២. សារិបុត្តត្ថេរមាតុបេតិវត្ថុវណ្ណនា

នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសីតិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឥតោ បញ្ចមាយ ជាតិយា មាតុភូតំ បេតិំ អារព្ភ វុត្តំ. ឯកទិវសំ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច មហាមោគ្គល្លានោ អាយស្មា ច អនុរុទ្ធោ អាយស្មា ច កប្បិនោ រាជគហស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាយតនេ វិហរន្តិ. តេន ច សមយេន ពារាណសិយំ អញ្ញតរោ ព្រាហ្មណោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកានំ ឱបានភូតោ អន្នបានវត្ថសយនាទីនិ ទេតិ. ទេន្តោ ច អាគតាគតានំ យថាកាលំ យថារហញ្ច បាទោទកបាទព្ភញ្ជនាទិទានានុបុព្ពកំ សព្ពាភិទេយ្យំ បដិបន្នោ ហោតិ, បុរេភត្តំ ភិក្ខូ អន្នបានាទិនា សក្កច្ចំ បរិវិសតិ. សោ ទេសន្តរំ គច្ឆន្តោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភោតិ, យថាបញ្ញត្តំ ឥមំ ទានវិធិំ អបរិហាបេន្តី សក្កច្ចំ អនុបតិដ្ឋាហី’’តិ. សា ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តស្មិំ បក្កន្តេ ឯវ តាវ ភិក្ខូនំ បញ្ញត្តំ ទានវិធិំ បច្ឆិន្ទិ, អទ្ធិកានំ បន និវាសត្ថាយ ឧបគតានំ គេហបិដ្ឋិតោ ឆឌ្ឌិតំ ជរសាលំ ទស្សេសិ ‘‘ឯត្ថ វសថា’’តិ. អន្នបានាទីនំ អត្ថាយ តត្ថ អទ្ធិកេសុ អាគតេសុ ‘‘គូថំ ខាទថ, មុត្តំ បិវថ, លោហិតំ បិវថ, តុម្ហាកំ មាតុ មត្ថលុង្គំ ខាទថា’’តិ យំ យំ អសុចិ ជេគុច្ឆំ, តស្ស តស្ស នាមំ គហេត្វា និដ្ឋុរំ វទតិ.

សា អបរេន សមយេន កាលំ កត្វា កម្មានុភាវុក្ខិត្តា បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ វចីទុច្ចរិតានុរូបំ ទុក្ខំ អនុភវន្តី បុរិមជាតិសម្ពន្ធំ អនុស្សរិត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមិតុកាមា តស្ស វិហារទ្វារំ សម្បាបុណិ, តស្ស វិហារទ្វារទេវតាយោ វិហារប្បវេសនំ និវារេសុំ. សា កិរ ឥតោ បញ្ចមាយ ជាតិយា ថេរស្ស មាតុភូតបុព្ពា, តស្មា ឯវមាហ – ‘‘អហំ អយ្យស្ស សារិបុត្តត្ថេរស្ស ឥតោ បញ្ចមាយ ជាតីយា មាតា, ទេថ មេ ទ្វារប្បវេសនំ ថេរំ ទដ្ឋុ’’ន្តិ. តំ សុត្វា ទេវតា តស្សា បវេសនំ អនុជានិំសុ. សា បវិសិត្វា ចង្កមនកោដិយំ ឋត្វា ថេរស្ស អត្តានំ ទស្សេសិ. ថេរោ តំ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ ហុត្វា –

១១៦. ‘‘នគ្គា ទុព្ពណ្ណរូបាសិ, កិសា ធមនិសន្ថតា;

ឧប្ផាសុលិកេ កិសិកេ, កា នុ ត្វំ ឥធ តិដ្ឋសី’’តិ. –

គាថាយ បុច្ឆិ. សា ថេរេន បុដ្ឋា បដិវចនំ ទេន្តី –

១១៧. ‘‘អហំ តេ សកិយា មាតា, បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតីសុ;

ឧបបន្នា បេត្តិវិសយំ, ខុប្បិបាសសមប្បិតា.

១១៨. ‘‘ឆឌ្ឌិតំ ខិបិតំ ខេឡំ, សិង្ឃាណិកំ សិលេសុមំ;

វសញ្ច ឌយ្ហមានានំ, វិជាតានញ្ច លោហិតំ.

១១៩. ‘‘វណិកានញ្ច យំ ឃាន-សីសច្ឆិន្នាន លោហិតំ;

ខុទាបរេតា ភុញ្ជាមិ, ឥច្ឆិបុរិសនិស្សិតំ.

១២០. ‘‘បុព្ពលោហិតំ ភក្ខាមិ, បសូនំ មានុសាន ច;

អលេណា អនគារា ច, នីលមញ្ចបរាយណា.

១២១. ‘‘ទេហិ បុត្តក មេ ទានំ, ទត្វា អន្វាទិសាហិ មេ;

អប្បេវ នាម មុច្ចេយ្យំ, បុព្ពលោហិតភោជនា’’តិ. – បញ្ចគាថា អភាសិ;

១១៧. តត្ថ អហំ តេ សកិយា មាតាតិ អហំ តុយ្ហំ ជននិភាវតោ សកិយា មាតា. បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតីសូតិ មាតា ហោន្តីបិ ន ឥមិស្សំ ជាតិយំ, អថ ខោ បុព្ពេ អញ្ញាសុ ជាតីសុ, ឥតោ បញ្ចមិយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបបន្នា បេត្តិវិសយន្តិ បដិសន្ធិវសេន បេតលោកំ ឧបគតា. ខុប្បិបាសសមប្បិតាតិ ខុទាយ ច បិបាសាយ ច អភិភូតា, និរន្តរំ ជិឃច្ឆាបិបាសាហិ អភិភុយ្យមានាតិ អត្ថោ.

១១៨-១១៩. ឆឌ្ឌិតន្តិ ឧច្ឆិដ្ឋកំ, វន្តន្តិ អត្ថោ. ខិបិតន្តិ ខិបិតេន សទ្ធិំ មុខតោ និក្ខន្តមលំ. ខេឡន្តិ និដ្ឋុភំ. សិង្ឃាណិកន្តិ មត្ថលុង្គតោ វិស្សន្ទិត្វា នាសិកាយ និក្ខន្តមលំ. សិលេសុមន្តិ សេម្ហំ. វសញ្ច ឌយ្ហមានានន្តិ ចិតកស្មិំ ឌយ្ហមានានំ កឡេវរានំ វសាតេលញ្ច. វិជាតានញ្ច លោហិតន្តិ បសូតានំ ឥត្ថីនំ លោហិតំ, គព្ភមលំ ច-សទ្ទេន សង្គណ្ហាតិ. វណិកានន្តិ សញ្ជាតវណានំ. យន្តិ យំ លោហិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ឃានសីសច្ឆិន្នានន្តិ ឃានច្ឆិន្នានំ សីសច្ឆិន្នានញ្ច យំ លោហិតំ, តំ ភុញ្ជាមីតិ យោជនា. ទេសនាសីសមេតំ ‘‘ឃានសីសច្ឆិន្នាន’’ន្តិ, យស្មា ហត្ថបាទាទិច្ឆិន្នានម្បិ លោហិតំ ភុញ្ជាមិយេវ. តថា ‘‘វណិកាន’’ន្តិ ឥមិនា តេសម្បិ លោហិតំ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ខុទាបរេតាតិ ជិឃច្ឆាភិភូតា ហុត្វា. ឥត្ថិបុរិសនិស្សិតន្តិ ឥត្ថិបុរិសសរីរនិស្សិតំ យថាវុត្តំ អញ្ញញ្ច ចម្មមំសន្ហារុបុព្ពាទិកំ បរិភុញ្ជាមីតិ ទស្សេតិ.

១២០-១២១. បសូនន្តិ អជគោមហិំសាទីនំ. អលេណាតិ អសរណា. អនគារាតិ អនាវាសា. នីលមញ្ចបរាយណាតិ សុសានេ ឆឌ្ឌិតមលមញ្ចសយនា. អថ វា នីលាតិ ឆារិកង្គារពហុលា សុសានភូមិ អធិប្បេតា, តំយេវ មញ្ចំ វិយ អធិសយនាតិ អត្ថោ. អន្វាទិសាហិ មេតិ យថា ទិន្នំ ទក្ខិណំ មយ្ហំ ឧបកប្បតិ, តថា ឧទ្ទិស បត្តិទានំ ទេហិ. អប្បេវ នាម មុច្ចេយ្យំ, បុព្ពលោហិតភោជនាតិ តវ ឧទ្ទិសនេន ឯតស្មា បុព្ពលោហិតភោជនា បេតជីវិកា អបិ នាម មុច្ចេយ្យំ.

តំ សុត្វា អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ ទុតិយទិវសេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទិកេ តយោ ថេរេ អាមន្តេត្វា តេហិ សទ្ធិំ រាជគហេ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស និវេសនំ អគមាសិ. រាជា ថេរេ ទិស្វា វន្ទិត្វា ‘‘កិំ, ភន្តេ, អាគតត្ថា’’តិ អាគមនការណំ បុច្ឆិ. អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បវត្តិំ រញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា ‘‘អញ្ញាតំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ថេរេ វិស្សជ្ជេត្វា សព្ពកម្មិកំ អមច្ចំ បក្កោសាបេត្វា អាណាបេសិ ‘‘នគរស្ស អវិទូរេ វិវិត្តេ ឆាយូទកសម្បន្នេ ឋានេ ចតស្សោ កុដិយោ ការេហី’’តិ. អន្តេបុរេ ច បហោនកវិសេសវសេន តិធា វិភជិត្វា ចតស្សោ កុដិយោ បដិច្ឆាបេសិ, សយញ្ច តត្ថ គន្ត្វា កាតព្ពយុត្តកំ អកាសិ. និដ្ឋិតាសុ កុដិកាសុ សព្ពំ ពលិករណំ សជ្ជាបេត្វា អន្នបានវត្ថាទីនិ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អនុច្ឆវិកេ សព្ពបរិក្ខារេ ច ឧបដ្ឋាបេត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស តំ សព្ពំ និយ្យាទេសិ. អថ ថេរោ តំ បេតិំ ឧទ្ទិស្ស តំ សព្ពំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អទាសិ. សា បេតី តំ អនុមោទិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា សព្ពកាមសមិទ្ធា ច ហុត្វា អបរទិវសេ អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. តំ ថេរោ បដិបុច្ឆិ, សា អត្តនោ បេតូបបត្តិំ បុន ទេវូបបត្តិញ្ច វិត្ថារតោ កថេសិ. តេន វុត្តំ –

១២២. ‘‘មាតុយា វចនំ សុត្វា, ឧបតិស្សោនុកម្បកោ;

អាមន្តយិ មោគ្គល្លានំ, អនុរុទ្ធញ្ច កប្បិនំ.

១២៣. ‘‘ចតស្សោ កុដិយោ កត្វា, សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទា;

កុដិយោ អន្នបានញ្ច, មាតុ ទក្ខិណមាទិសី.

១២៤. ‘‘សមនន្តរានុទ្ទិដ្ឋេ, វិបាកោ ឧទបជ្ជថ;

ភោជនំ បានីយំ វត្ថំ, ទក្ខិណាយ ឥទំ ផលំ.

១២៥. ‘‘តតោ សុទ្ធា សុចិវសនា, កាសិកុត្តមធារិនី;

វិចិត្តវត្ថាភរណា, កោលិកំ ឧបសង្កមី’’តិ.

១២៣. តត្ថ សង្ឃេ ចាតុទ្ទិសេ អទាតិ ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស អទាសិ, និយ្យាទេសីតិ អត្ថោ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ.

អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បេតិំ –

១២៦. ‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា.

១២៧. ‘‘កេន តេតាទិសោ វណ្ណោ, តេន តេ ឥធ មិជ្ឈតិ;

ឧប្បជ្ជន្តិ ច តេ ភោគា, យេ កេចិ មនសោ បិយា.

១២៨. ‘‘បុច្ឆាមិ តំ ទេវិ មហានុភាវេ, មនុស្សភូតា កិមកាសិ បុញ្ញំ;

កេនាសិ ឯវំ ជលិតានុភាវា,

វណ្ណោ ច តេ សព្ពទិសា បភាសតី’’តិ. – បុច្ឆិ;

១២៩-១៣៣. អថ សា ‘‘សារិបុត្តស្សាហំ មាតា’’តិអាទិនា វិស្សជ្ជេសិ. សេសំ វុត្តត្ថមេវ. អថាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា តមត្ថំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេសិ, សា ទេសនា មហាជនស្ស សាត្ថិកា អហោសីតិ.

សារិបុត្តត្ថេរមាតុបេតិវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.