៨. គោណបេតវត្ថុវណ្ណនា

កិំ នុ ឧម្មត្តរូបោ វាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ មតបិតិកំ កុដុម្ពិកំ អារព្ភ កថេសិ. សាវត្ថិយំ កិរ អញ្ញតរស្ស កុដុម្ពិកស្ស បិតា កាលមកាសិ. សោ បិតុ មរណេន សោកសន្តត្តហទយោ រោទមានោ ឧម្មត្តកោ បិយ វិចរន្តោ យំ យំ បស្សតិ, តំ តំ បុច្ឆតិ – ‘‘អបិ មេ បិតរំ បស្សិត្ថា’’តិ? ន កោចិ តស្ស សោកំ វិនោទេតុំ អសក្ខិ. តស្ស បន ហទយេ ឃដេ បទីបោ វិយ សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយោ បជ្ជលតិ.

សត្ថា បច្ចូសសមយេ លោកំ ឱលោកេន្តោ តស្ស សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្ស អតីតការណំ អាហរិត្វា សោកំ វូបសមេត្វា សោតាបត្តិផលំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា បុនទិវសេ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ បច្ឆាសមណំ អនាទាយ តស្ស ឃរទ្វារំ អគមាសិ. សោ ‘‘សត្ថា អាគតោ’’តិ សុត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា សត្ថារំ គេហំ បវេសេត្វា សត្ថរិ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសិន្នេ សយំ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កិំ, ភន្តេ, មយ្ហំ បិតុ គតដ្ឋានំ ជានាថា’’តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា, ‘‘ឧបាសក, កិំ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បិតរំ បុច្ឆសិ, ឧទាហុ អតីតេ’’តិ អាហ. សោ តំ វចនំ សុត្វា ‘‘ពហូ កិរ មយ្ហំ បិតរោ’’តិ តនុភូតសោកោ ថោកំ មជ្ឈត្តតំ បដិលភិ. អថស្ស សត្ថា សោកវិនោទនំ ធម្មកថំ កត្វា អបគតសោកំ កល្លចិត្តំ វិទិត្វា សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា វិហារំ អគមាសិ.

អថ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ – ‘‘បស្សថ, អាវុសោ, ពុទ្ធានុភាវំ, តថា សោកបរិទេវសមាបន្នោ ឧបាសកោ ខណេនេវ ភគវតា សោតាបត្តិផលេ វិនីតោ’’តិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូ តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ មយា ឥមស្ស សោកោ អបនីតោ, បុព្ពេបិ អបនីតោយេវា’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ អញ្ញតរស្ស គហបតិកស្ស បិតា កាលមកាសិ. សោ បិតុ មរណេន សោកបរិទេវសមាបន្នោ អស្សុមុខោ រត្តក្ខោ កន្ទន្តោ ចិតកំ បទក្ខិណំ ករោតិ. តស្ស បុត្តោ សុជាតោ នាម កុមារោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ពុទ្ធិសម្បន្នោ បិតុសោកវិនយនូបាយំ ចិន្តេន្តោ ឯកទិវសំ ពហិនគរេ ឯកំ មតគោណំ ទិស្វា តិណញ្ច បានីយញ្ច អាហរិត្វា តស្ស បុរតោ ឋបេត្វា ‘‘ខាទ, ខាទ, បិវ, បិវា’’តិ វទន្តោ អដ្ឋាសិ. អាគតាគតា តំ ទិស្វា ‘‘សម្ម សុជាត, កិំ ឧម្មត្តកោសិ, យោ ត្វំ មតស្ស គោណស្ស តិណោទកំ ឧបនេសី’’តិ វទន្តិ? សោ ន កិញ្ចិ បដិវទតិ. មនុស្សា តស្ស បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បុត្តោ តេ ឧម្មត្តកោ ជាតោ, មតគោណស្ស តិណោទកំ ទេតី’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា ច កុដុម្ពិកស្ស បិតរំ អារព្ភ ឋិតោ សោកោ អបគតោ. សោ ‘‘មយ្ហំ កិរ បុត្តោ ឧម្មត្តកោ ជាតោ’’តិ សំវេគប្បត្តោ វេគេន គន្ត្វា ‘‘ននុ ត្វំ, តាត សុជាត, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ពុទ្ធិសម្បន្នោ, កស្មា មតគោណស្ស តិណោទកំ ទេសី’’តិ ចោទេន្តោ –

៤៦. ‘‘កិំ នុ ឧម្មត្តរូបោវ, លាយិត្វា ហរិតំ តិណំ;

ខាទ ខាទាតិ លបសិ, គតសត្តំ ជរគ្គវំ.

៤៧. ‘‘ន ហិ អន្នេន បានេន, មតោ គោណោ សមុដ្ឋហេ;

ត្វំសិ ពាលោ ច ទុម្មេធោ, យថា តញ្ញោវ ទុម្មតី’’តិ. –

គាថាទ្វយមាហ. តត្ថ កិំ នូតិ បុច្ឆាវចនំ. ឧម្មត្តរូបោវាតិ ឧម្មត្តកសភាវោ វិយ ចិត្តក្ខេបំ បត្តោ វិយ. លាយិត្វាតិ លវិត្វា. ហរិតំ តិណន្តិ អល្លតិណំ. លបសិ វិលបសិ. គតសត្តន្តិ វិគតជីវិតំ. ជរគ្គវន្តិ ពលិពទ្ទំ ជិណ្ណគោណំ. អន្នេន បានេនាតិ តយា ទិន្នេន ហរិតតិណេន វា បានីយេន វា. មតោ គោណោ សមុដ្ឋហេតិ កាលកតោ គោណោ លទ្ធជីវិតោ ហុត្វា ន ហិ សមុដ្ឋហេយ្យ. ត្វំសិ ពាលោ ច ទុម្មេធោតិ ត្វំ ពាល្យយោគតោ ពាលោ, មេធាសង្ខាតាយ បញ្ញាយ អភាវតោ ទុម្មេធោ អសិ. យថា តញ្ញោវ ទុម្មតីតិ យថា តំ អញ្ញោបិ និប្បញ្ញោ វិប្បលបេយ្យ, ឯវំ ត្វំ និរត្ថកំ វិប្បលបសីតិ អត្ថោ. យថា តន្តិ និបាតមត្តំ.

តំ សុត្វា សុជាតោ បិតរំ សញ្ញាបេតុំ អត្តនោ អធិប្បាយំ បកាសេន្តោ –

៤៨. ‘‘ឥមេ បាទា ឥទំ សីសំ, អយំ កាយោ សវាលធិ;

នេត្តា តថេវ តិដ្ឋន្តិ, អយំ គោណោ សមុដ្ឋហេ.

៤៩. ‘‘នាយ្យកស្ស ហត្ថបាទា, កាយោ សីសញ្ច ទិស្សតិ;

រុទំ មត្តិកថូបស្មិំ, ននុ ត្វញ្ញេវ ទុម្មតី’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ. តស្សត្ថោ – ឥមស្ស គោណស្ស ឥមេ ចត្តារោ បាទា, ឥទំ សីសំ, សហ វាលធិនា វត្តតីតិ សវាលធិ អយំ កាយោ. ឥមានិ ច នេត្តា នយនានិ យថា មរណតោ បុព្ពេ, តថេវ អភិន្នសណ្ឋានានិ តិដ្ឋន្តិ. អយំ គោណោ សមុដ្ឋហេតិ ឥមស្មា ការណា អយំ គោណោ សមុដ្ឋហេយ្យ សមុត្តិដ្ឋេយ្យាតិ មម ចិត្តំ ភវេយ្យ. ‘‘មញ្ញេ គោណោ សមុដ្ឋហេ’’តិ កេចិ បឋន្តិ, តេន ការណេន អយំ គោណោ សហសាបិ កាយំ សមុដ្ឋហេយ្យាតិ អហំ មញ្ញេយ្យំ, ឯវំ មេ មញ្ញនា សម្ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. អយ្យកស្ស បន មយ្ហំ បិតាមហស្ស ន ហត្ថបាទា កាយោ សីសំ ទិស្សតិ, កេវលំ បន តស្ស អដ្ឋិកានិ បក្ខិបិត្វា កតេ មត្តិកាមយេ ថូបេ រុទន្តោ សតគុណេន សហស្សគុណេន, តាត, ត្វញ្ញេវ ទុម្មតិ និប្បញ្ញោ, ភិជ្ជនធម្មា សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ, តត្ថ វិជានតំ កា បរិទេវនាតិ បិតុ ធម្មំ កថេសិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តស្ស បិតា ‘‘មម មុត្តោ បណ្ឌិតោ មំ សញ្ញាបេតុំ ឥមំ កម្មំ អកាសី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តាត សុជាត, ‘សព្ពេបិ សត្តា មរណធម្មា’តិ អញ្ញាតមេតំ, ឥតោ បដ្ឋាយ ន សោចិស្សាមិ, សោកហរណសមត្ថេន នាម មេធាវិនា តាទិសេនេវ ភវិតព្ព’’ន្តិ បុត្តំ បសំសន្តោ –

៥០. ‘‘អាទិត្តំ វត មំ សន្តំ, ឃតសិត្តំវ បាវកំ;

វារិនា វិយ ឱសិញ្ចំ, សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរំ.

៥១. ‘‘អព្ពហី វត មេ សល្លំ, សោកំ ហទយនិស្សិតំ;

យោ មេ សោកបរេតស្ស, បិតុសោកំ អបានុទិ.

៥២. ‘‘ស្វាហំ អព្ពូឡ្ហសល្លោស្មិ, សីតិភូតោស្មិ និព្ពុតោ;

ន សោចាមិ ន រោទាមិ, តវ សុត្វាន មាណវ.

៥៣. ‘‘ឯវំ ករោន្តិ សប្បញ្ញា, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា;

វិនិវត្តយន្តិ សោកម្ហា, សុជាតោ បិតរំ យថា’’តិ. –

ចតស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ អាទិត្តន្តិ សោកគ្គិនា អាទិត្តំ ជលិតំ. សន្តន្តិ សមានំ. បាវកន្តិ អគ្គិ. វារិនា វិយ ឱសិញ្ចន្តិ ឧទកេន អវសិញ្ចន្តោ វិយ. សព្ពំ និព្ពាបយេ ទរន្តិ សព្ពំ មេ ចិត្តទរថំ និព្ពាបេសិ. អព្ពហី វតាតិ នីហរិ វត. សល្លន្តិ សោកសល្លំ. ហទយនិស្សិតន្តិ ចិត្តសន្និស្សិតសល្លភូតំ. សោកបរេតស្សាតិ សោកេន អភិភូតស្ស. បិតុសោកន្តិ បិតរំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ សោកំ. អបានុទីតិ អបនេសិ. តវ សុត្វាន មាណវាតិ, កុមារ, តវ វចនំ សុត្វា ឥទានិ បន ន សោចាមិ ន រោទាមិ. សុជាតោ បិតរំ យថាតិ យថា អយំ សុជាតោ អត្តនោ បិតរំ សោកតោ វិនិវត្តេសិ, ឯវំ អញ្ញេបិ យេ អនុកម្បកា អនុគ្គណ្ហសីលា ហោន្តិ, តេ សប្បញ្ញា ឯវំ ករោន្តិ បិតូនំ អញ្ញេសញ្ច ឧបការំ ករោន្តីតិ អត្ថោ.

មាណវស្ស វចនំ សុត្វា បិតា អបគតសោកោ ហុត្វា សីសំ នហាយិត្វា ភុញ្ជិត្វា កម្មន្តេ បវត្តេត្វា កាលំ កត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ. សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា តេសំ ភិក្ខូនំ សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ ពហូ សោតាបត្តិផលាទីសុ បតិដ្ឋហិំសុ. តទា សុជាតោ លោកនាថោ អហោសីតិ.

គោណបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.