្តោ តំ បិណ្ឌាយ អភិហារេន្តំ មហាសត្តំ អទ្ទស. តេនាហ អាយស្មា អានន្ទោ – ‘‘តមទ្ទសា ពិម្ពិសារោ, បាសាទស្មិំ បតិដ្ឋិតោ’’តិ. ឥមមត្ថំ អភាសថាតិ ឥមំ អត្ថំ អមច្ចានំ អភាសិ.

៤១៣. ឥទានិ តំ តេសំ អមច្ចានំ ភាសិតមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ឥមំ ភោន្តោ’’តិ. តត្ថ ឥមន្តិ សោ រាជា ពោធិសត្តំ ទស្សេតិ, ភោន្តោតិ អមច្ចេ អាលបតិ. និសាមេថាតិ បស្សថ. អភិរូបោតិ ទស្សនីយង្គបច្ចង្គោ. ព្រហ្មាតិ អារោហបរិណាហសម្បន្នោ. សុចីតិ បរិសុទ្ធឆវិវណ្ណោ. ចរណេនាតិ គមនេន.

៤១៤-៥. នីចកុលាមិវាតិ នីចកុលា ឥវ បព្ពជិតោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. មការោ បទសន្ធិករោ. កុហិំ ភិក្ខុ គមិស្សតីតិ អយំ ភិក្ខុ កុហិំ គមិស្សតិ, អជ្ជ កត្ថ វសិស្សតីតិ ជានិតុំ រាជទូតា សីឃំ គច្ឆន្តុ. ទស្សនកាមា ហិ មយំ អស្សាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន អាហ. គុត្តទ្វារោ ឱក្ខិត្តចក្ខុតាយ, សុសំវុតោ សតិយា. គុត្តទ្វារោ វា សតិយា, សុសំវុតោ បាសាទិកេន សង្ឃាដិចីវរធារណេន.

៤១៦. ខិប្បំ បត្តំ អបូរេសីតិ សម្បជានត្តា បតិស្សតត្តា ច អធិកំ អគណ្ហន្តោ ‘‘អលំ ឯត្តាវតា’’តិ អជ្ឈាសយបូរណេន ខិប្បំ បត្តំ អបូរេសិ. មុនីតិ មោនត្ថាយ បដិបន្នត្តា អប្បត្តមុនិភាវោបិ មុនិឥច្ចេវ វុត្តោ, លោកវោហារេន វា. លោកិយា ហិ អមោនសម្បត្តម្បិ បព្ពជិតំ ‘‘មុនី’’តិ ភណន្តិ. បណ្ឌវំ អភិហារេសីតិ តំ បព្ពតំ អភិរុហិ. សោ កិរ មនុស្សេ បុច្ឆិ ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ បព្ពជិតា កត្ថ វសន្តី’’តិ. អថស្ស តេ ‘‘បណ្ឌវស្ស ឧបរិ បុរត្ថាភិមុខបព្ភារេ’’តិ អារោចេសុំ. តស្មា តមេវ បណ្ឌវំ អភិហារេសិ ‘‘ឯត្ថ វាសោ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ ចិន្តេត្វា.

៤១៩-២៣. ព្យគ្ឃុសភោវ សីហោវ គិរិគព្ភរេតិ គិរិគុហាយំ ព្យគ្ឃោ វិយ ឧសភោ វិយ សីហោ វិយ ច និសិន្នោតិ អត្ថោ. ឯតេ ហិ តយោ សេដ្ឋា វិគតភយភេរវា គិរិគព្ភរេ និសីទន្តិ, តស្មា ឯវំ ឧបមំ អកាសិ. ភទ្ទយានេនាតិ ហត្ថិអស្សរថសិវិកាទិនា ឧត្តមយានេន. សយានភូមិំ យាយិត្វាតិ យាវតិកា ភូមិ ហត្ថិអស្សាទិនា យានេន សក្កា គន្តុំ, តំ គន្ត្វា. អាសជ្ជាតិ បត្វា, សមីបមស្ស គន្ត្វាតិ អត្ថោ. ឧបាវិសីតិ និសីទិ. យុវាតិ យោព្ពនសម្បន្នោ. ទហរោតិ ជាតិយា តរុណោ. បឋមុប្បត្តិកោ សុសូតិ តទុភយវិសេសនមេវ. យុវា សុសូតិ អតិយោព្ពនោ. បឋមុប្បត្តិកោតិ បឋមេនេវ យោព្ពនវេសេន ឧដ្ឋិតោ. ទហរោ ចាសីតិ សតិ ច ទហរត្តេ សុសុ ពាលកោ វិយ ខាយសីតិ.

៤២៤-៥. អនីកគ្គន្តិ ពលកាយំ សេនាមុខំ. ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សូតិ ឯត្ថ ‘‘អហំ តេ អង្គមគធេសុ យាវិច្ឆសិ, តាវ ទទាមិ ភោគេ. តំ ត្វំ សោភយន្តោ អនីកគ្គំ នាគសង្ឃបុរក្ខតោ ភុញ្ជស្សូ’’តិ ឯវំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧជុំ ជនបទោ រាជាតិ ‘‘ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សុ, ជាតិំ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ ឯវំ កិរ វុត្តោ មហាបុរិសោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ អហំ រជ្ជេន អត្ថិកោ អស្សំ, ចាតុមហារាជិកាទយោបិ មំ អត្តនោ អត្តនោ រជ្ជេន និមន្តេយ្យុំ, គេហេ ឋិតោ ឯវ វា ចក្កវត្តិរជ្ជំ ការេយ្យំ. អយំ បន រាជា អជានន្តោ ឯវមាហ – ‘ហន្ទាហំ, តំ ជានាបេមី’’’តិ ពាហំ ឧច្ចារេត្វា អត្តនោ អាគតទិសាភាគំ និទ្ទិសន្តោ ‘‘ឧជុំ ជនបទោ រាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហិមវន្តស្ស បស្សតោតិ ភណន្តោ សស្សសម្បត្តិវេកល្លាភាវំ ទស្សេតិ. ហិមវន្តញ្ហិ និស្សាយ បាសាណវិវរសម្ភវា មហាសាលាបិ បញ្ចហិ វុទ្ធីហិ វឌ្ឍន្តិ, កិមង្គំ បន ខេត្តេ វុត្តានិ សស្សានិ. ធនវីរិយេន សម្បន្នោតិ ភណន្តោ សត្តហិ រតនេហិ អវេកល្លត្តំ, បររាជូហិ អតក្កនីយំ វីរបុរិសាធិដ្ឋិតភាវញ្ចស្ស ទស្សេតិ. កោសលេសុ និកេតិនោតិ ភណន្តោ នវករាជភាវំ បដិក្ខិបតិ. នវករាជា ហិ និកេតីតិ ន វុច្ចតិ. យស្ស បន អាទិកាលតោ បភុតិ អន្វយវសេន សោ ឯវ ជនបទោ និវាសោ, សោ និកេតីតិ វុច្ចតិ. តថារូបោ ច រាជា សុទ្ធោទនោ, យំ សន្ធាយាហ ‘‘កោសលេសុ និកេតិនោ’’តិ. តេន អន្វយាគតម្បិ ភោគសម្បត្តិំ ទីបេតិ.

៤២៦. ឯត្តាវតា អត្តនោ ភោគសម្បត្តិំ ទីបេត្វា ‘‘អាទិច្ចា នាម គោត្តេន, សាកិយា នាម ជាតិយា’’តិ ឥមិនា ជាតិសម្បត្តិញ្ច អាចិក្ខិត្វា យំ វុត្តំ រញ្ញា ‘‘ទទាមិ ភោគេ ភុញ្ជស្សូ’’តិ, តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ – ‘‘តម្ហា កុលា បព្ពជិតោម្ហិ, ន កាមេ អភិបត្ថយ’’ន្តិ. យទិ ហិ អហំ កាមេ អភិបត្ថយេយ្យំ, ន ឦទិសំ ធនវីរិយសម្បន្នំ ទ្វាសីតិសហស្សវីរបុរិសសមាកុលំ កុលំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជេយ្យន្តិ អយំ កិរេត្ថ អធិប្បាយោ.

៤២៧. ឯវំ រញ្ញោ វចនំ បដិក្ខិបិត្វា តតោ បរំ អត្តនោ បព្ពជ្ជាហេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘កាមេស្វាទីនវំ ទិស្វា, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ. ឯតំ ‘‘បព្ពជិតោម្ហី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថ ទដ្ឋូតិ ទិស្វា. សេសមេត្ថ ឥតោ បុរិមគាថាសុ ច យំ យំ ន វិចារិតំ, តំ តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថត្តា ឯវ ន វិចារិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អត្តនោ បព្ពជ្ជាហេតុំ វត្វា បធានត្ថាយ គន្តុកាមោ រាជានំ អាមន្តេន្តោ អាហ – ‘‘បធានាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ រញ្ជតី មនោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យស្មាហំ, មហារាជ, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ បព្ពជិតោ, តស្មា តំ បរមត្ថនេក្ខម្មំ និព្ពានាមតំ សព្ពធម្មានំ អគ្គដ្ឋេន បធានំ បត្ថេន្តោ បធានត្ថាយ គមិស្សាមិ, ឯត្ថ មេ បធានេ រញ្ជតិ មនោ, ន កាមេសូតិ. ឯវំ វុត្តេ កិរ រាជា ពោធិសត្តំ អាហ – ‘‘បុព្ពេវ មេតំ, ភន្តេ, សុតំ ‘សុទ្ធោទនរញ្ញោ កិរ បុត្តោ សិទ្ធត្ថកុមារោ ចត្តារិ បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា បព្ពជិត្វា ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’តិ, សោហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ អធិមុត្តិំ ទិស្វា ឯវំបសន្នោ ‘អទ្ធា ពុទ្ធត្តំ បាបុណិស្សថា’តិ. សាធុ, ភន្តេ, ពុទ្ធត្តំ បត្វា បឋមំ មម វិជិតំ ឱក្កមេយ្យាថា’’តិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ បព្ពជ្ជាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.