៣. នន្ទកបេតវត្ថុវណ្ណនា

រាជា បិង្គលកោ នាមាតិ ឥទំ នន្ទកបេតវត្ថុ. តស្ស កា ឧប្បត្តិ? សត្ថុ បរិនិព្ពានតោ វស្សសតទ្វយស្ស អច្ចយេន សុរដ្ឋវិសយេ បិង្គលោ នាម រាជា អហោសិ. តស្ស សេនាបតិ នន្ទកោ នាម មិច្ឆាទិដ្ឋី វិបរីតទស្សនោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា មិច្ឆាគាហំ បគ្គយ្ហ វិចរិ. តស្ស ធីតា ឧត្តរា នាម ឧបាសិកា បតិរូបេ កុលេ ទិន្នា អហោសិ. នន្ទកោ បន កាលំ កត្វា វិញ្ឈាដវិយំ មហតិ និគ្រោធរុក្ខេ វេមានិកបេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្មិំ កាលកតេ ឧត្តរា សុចិសីតលគន្ធោទកបូរិតំ បានីយឃដំ កុម្មាសាភិសង្ខតេហិ វណ្ណគន្ធរសសម្បន្នេហិ បូវេហិ បរិបុណ្ណសរាវកញ្ច អញ្ញតរស្ស ខីណាសវត្ថេរស្ស ទត្វា ‘‘អយំ ទក្ខិណា មយ្ហំ បិតុ ឧបកប្បតូ’’តិ ឧទ្ទិសិ, តស្ស តេន ទានេន ទិព្ពបានីយំ អបរិមិតា ច បូវា បាតុភវិំសុ. តំ ទិស្វា សោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘បាបកំ វត មយា កតំ, យំ មហាជនោ ‘នត្ថិ ទិន្ន’ន្តិអាទិនា មិច្ឆាគាហំ គាហិតោ. ឥទានិ បន បិង្គលោ រាជា ធម្មាសោកស្ស រញ្ញោ ឱវាទំ ទាតុំ គតោ, សោ តំ តស្ស ទត្វា អាគមិស្សតិ, ហន្ទាហំ នត្ថិកទិដ្ឋិំ វិនោទេស្សាមី’’តិ. ន ចិរេនេវ ច បិង្គលោ រាជា ធម្មាសោកស្ស រញ្ញោ ឱវាទំ ទត្វា បដិនិវត្តន្តោ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

អថ សោ បេតោ អត្តនោ វសនដ្ឋានាភិមុខំ តំ មគ្គំ និម្មិនិ. រាជា ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ សមយេ តេន មគ្គេន គច្ឆតិ. តស្ស គឆន្តស្ស បុរតោ មគ្គោ ទិស្សតិ, បិដ្ឋិតោ បនស្ស អន្តរធាយតិ. សព្ពបច្ឆតោ គច្ឆន្តោ បុរិសោ មគ្គំ អន្តរហិតំ ទិស្វា ភីតោ វិស្សរំ វិរវន្តោ ធាវិត្វា រញ្ញោ អារោចេសិ, តំ សុត្វា រាជា ភីតោ សំវិគ្គមានសោ ហត្ថិក្ខន្ធេ ឋត្វា ចតស្សោ ទិសា ឱលោកេន្តោ បេតស្ស វសននិគ្រោធរុក្ខំ ទិស្វា តទភិមុខោ អគមាសិ សទ្ធិំ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ. អថានុក្កមេន រញ្ញេ តំ ឋានំ បត្តេ បេតោ សព្ពាភរណវិភូសិតោ រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា បូវេ ច បានីយញ្ច ទាបេសិ. រាជា សបរិជនោ ន្ហត្វា បូវេ ខាទិត្វា បានីយំ បិវិត្វា បដិប្បស្សទ្ធមគ្គកិលមថោ ‘‘ទេវតា នុសិ គន្ធព្ពោ’’តិអាទិនា បេតំ បុច្ឆិ. បេតោ អាទិតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា រាជានំ មិច្ឆាទស្សនតោ វិមោចេត្វា សរណេសុ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេសិ. តមត្ថំ ទស្សេតុំ សង្គីតិការា –

៦៥៨. ‘‘រាជា បិង្គលកោ នាម, សុរដ្ឋានំ អធិបតិ អហុ;

មោរិយានំ ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា, សុរដ្ឋំ បុនរាគមា.

៦៥៩. ‘‘ឧណ្ហេ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ, រាជា បង្កំ ឧបាគមិ;

អទ្ទស មគ្គំ រមណីយំ, បេតានំ តំ វណ្ណុបថំ.

៦៦០. សារថិំ អាមន្តយី រាជា –

‘‘‘អយំ មគ្គោ រមណីយោ, ខេមោ សោវត្ថិកោ សិវោ;

ឥមិនា សារថិ យាម, សុរដ្ឋានំ សន្តិកេ ឥតោ’.

៦៦១. ‘‘តេន បាយាសិ សោរដ្ឋោ, សេនាយ ចតុរង្គិនិយា;

ឧព្ពិគ្គរូបោ បុរិសោ, សោរដ្ឋំ ឯតទព្រវិ.

៦៦២. ‘‘‘កុម្មគ្គំ បដិបន្នម្ហា, ភិំសនំ លោមហំសនំ;

បុរតោ ទិស្សតិ មគ្គោ, បច្ឆតោ ច ន ទិស្សតិ.

៦៦៣. ‘‘‘កុម្មគ្គំ បដិបន្នម្ហា, យមបុរិសាន សន្តិកេ;

អមានុសោ វាយតិ គន្ធោ, ឃោសោ សុយ្យតិ ទារុណោ’.

៦៦៤. ‘‘សំវិគ្គោ រាជា សោរដ្ឋោ, សារថិំ ឯតទព្រវិ;

‘កុម្មគ្គំ បដិបន្នម្ហា, ភិំសនំ លោមហំសនំ;

បុរតោ ទិស្សតិ មគ្គោ, បច្ឆតោ ច ន ទិស្សតិ.

៦៦៥. ‘‘‘កុម្មគ្គំ បដិបន្នម្ហា, យមបុរិសាន សន្តិកេ;

អមានុសោ វាយតិ គន្ធោ, ឃោសោ សុយ្យតិ ទារុណោ’.

៦៦៦. ‘‘ហត្ថិក្ខន្ធំ សមារុយ្ហ, ឱលោកេន្តោ ចតុទ្ទិសា;

អទ្ទស និគ្រោធំ រមណីយំ, បាទបំ ឆាយាសម្បន្នំ;

នីលព្ភវណ្ណសទិសំ, មេឃវណ្ណសិរីនិភំ.

៦៦៧. ‘‘សារថិំ អាមន្តយី រាជា, ‘កិំ ឯសោ ទិស្សតិ ព្រហា;

នីលព្ភវណ្ណសទិសោ, មេឃវណ្ណសិរីនិភោ’.

៦៦៨. ‘‘និគ្រោធោ សោ មហារាជ, បាទបោ ឆាយាសម្បន្នោ;

នីលព្ភវណ្ណសទិសោ, មេឃវណ្ណសិរីនិភោ.

៦៦៩. ‘‘តេន បាយាសិ សោរដ្ឋោ, យេន សោ ទិស្សតេ ព្រហា;

នីលព្ភវណ្ណសទិសោ, មេឃវណ្ណសិរីនិភោ.

៦៧០. ‘‘ហត្ថិក្ខន្ធតោ ឱរុយ្ហ, រាជា រុក្ខំ ឧបាគមិ;

និសីទិ រុក្ខមូលស្មិំ, សាមច្ចោ សបរិជ្ជនោ;

បូរំ បានីយសរកំ, បូវេ វិត្តេ ច អទ្ទស.

៦៧១. ‘‘បុរិសោ ច ទេវវណ្ណី, សព្ពាភរណភូសិតោ;

ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ, សោរដ្ឋំ ឯតទព្រវិ.

៦៧២. ‘‘‘ស្វាគតំ តេ មហារាជ, អថោ តេ អទុរាគតំ;

បិវតុ ទេវោ បានីយំ, បូវេ ខាទ អរិន្ទម’.

៦៧៣. ‘‘បិវិត្វា រាជា បានីយំ, សាមច្ចោ សបរិជ្ជនោ;

បូវេ ខាទិត្វា បិត្វា ច, សោរដ្ឋោ ឯតទព្រវិ.

៦៧៤. ‘‘ទេវតា នុសិ គន្ធព្ពោ, អទុ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

អជានន្តា តំ បុច្ឆាម, កថំ ជានេមុ តំ មយន្តិ.

៦៧៥. ‘‘នាម្ហិ ទេវោ ន គន្ធព្ពោ, នាបិ សក្កោ បុរិន្ទទោ;

បេតោ អហំ មហារាជ, សុរដ្ឋា ឥធ មាគតោតិ.

៦៧៦. ‘‘កិំសីលោ កិំសមាចារោ, សុរដ្ឋស្មិំ បុរេ តុវំ;

កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, អានុភាវោ អយំ តវាតិ.

៦៧៧. ‘‘តំ សុណោហិ មហារាជ, អរិន្ទម រដ្ឋវឌ្ឍន;

អមច្ចា បារិសជ្ជា ច, ព្រាហ្មណោ ច បុរោហិតោ.

៦៧៨. ‘‘សុរដ្ឋស្មិំ អហំ ទេវ, បុរិសោ បាបចេតសោ;

មិច្ឆាទិដ្ឋិ ច ទុស្សីលោ, កទរិយោ បរិភាសកោ.

៦៧៩. ‘‘ទទន្តានំ ករោន្តានំ, វារយិស្សំ ពហុជ្ជនំ;

អញ្ញេសំ ទទមានានំ, អន្តរាយករោ អហំ.

៦៨០. ‘‘វិបាកោ នត្ថិ ទានស្ស, សំយមស្ស កុតោ ផលំ;

នត្ថិ អាចរិយោ នាម, អទន្តំ កោ ទមេស្សតិ.

៦៨១. ‘‘សមតុល្យានិ ភូតានិ, កុតោ ជេដ្ឋាបចាយិកោ;

នត្ថិ ពលំ វីរិយំ វា, កុតោ ឧដ្ឋានបោរិសំ.

៦៨២. ‘‘នត្ថិ ទានផលំ នាម, ន វិសោធេតិ វេរិនំ;

លទ្ធេយ្យំ លភតេ មច្ចោ, និយតិបរិណាមជំ.

៦៨៣. ‘‘នត្ថិ មាតា បិតា ភាតា, លោកោ នត្ថិ ឥតោ បរំ;

នត្ថិ ទិន្នំ នត្ថិ ហុតំ, សុនិហិតំ ន វិជ្ជតិ.

៦៨៤. ‘‘យោបិ ហនេយ្យ បុរិសំ, បរស្ស ឆិន្ទតេ សិរំ;

ន កោចិ កញ្ចិ ហនតិ, សត្តន្នំ វិវរមន្តរេ.

៦៨៥. ‘‘អច្ឆេជ្ជាភេជ្ជោ ហិ ជីវោ, អដ្ឋំសោ គុឡបរិមណ្ឌលោ;

យោជនានំ សតំ បញ្ច, កោ ជីវំ ឆេត្តុមរហតិ.

៦៨៦. ‘‘យថា សុត្តគុឡេ ខិត្តេ, និព្ពេឋេន្តំ បលាយតិ;

ឯវមេវ ច សោ ជីវោ, និព្ពេឋេន្តោ បលាយតិ.

៦៨៧. ‘‘យថា គាមតោ និក្ខម្ម, អញ្ញំ គាមំ បវិសតិ;

ឯវមេវ ច សោ ជីវោ, អញ្ញំ ពោន្ទិំ បវិសតិ.

៦៨៨. ‘‘យថា គេហតោ និក្ខម្ម, អញ្ញំ គេហំ បវិសតិ;

ឯវមេវ ច សោ ជីវោ, អញ្ញំ ពោន្ទិំ បវិសតិ.

៦៨៩. ‘‘ចុល្លាសីតិ មហាកប្បិនោ, សតសហស្សានិ ហិ;

យេ ពាលា យេ ច បណ្ឌិតា, សំសារំ ខេបយិត្វាន;

ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សរេ.

៦៩០. ‘‘មិតានិ សុខទុក្ខានិ, ទោណេហិ បិដកេហិ ច;

ជិនោ សព្ពំ បជានាតិ, សម្មូឡ្ហា ឥតរា បជា.

៦៩១. ‘‘ឯវំទិដ្ឋិ បុរេ អាសិំ, សម្មូឡ្ហោ មោហបារុតោ;

មិច្ឆាទិដ្ឋិ ច ទុស្សីលោ, កទរិយោ បរិភាសកោ.

៦៩២. ‘‘ឱរំ មេ ឆហិ មាសេហិ, កាលកិរិយា ភវិស្សតិ;

ឯកន្តកដុកំ ឃោរំ, និរយំ បបតិស្សហំ.

៦៩៣. ‘‘ចតុក្កណ្ណំ ចតុទ្វារំ, វិភត្តំ ភាគសោ មិតំ;

អយោបាការបរិយន្តំ, អយសា បដិកុជ្ជិតំ.

៦៩៤. ‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា.

៦៩៥. ‘‘វស្សានិ សតសហស្សានិ, ឃោសោ សុយ្យតិ តាវទេ;

លក្ខោ ឯសោ មហារាជ, សតភាគវស្សកោដិយោ.

៦៩៦. ‘‘កោដិសតសហស្សានិ, និរយេ បច្ចរេ ជនា;

មិច្ឆាទិដ្ឋី ច ទុស្សីលា, យេ ច អរិយូបវាទិនោ.

៦៩៧. ‘‘តត្ថាហំ ទីឃមទ្ធានំ, ទុក្ខំ វេទិស្ស វេទនំ;

ផលំ បាបស្ស កម្មស្ស, តស្មា សោចាមហំ ភុសំ.

៦៩៨. ‘‘តំ សុណោហិ មហារាជ, អរិន្ទម រដ្ឋវឌ្ឍន;

ធីតា មយ្ហំ មហារាជ, ឧត្តរា ភទ្ទមត្ថុ តេ.

៦៩៩. ‘‘ករោតិ ភទ្ទកំ កម្មំ, សីលេសុបោសថេ រតា;

សញ្ញតា សំវិភាគី ច, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរា.

៧០០. ‘‘អខណ្ឌការី សិក្ខាយ, សុណ្ហា បរកុលេសុ ច;

ឧបាសិកា សក្យមុនិនោ, សម្ពុទ្ធស្ស សិរីមតោ.

៧០១. ‘‘ភិក្ខុ ច សីលសម្បន្នោ, គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ;

ឱក្ខិត្តចក្ខុ សតិមា, គុត្តទ្វារោ សុសំវុតោ.

៧០២. ‘‘សបទានំ ចរមានោ, អគមា តំ និវេសនំ;

តមទ្ទស មហារាជ, ឧត្តរា ភទ្ទមត្ថុ តេ.

៧០៣. ‘‘បូរំ បានីយសរកំ, បូវេ វិត្តេ ច សា អទា;

បិតា មេ កាលកតោ ភន្តេ, តស្សេតំ ឧបកប្បតុ.

៧០៤. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, វិបាកោ ឧទបជ្ជថ;

ភុញ្ជាមិ កាមកាមីហំ, រាជា វេស្សវណោ យថា.

៧០៥. ‘‘តំ សុណោហិ មហារាជ, អរិន្ទម រដ្ឋវឌ្ឍន;

សទេវកស្ស លោកស្ស, ពុទ្ធោ អគ្គោ បវុច្ចតិ;

តំ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆ, សបុត្តទារោ អរិន្ទម.

៧០៦. ‘‘អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន, ផុសន្តិ អមតំ បទំ;

តំ ធម្មំ សរណំ គច្ឆ, សបុត្តទារោ អរិន្ទម.

៧០៧. ‘‘ចត្តារោ ច បដិបន្នា, ចត្តារោ ច ផលេ ឋិតា;

ឯស សង្ឃោ ឧជុភូតោ, បញ្ញាសីលសមាហិតោ;

តំ សង្ឃំ សរណំ គច្ឆ, សបុត្តទារោ អរិន្ទម.

៧០៨. ‘‘បាណាតិបាតា វិរមស្សុ ខិប្បំ, លោកេ អទិន្នំ បរិវជ្ជយស្សុ;

អមជ្ជបោ មា ច មុសា អភាណិ, សកេន ទារេន ច ហោហិ តុដ្ឋោតិ.

៧០៩. ‘‘អត្ថកាមោសិ មេ យក្ខ, ហិតកាមោសិ ទេវតេ;

ករោមិ តុយ្ហំ វចនំ, ត្វំសិ អាចរិយោ មម.

៧១០. ‘‘ឧបេមិ សរណំ ពុទ្ធំ, ធម្មញ្ចាបិ អនុត្តរំ;

សង្ឃញ្ច នរទេវស្ស, គច្ឆាមិ សរណំ អហំ.

៧១១. ‘‘បាណាតិបាតា វិរមាមិ ខិប្បំ, លោកេ អទិន្នំ បរិវជ្ជយាមិ;

អមជ្ជបោ នោ ច មុសា ភណាមិ, សកេន ទារេន ច ហោមិ តុដ្ឋោ.

៧១២. ‘‘ឱផុណាមិ មហាវាតេ, នទិយា សីឃគាមិយា;

វមាមិ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ, ពុទ្ធានំ សាសនេ រតោ.

៧១៣. ‘‘ឥទំ វត្វាន សោរដ្ឋោ, វិរមិត្វា បាបទស្សនា;

នមោ ភគវតោ កត្វា, បាមោក្ខោ រថមារុហី’’តិ. – គាថាយោ អវោចុំ;

៦៥៨-៩. តត្ថ រាជា បិង្គលកោ នាម, សុរដ្ឋានំ អធិបតិ អហូតិ បិង្គលចក្ខុតាយ ‘‘បិង្គលោ’’តិ បាកដនាមោ សុរដ្ឋទេសស្ស ឥស្សរោ រាជា អហោសិ. មោរិយានន្តិ មោរិយរាជូនំ, ធម្មាសោកំ សន្ធាយ វទតិ. សុរដ្ឋំ បុនរាគមាតិ សុរដ្ឋស្ស វិសយំ ឧទ្ទិស្ស សុរដ្ឋគាមិមគ្គំ បច្ចាគញ្ឆិ. បង្កន្តិ មុទុភូមិំ. វណ្ណុបថន្តិ បេតេន និម្មិតំ មរូភូមិមគ្គំ.

៦៦០. ខេមោតិ និព្ភយោ. សោវត្ថិកោតិ សោត្ថិភាវាវហោ. សិវោតិ អនុបទ្ទវោ. សុរដ្ឋានំ សន្តិកេ ឥតោតិ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆន្តា មយំ សុរដ្ឋវិសយស្ស សមីបេយេវ.

៦៦១-២. សោរដ្ឋោតិ សុរដ្ឋាធិបតិ. ឧព្ពិគ្គរូបោតិ ឧត្រស្តសភាវោ. ភិំសនន្តិ ភយជននំ. លោមហំសនន្តិ ភិំសនកភាវេន លោមានំ ហំសាបនំ.

៦៦៣. យមបុរិសាន សន្តិកេតិ បេតានំ សមីបេ វត្តាម. អមានុសោ វាយតិ គន្ធោតិ បេតានំ សរីរគន្ធោ វាយតិ. ឃោសោ សុយ្យតិ ទារុណោតិ បច្ចេកនិរយេសុ ការណំ ការិយមានានំ សត្តានំ ឃោរតរោ សទ្ទោ សុយ្យតិ.

៦៦៦. បាទបន្តិ បាទសទិសេហិ មូលាវយវេហិ ឧទកស្ស បិវនតោ ‘‘បាទបោ’’តិ លទ្ធនាមំ តរុំ. ឆាយាសម្បន្នន្តិ សម្បន្នច្ឆាយំ. នីលព្ភវណ្ណសទិសន្តិ វណ្ណេន នីលមេឃសទិសំ. មេឃវណ្ណសិរីនិភន្តិ មេឃវណ្ណសណ្ឋានំ ហុត្វា ខាយមានំ.

៦៧០. បូរំ បានីយសរកន្តិ បានីយេន បុណ្ណំ បានីយភាជនំ. បូវេតិ ខជ្ជកេ. វិត្តេតិ វិត្តិជននេ មធុរេ មនុញ្ញេ តហិំ តហិំ សរាវេ បូរេត្វា ឋបិតបូវេ អទ្ទស.

៦៧២. អថោ តេ អទុរាគតន្តិ ឯត្ថ អថោតិ និបាតមត្តំ, អវធារណត្ថេ វា, មហារាជ, តេ អាគតំ ទុរាគតំ ន ហោតិ, អថ ខោ ស្វាគតមេវាតិ មយំ សម្បដិច្ឆាមាតិ អត្ថោ. អរិន្ទមាតិ អរីនំ ទមនសីល.

៦៧៧. អមច្ចា បារិសជ្ជាតិ អមច្ចា បារិសជ្ជា ច វចនំ សុណន្តុ, ព្រាហ្មណោ ច តុយ្ហំ បុរោហិតោ តំ សុណាតូតិ យោជនា.

៦៧៨. សុរដ្ឋស្មិំ អហន្តិ សុរដ្ឋទេសេ អហំ. ទេវាតិ រាជានំ អាលបតិ. មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ នត្ថិកទិដ្ឋិយា វិបរីតទស្សនោ. ទុស្សីលោតិ និស្សីលោ. កទរិយោតិ ថទ្ធមច្ឆរី. បរិភាសកោតិ សមណព្រាហ្មណានំ អក្កោសកោ.

៦៧៩. វារយិស្សន្តិ វារេសិំ. អន្តរាយករោ អហន្តិ ទានំ ទទន្តានំ ឧបការំ ករោន្តានំ អន្តរាយករោ ហុត្វា អញ្ញេសញ្ច បរេសំ ទានំ ទទមានានំ ទានមយបុញ្ញតោ អហំ ពហុជនំ វារយិស្សំ វារេសិន្តិ យោជនា.

៦៨០. វិបាកោ នត្ថិ ទានស្សាតិអាទិ វារិតាការទស្សនំ. តត្ថ វិបាកោ នត្ថិ ទានស្សាតិ ទានំ ទទតោ តស្ស វិបាកោ អាយតិំ បត្តព្ពផលំ នត្ថីតិ វិបាកំ បដិពាហតិ. សំយមស្ស កុតោ ផលន្តិ សីលស្ស បន កុតោ នាម ផលំ, សព្ពេន សព្ពំ តំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. នត្ថិ អាចរិយោ នាមាតិ អាចារសមាចារសិក្ខាបកោ អាចរិយោ នាម កោចិ នត្ថិ. សភាវតោ ឯវ ហិ សត្តា ទន្តា វា អទន្តា វា ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អទន្តំ កោ ទមេស្សតី’’តិ.

៦៨១. សមតុល្យានិ ភូតានីតិ ឥមេ សត្តា សព្ពេបិ អញ្ញមញ្ញំ សមសមា, តស្មា ជេដ្ឋោ ឯវ នត្ថិ, កុតោ ជេដ្ឋាបចាយិកោ, ជេដ្ឋាបចាយនបុញ្ញំ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. នត្ថិ ពលន្តិ យម្ហិ អត្តនោ ពលេ បតិដ្ឋិតា សត្តា វីរិយំ កត្វា មនុស្សសោភគ្យតំ អាទិំ កត្វា យាវអរហត្តំ សម្បត្តិយោ បាបុណន្តិ, តំ វីរិយពលំ បដិក្ខិបតិ. វីរិយំ វា នត្ថិ កុតោ ឧដ្ឋានបោរិសន្តិ ឥទំ នោ បុរិសវីរិយេន បុរិសការេន បវត្តន្តិ ឯវំ បវត្តវាទបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ.

៦៨២. នត្ថិ ទានផលំ នាមាតិ ទានស្ស ផលំ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ, ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគោ ភស្មនិហិតំ វិយ និប្ផលោ ឯវាតិ អត្ថោ. ន វិសោធេតិ វេរិនន្តិ ឯត្ថ វេរិនន្តិ វេរវន្តំ វេរានំ វសេន បាណាតិបាតាទីនំ វសេន ច កតបាបំ បុគ្គលំ ទានសីលាទិវតតោ ន វិសោធេតិ, កទាចិបិ សុទ្ធំ ន ករោតិ. បុព្ពេ ‘‘វិបាកោ នត្ថិ ទានស្សា’’តិអាទិ ទានាទិតោ អត្តនោ បរេសំ និវារិតាការទស្សនំ, ‘‘នត្ថិ ទានផលំ នាមា’’តិអាទិ បន អត្ថនោ មិច្ឆាភិនិវេសទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. លទ្ធេយ្យន្តិ លទ្ធព្ពំ. កថំ បន លទ្ធព្ពន្តិ អាហ ‘‘និយតិបរិណាមជ’’ន្តិ. អយំ សត្តោ សុខំ វា ទុក្ខំ វា លភន្តោ និយតិវិបរិណាមវសេនេវ លភតិ, ន កម្មស្ស កតត្តា, ន ឥស្សរាទិនា ចាតិ អធិប្បាយោ.

៦៨៣. នត្ថិ មាតា បិតា ភាតាតិ មាតាទីសុ សម្មាបដិបត្តិមិច្ឆាបដិបត្តីនំ ផលាភាវំ សន្ធាយ វទតិ. លោកោ នត្ថិ ឥតោ បរន្តិ ឥតោ ឥធលោកតោ បរលោកោ នាម កោចិ នត្ថិ, តត្ថ តត្ថេវ សត្តា ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ អធិប្បាយោ. ទិន្នន្តិ មហាទានំ. ហុតន្តិ បហេនកសក្ការោ, តទុភយម្បិ ផលាភាវំ សន្ធាយ ‘‘នត្ថី’’តិ បដិក្ខិបតិ. សុនិហិតន្តិ សុដ្ឋុ និហិតំ. ន វិជ្ជតីតិ យំ សមណព្រាហ្មណានំ ទានំ នាម ‘‘អនុគាមិកនិធី’’តិ វទន្តិ, តំ ន វិជ្ជតិ. តេសំ តំ វាចាវត្ថុមត្តមេវាតិ អធិប្បាយោ.

៦៨៤. ន កោចិ កញ្ចិ ហនតីតិ យោ បុរិសោ បរំ បុរិសំ ហនេយ្យ, បរស្ស បុរិសស្ស សីសំ ឆិន្ទេយ្យ, តត្ថ បរមត្ថតោ ន កោចិ កញ្ចិ ហនតិ, សត្តន្នំ កាយានំ ឆិទ្ទភាវតោ ហនន្តោ វិយ ហោតិ. កថំ សត្ថបហារោតិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ វិវរមន្តរេ’’តិ. បថវីអាទីនំ សត្តន្នំ កាយានំ វិវរភូតេ អន្តរេ ឆិទ្ទេ សត្ថំ បវិសតិ, តេន សត្តា អសិអាទីហិ បហតា វិយ ហោន្តិ, ជីវោ វិយ បន សេសកាយាបិ និច្ចសភាវត្តា ន ឆិជ្ជន្តីតិ អធិប្បាយោ.

៦៨៥. អច្ឆេជ្ជាភេជ្ជោ ហិ ជីវោតិ អយំ សត្តានំ ជីវោ សត្ថាទីហិ ន ឆិន្ទិតព្ពោ ន ភិន្ទិតព្ពោ និច្ចសភាវត្តា. អដ្ឋំសោ គុឡបរិមណ្ឌលោតិ សោ បន ជីវោ កទាចិ អដ្ឋំសោ ហោតិ កទាចិ គុឡបរិមណ្ឌលោ. យោជនានំ សតំ បញ្ចាតិ កេវលីភាវំ បត្តោ បញ្ចយោជនសតុព្ពេធោ ហោតិ. កោ ជីវំ ឆេត្តុមរហតីតិ និច្ចំ និព្ពិការំ ជីវំ កោ នាម សត្ថាទីហិ ឆិន្ទិតុំ អរហតិ, ន សោ កេនចិ វិកោបនេយ្យោតិ វទតិ.

៦៨៦. សុត្តគុឡេតិ វេឋេត្វា កតសុត្តគុឡេ. ខិត្តេតិ និព្ពេឋនវសេន ខិត្តេ. និព្ពេឋេន្តំ បលាយតីតិ បព្ពតេ វា រុក្ខគ្គេ វា ឋត្វា និព្ពេឋិយមានំ ខិត្តំ សុត្តគុឡំ និព្ពេឋេន្តមេវ គច្ឆតិ, សុត្តេ ខីណេ ន គច្ឆតិ. ឯវមេវន្តិ យថា តំ សុត្តគុឡំ និព្ពេឋិយមានំ គច្ឆតិ, សុត្តេ ខីណេ ន គច្ឆតិ, ឯវមេវ សោ ជីវោ ‘‘ចុល្លាសីតិ មហាកប្បិនោ សតសហស្សានី’’តិ វុត្តកាលមេវ អត្តភាវគុឡំ និព្ពេឋេន្តោ បលាយតិ បវត្តតិ, តតោ ឧទ្ធំ ន បវត្តតិ.

៦៨៧. ឯវមេវ ច សោ ជីវោតិ យថា កោចិ បុរិសោ អត្តនោ និវាសគាមតោ និក្ខមិត្វា តតោ អញ្ញំ គាមំ បវិសតិ កេនចិទេវ ករណីយេន, ឯវមេវ សោ ជីវោ ឥតោ សរីរតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញំ អបរំ សរីរំ និយតវសេន បវិសតីតិ អធិប្បាយោ. ពោន្ទិន្តិ កាយំ.

៦៨៩. ចុល្លាសីតីតិ ចតុរាសីតិ. មហាកប្បិនោតិ មហាកប្បានំ. តត្ថ ‘‘ឯកម្ហា មហាសរា អនោតត្តាទិតោ វស្សសតេ វស្សសតេ កុសគ្គេន ឯកេកំ ឧទកពិន្ទុំ នីហរន្តេ ឥមិនា ឧបក្កមេន សត្តក្ខត្តុំ តម្ហិ សរេ និរុទកេ ជាតេ ឯកោ មហាកប្បោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘ឯវរូបានំ មហាកប្បានំ ចតុរាសីតិសតសហស្សានិ សំសារស្ស បរិមាណ’’ន្តិ វទន្តិ. យេ ពាលា យេ ច បណ្ឌិតាតិ យេ អន្ធពាលា, យេ ច សប្បញ្ញា, សព្ពេបិ តេ. សំសារំ ខេបយិត្វានាតិ យថាវុត្តកាលបរិច្ឆេទំ សំសារំ អបរាបរុប្បត្តិវសេន ខេបេត្វា. ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សរេតិ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិយន្តំ បរិយោសានំ ករិស្សន្តិ. បណ្ឌិតាបិ អន្តរា សុជ្ឈិតុំ ន សក្កោន្តិ, ពាលាបិ តតោ ឧទ្ធំ នប្បវត្តន្តីតិ តស្ស លទ្ធិ.

៦៩០. មិតានិ សុខទុក្ខានិ, ទោណេហិ បិដកេហិ ចាតិ សត្តានំ សុខទុក្ខានិ នាម ទោណេហិ បិដកេហិ មានភាជនេហិ មិតានិ វិយ យថាវុត្តកាលបរិច្ឆេទេនេវ បរិមិតត្តា បច្ចេកញ្ច តេសំ តេសំ សត្តានំ តានិ និយតិបរិណាមជានិ បរិមិតានិ. តយិទំ ជិនោ សព្ពំ បជានាតិ ជិនភូមិយំ ឋិតោ កេវលំ បជានាតិ សំសារស្ស សមតិក្កន្តត្តា. សំសារេ បន បរិព្ភមតិ សម្មូឡ្ហាយំ ឥតរា បជា.

៦៩១. ឯវំទិដ្ឋិ បុរេ អាសិន្តិ យថាវុត្តនត្ថិកទិដ្ឋិកោ បុព្ពេវ អហំ អហោសិំ. សម្មូឡ្ហោ មោហបារុតោតិ យថាវុត្តាយ ទិដ្ឋិយា ហេតុភូតេន សម្មោហេន សម្មូឡ្ហោ, តំសហជាតេន បន មោហេន បារុតោ, បដិច្ឆាទិតកុសលពីជោតិ អធិប្បាយោ.

៦៩២. ឯវំ បុព្ពេ យា អត្តនោ ឧប្បន្នា បាបទិដ្ឋិ, តស្សា វសេន កតំ បាបកម្មំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្តនា អាយតិំ អនុភវិតព្ពំ តស្ស ផលំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឱរំ មេ ឆហិ មាសេហី’’តិអាទិមាហ.

៦៩៥-៧. តត្ថ វស្សានិ សតសហស្សានីតិ វស្សានំ សតសហស្សានិ, អតិក្កមិត្វាតិ វចនសេសោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ បច្ចត្តវចនំ, វស្សេសុ សតសហស្សេសុ វីតិវត្តេសូតិ អត្ថោ. ឃោសោ សុយ្យតិ តាវទេតិ យទា ឯត្តកោ កាលោ អតិក្កន្តោ ហោតិ, តាវទេវ តស្មិំ កាលេ ‘‘ឥធ បច្ចន្តានំ វោ មារិសា វស្សសតសហស្សបរិមាណោ កាលោ អតីតោ’’តិ ឯវំ តស្មិំ និរយេ សទ្ទោ សុយ្យតិ. លក្ខោ ឯសោ, មហារាជ, សតភាគវស្សកោដិយោតិ សតភាគា សតកោដ្ឋាសា វស្សកោដិយោ, មហារាជ, និរយេ បច្ចន្តានំ សត្តានំ អាយុនោ ឯសោ លក្ខោ ឯសោ បរិច្ឆេទោតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ទសទសកំ សតំ នាម, ទស សតានិ សហស្សំ នាម, ទសទសសហស្សានិ សតសហស្សំ នាម, សតសតសហស្សានិ កោដិ នាម, តាសំ កោដីនំ វសេន សតសហស្សវស្សកោដិយោ សតភាគា វស្សកោដិយោ. សា ច ខោ នេរយិកានំយេវ វស្សគណនាវសេន វេទិតព្ពា, ន មនុស្សានំ, ទេវានំ វា. ឦទិសានិ អនេកានិ វស្សកោដិសតសហស្សានិ នេរយិកានំ អាយុ. តេនាហ ‘‘កោដិសតសហស្សានិ, និរយេ បច្ចរេ ជនា’’តិ. យាទិសេន បន បាបេន សត្តា ឯវំ និរយេសុ បច្ចន្តិ, តំ និគមនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋី ច ទុស្សីលា, យេ ច អរិយូបវាទិនោ’’តិ វុត្តំ. វេទិស្សន្តិ អនុភវិស្សំ.

៦៩៨-៧០៦. ឯវំ អាយតិំ អត្តនា អនុភវិតព្ពំ បាបផលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, អានុភាវោ អយំ តវា’’តិ រញ្ញា បុច្ឆិតមត្ថំ អាចិក្ខិត្វា តំ សរណេសុ ចេវ សីលេសុ ច បតិដ្ឋាបេតុកាមោ ‘‘តំ សុណោហិ មហារាជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលេសុបោសថេ រតាតិ និច្ចសីលេសុ ច ឧបោសថសីលេសុ ច អភិរតា. អទាតិ អទាសិ. តំ ធម្មន្តិ តំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ អមតបទញ្ច.

៧០៩-១២. ឯវំ បេតេន សរណេសុ សីលេសុ ច សមាទបិតោ រាជា បសន្នមានសោ តេន អត្តនោ កតំ ឧបការំ តាវ កិត្តេត្វា សរណាទីសុ បតិដ្ឋហន្តោ ‘‘អត្ថកាមោ’’តិអាទិកា តិស្សោ គាថា វត្វា បុព្ពេ អត្តនា គហិតាយ បាបិកាយ ទិដ្ឋិយា បដិនិស្សដ្ឋភាវំ បកាសេន្តោ ‘‘ឱផុណាមី’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ ឱផុណាមិ មហាវាតេតិ មហន្តេ វាតេ វាយន្តេ ភុសំ វិយ តំ បាបកំ ទិដ្ឋិំ, យក្ខ, តវ ធម្មទេសនាវាតេ ឱផុណាមិ និទ្ធុនាមិ. នទិយា វា សីឃគាមិយាតិ សីឃសោតាយ មហានទិយា វា តិណកដ្ឋបណ្ណកសដំ វិយ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ បវាហេមីតិ អធិប្បាយោ. វមាមិ បាបិកំ ទិដ្ឋិន្តិ មម មនោមុខគតំ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ ឧច្ឆឌ្ឌយាមិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ពុទ្ធានំ សាសនេ រតោ’’តិ. យស្មា ឯកំសេន អមតាវហេ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សាសនេ រតោ អភិរតោ, តស្មា តំ ទិដ្ឋិសង្ខាតំ វិសំ វមាមីតិ យោជនា.

៧១៣. តិ ឱសានគាថា សង្គីតិការេហិ ឋបិតា. តត្ថ បាមោក្ខោតិបាចីនទិសាភិមុខោ ហុត្វា. រថមារុហីតិ រាជា គមនសជ្ជំ អត្តនោ រាជរថំ អភិរុហិ, អារុយ្ហ យក្ខានុភាវេន តំ ទិវសមេវ អត្តនោ នគរំ បត្វា រាជភវនំ បាវិសិ. សោ អបរេន សមយេន ឥមំ បវត្តិំ ភិក្ខូនំ អារោចេសិ, ភិក្ខូ តំ ថេរានំ អារោចេសុំ, ថេរា តតិយសង្គីតិយំ សង្គហំ អារោបេសុំ.

នន្ទកបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.