៥. តិរោកុដ្ដបេតវត្ថុវណ្ណនា

តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តីតិ ឥទំ សត្ថា រាជគហេ វិហរន្តោ សម្ពហុលេ បេតេ អារព្ភ កថេសិ.

តត្រាយំ វិត្ថារកថា – ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បេ កាសិ នាម នគរំ អហោសិ. តត្ថ ជយសេនោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស សិរិមា នាម ទេវី. តស្សា កុច្ឆិយំ ផុស្សោ នាម ពោធិសត្តោ និព្ពត្តិត្វា អនុបុព្ពេន សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ. ជយសេនោ រាជា ‘‘មម បុត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា ពុទ្ធោ ជាតោ, មយ្ហមេវ ពុទ្ធោ, មយ្ហំ ធម្មោ, មយ្ហំ សង្ឃោ’’តិ មមត្តំ ឧប្បាទេត្វា សព្ពកាលំ សយមេវ ឧបដ្ឋហតិ, ន អញ្ញេសំ ឱកាសំ ទេតិ.

ភគវតោ កនិដ្ឋភាតរោ វេមាតិកា តយោ ភាតរោ ចិន្តេសុំ – ‘‘ពុទ្ធា នាម សព្ពលោក ហិតត្ថាយ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ឯកស្សេវ អត្ថាយ. អម្ហាកញ្ច បិតា អញ្ញេសំ ឱកាសំ ន ទេតិ. កថំ នុ ខោ មយំ លភេយ្យាម ភគវន្តំ ឧបដ្ឋាតុំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ចា’’តិ? តេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘ហន្ទ មយំ កិញ្ចិ ឧបាយំ ករោមា’’តិ. តេ បច្ចន្តំ កុបិតំ វិយ ការាបេសុំ. តតោ រាជា ‘‘បច្ចន្តោ កុបិតោ’’តិ សុត្វា តយោបិ បុត្តេ បច្ចន្តំ វូបសមេតុំ បេសេសិ. តេ គន្ត្វា វូបសមេត្វា អាគតា. រាជា តុដ្ឋោ វរំ អទាសិ ‘‘យំ ឥច្ឆថ, តំ គណ្ហថា’’តិ. តេ ‘‘មយំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋាតុំ ឥច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. រាជា ‘‘ឯតំ ឋបេត្វា អញ្ញំ គណ្ហថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘មយំ អញ្ញេន អនត្ថិកា’’តិ អាហំសុ. តេន ហិ បរិច្ឆេទំ កត្វា គណ្ហថាតិ. តេ សត្ត វស្សានិ យាចិំសុ. រាជា ន អទាសិ. ឯវំ ‘‘ឆ, បញ្ច, ចត្តារិ, តីណិ, ទ្វេ, ឯកំ, សត្ត មាសេ, ឆ, បញ្ច, ចត្តារោ’’តិ វត្វា យាវ តេមាសំ យាចិំសុ. តទា រាជា ‘‘គណ្ហថា’’តិ អទាសិ.

តេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អាហំសុ – ‘‘ឥច្ឆាម មយំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ តេមាសំ ឧបដ្ឋាតុំ, អធិវាសេតុ នោ, ភន្តេ, ភគវា ឥមំ តេមាសំ វស្សាវាស’’ន្តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. តេ តយោ អត្តនោ ជនបទេ និយុត្តកបុរិសស្ស លេខំ បេសេសុំ ‘‘ឥមំ តេមាសំ អម្ហេហិ ភគវា ឧបដ្ឋាតព្ពោ, វិហារំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ ភគវតោ ឧបដ្ឋានសម្ភារំ សម្បាទេហី’’តិ. សោ សព្ពំ សម្បាទេត្វា បដិបេសេសិ. តេ កាសាយវត្ថនិវត្ថា ហុត្វា បុរិសសហស្សេហិ វេយ្យាវច្ចករេហិ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហមានា ជនបទំ នេត្វា វិហារំ និយ្យាតេត្វា វស្សំ វសាបេសុំ.

តេសំ ភណ្ឌាគារិកោ ឯកោ គហបតិបុត្តោ សបជាបតិកោ សទ្ធោ អហោសិ បសន្នោ. សោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទានវត្តំ សក្កច្ចំ អទាសិ. ជនបទេ និយុត្តកបុរិសោ តំ គហេត្វា ជានបទេហិ ឯកាទសមត្តេហិ បុរិសសហស្សេហិ សទ្ធិំ សក្កច្ចមេវ ទានំ បវត្តាបេសិ. តត្ថ កេចិ ជានបទា បដិហតចិត្តា អហេសុំ. តេ ទានស្ស អន្តរាយំ កត្វា ទេយ្យធម្មំ អត្តនា ខាទិំសុ, ភត្តសាលញ្ច អគ្គិនា ទហិំសុ. បវារិតា រាជបុត្តា ភគវតោ សក្ការំ កត្វា ភគវន្តំ បុរក្ខត្វា បិតុ សន្តិកមេវ បច្ចាគមិំសុ. តត្ថ គន្ត្វា ភគវា បរិនិព្ពាយិ. រាជបុត្តា ច ជនបទេ និយុត្តកបុរិសោ ច ភណ្ឌាគារិកោ ច អនុបុព្ពេន កាលំ កត្វា សទ្ធិំ បរិសាយ សគ្គេ ឧប្បជ្ជិំសុ, បដិហតចិត្តា ជនា និរយេ ឧប្បជ្ជិំសុ. ឯវំ តេសំ ឧភយេសំ ជនានំ សគ្គតោ សគ្គំ និរយតោ និរយំ ឧបបជ្ជន្តានំ ទ្វានវុតិកប្បា វីតិវត្តា.

អថ ឥមស្មិំ ភទ្ទកប្បេ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ តេ បដិហតចិត្តា ជនា បេតេសុ ឧប្បន្នា. តទា មនុស្សា អត្តនោ អត្តនោ ញាតកានំ បេតានំ អត្ថាយ ទានំ ទត្វា ឧទ្ទិសន្តិ ‘‘ឥទំ នោ ញាតីនំ ហោតូ’’តិ, តេ សម្បត្តិំ លភន្តិ. អថ ឥមេបិ បេតា តំ ទិស្វា កស្សបំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ នុ ខោ, ភន្តេ, មយម្បិ ឯវរូបំ សម្បត្តិំ លភេយ្យាមា’’តិ? ភគវា អាហ – ‘‘ឥទានិ ន លភថ, អនាគតេ បន គោតមោ នាម សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភវិស្សតិ, តស្ស ភគវតោ កាលេ ពិម្ពិសារោ នាម រាជា ភវិស្សតិ, សោ តុម្ហាកំ ឥតោ ទ្វានវុតិកប្បេ ញាតិ អហោសិ, សោ ពុទ្ធស្ស ទានំ ទត្វា តុម្ហាកំ ឧទ្ទិសិស្សតិ, តទា លភិស្សថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ កិរ តេសំ បេតានំ តំ វចនំ ‘‘ស្វេ លភិស្សថា’’តិ វុត្តំ វិយ អហោសិ.

តតោ ឯកស្មិំ ពុទ្ធន្តរេ វីតិវត្តេ អម្ហាកំ ភគវា ឧប្បជ្ជិ. តេបិ តយោ រាជបុត្តា បុរិសសហស្សេន សទ្ធិំ ទេវលោកតោ ចវិត្វា មគធរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ ឧប្បជ្ជិត្វា អនុបុព្ពេន តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា គយាសីសេ តយោ ជដិលា អហេសុំ, ជនបទេ និយុត្តកបុរិសោ រាជា ពិម្ពិសារោ អហោសិ, ភណ្ឌាគារិកោ គហបតិបុត្តោ វិសាខោ នាម សេដ្ឋិ អហោសិ, តស្ស បជាបតិ ធម្មទិន្នា នាម សេដ្ឋិធីតា អហោសិ, អវសេសា បន បរិសា រញ្ញោ ឯវ បរិវារា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ.

អម្ហាកម្បិ ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា សត្តសត្តាហំ អតិក្កមិត្វា អនុបុព្ពេន ពារាណសិំ អាគម្ម ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា បញ្ចវគ្គិយេ អាទិំ កត្វា យាវ សហស្សបរិវារេ តយោ ជដិលេ វិនេត្វា រាជគហំ អគមាសិ. តត្ថ ច តទហុបសង្កមន្តំយេវ រាជានំ ពិម្ពិសារំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ សទ្ធិំ ឯកាទសនហុតេហិ អង្គមគធវាសីហិ ព្រាហ្មណគហបតិកេហិ. អថ រញ្ញា ស្វាតនាយ ភត្តេន និមន្តិតោ អធិវាសេត្វា ទុតិយទិវសេ មាណវកវណ្ណេន សក្កេន ទេវានមិន្ទេន បុរតោ គច្ឆន្តេន –

‘‘ទន្តោ ទន្តេហិ សហ បុរាណជដិលេហិ, វិប្បមុត្តោ វិប្បមុត្តេហិ;

សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោ, រាជគហំ បាវិសិ ភគវា’’តិ. (មហាវ. ៥៨) –

ឯវមាទីហិ គាថាហិ អភិត្ថវិយមានោ រាជគហំ បវិសិត្វា រញ្ញោ និវេសនេ មហាទានំ សម្បដិច្ឆិ. តេ បន បេតា ‘‘ឥទានិ រាជា ទានំ អម្ហាកំ ឧទ្ទិសិស្សតិ, ឥទានិ ឧទ្ទិសិស្សតី’’តិ អាសាយ សម្បរិវារេត្វា អដ្ឋំសុ.

រាជា ទានំ ទត្វា ‘‘កត្ថ នុ ខោ ភគវា វិហរេយ្យា’’តិ ភគវតោ វិហារដ្ឋានមេវ ចិន្តេសិ, ន តំ ទានំ កស្សចិ ឧទ្ទិសិ. តថា តំ ទានំ អលភន្តា បេតា ឆិន្នាសា ហុត្វា រត្តិយំ រញ្ញោ និវេសនេ អតិវិយ ភិំសនកំ វិស្សរមកំសុ. រាជា ភយសន្តាសសំវេគំ អាបជ្ជិត្វា វិភាតាយ រត្តិយា ភគវតោ អារោចេហិ – ‘‘ឯវរូបំ សទ្ទំ អស្សោសិំ, កិំ នុ ខោ មេ, ភន្តេ, ភវិស្សតី’’តិ? ភគវា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, ន តេ កិញ្ចិ បាបកំ ភវិស្សតិ, អបិច ខោ សន្តិ តេ បុរាណញាតកា បេតេសុ ឧប្បន្នា. តេ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ តមេវ បច្ចាសីសន្តា ‘ពុទ្ធស្ស ទានំ ទត្វា អម្ហាកំ ឧទ្ទិសិស្សតី’តិ វិចរន្តា តយា ហិយ្យោ ទានំ ទត្វា ន ឧទ្ទិសិតត្តា ឆិន្នាសា ហុត្វា តថារូបំ វិស្សរមកំសូ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ ឥទានិបិ, ភន្តេ, ទិន្នេ តេ លភេយ្យុ’’ន្តិ? ‘‘អាម, មហារាជា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, អធិវាសេតុ មេ ភគវា អជ្ជតនាយ ទានំ, តេសំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន.

រាជា និវេសនំ គន្ត្វា មហាទានំ បដិយាទាបេត្វា ភគវតោ កាលំ អារោចាបេសិ. ភគវា រាជន្តេបុរំ គន្ត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន. តេ បេតា ‘‘អបិ នាម អជ្ជ លភេយ្យាមា’’តិ គន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ អដ្ឋំសុ. ភគវា តថា អកាសិ, យថា តេ សព្ពេវ រញ្ញោ អាបាថំ គតា អហេសុំ. រាជា ទក្ខិណោទកំ ទេន្តោ ‘‘ឥទំ មេ ញាតីនំ ហោតូ’’តិ ឧទ្ទិសិ. តាវទេវ បេតានំ កមលកុវលយសញ្ឆន្នា បោក្ខរណិយោ និព្ពត្តិំសុ. តេ តត្ថ ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បដិប្បស្សទ្ធទរថកិលមថបិបាសា សុវណ្ណវណ្ណា អហេសុំ. រាជា យាគុខជ្ជភោជ្ជានិ ទត្វា ឧទ្ទិសិ. តេសំ តង្ខណញ្ញេវ ទិព្ពយាគុខជ្ជភោជ្ជានិ និព្ពត្តិំសុ. តេ តានិ បរិភុញ្ជិត្វា បីណិន្ទ្រិយា អហេសុំ. អថ វត្ថសេនាសនានិ ទត្វា ឧទ្ទិសិ. តេសំ ទិព្ពវត្ថបាសាទបច្ចត្ថរណសេយ្យាទិអលង្ការវិធយោ និព្ពត្តិំសុ. សា ច តេសំ សម្បត្តិ សព្ពាបិ យថា រញ្ញោ បាកដា ហោតិ, តថា ភគវា អធិដ្ឋាសិ. រាជា តំ ទិស្វា អតិវិយ អត្តមនោ អហោសិ. តតោ ភគវា ភុត្តាវី បវារិតោ រញ្ញោ ពិម្ពិសារស្ស អនុមោទនត្ថំ តិរោកុដ្ដបេតវត្ថុំ អភាសិ –

១៤. ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តិ, សន្ធិសិង្ឃាដកេសុ ច;

ទ្វារពាហាសុ តិដ្ឋន្តិ, អាគន្ត្វាន សកំ ឃរំ.

១៥. ‘‘បហូតេ អន្នបានម្ហិ, ខជ្ជភោជ្ជេ ឧបដ្ឋិតេ;

ន តេសំ កោចិ សរតិ, សត្តានំ កម្មបច្ចយា.

១៦. ‘‘ឯវំ ទទន្តិ ញាតីនំ, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា;

សុចិំ បណីតំ កាលេន, កប្បិយំ បានភោជនំ.

១៧. ‘‘ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ;

តេ ច តត្ថ សមាគន្ត្វា, ញាតិបេតា សមាគតា;

បហូតេ អន្នបានម្ហិ, សក្កច្ចំ អនុមោទរេ.

១៨. ‘‘ចិរំ ជីវន្តុ នោ ញាតី, យេសំ ហេតុ លភាមសេ;

អម្ហាកញ្ច កតា បូជា, ទាយកា ច អនិប្ផលា.

១៩. ‘‘ន ហិ តត្ថ កសិ អត្ថិ, គោរក្ខេត្ថ ន វិជ្ជតិ;

វណិជ្ជា តាទិសី នត្ថិ, ហិរញ្ញេន កយាកយំ;

ឥតោ ទិន្នេន យាបេន្តិ, បេតា កាលគតា តហិំ.

២០. ‘‘ឧន្នមេ ឧទកំ វុដ្ឋំ, យថា និន្នំ បវត្តតិ;

ឯវមេវ ឥតោ ទិន្នំ, បេតានំ ឧបកប្បតិ.

២១. ‘‘យថា វារិវហា បូរា, បរិបូរេន្តិ សាគរំ;

ឯវមេវ ឥតោ ទិន្នំ, បេតានំ ឧបកប្បតិ.

២២. ‘‘អទាសិ មេ អកាសិ មេ, ញាតិមិត្តា សខា ច មេ;

បេតានំ ទក្ខិណំ ទជ្ជា, បុព្ពេ កតមនុស្សរំ.

២៣. ‘‘ន ហិ រុណ្ណំ វា សោកោ វា, យា ចញ្ញា បរិទេវនា;

ន តំ បេតានមត្ថាយ, ឯវំ តិដ្ឋន្តិ ញាតយោ.

២៤. ‘‘អយញ្ច ខោ ទក្ខិណា ទិន្នា, សង្ឃម្ហិ សុប្បតិដ្ឋិតា;

ទីឃរត្តំ ហិតាយស្ស, ឋានសោ ឧបកប្បតិ.

២៥. ‘‘សោ ញាតិធម្មោ ច អយំ និទស្សិតោ, បេតាន បូជា ច កតា ឧឡារា;

ពលញ្ច ភិក្ខូនមនុប្បទិន្នំ, តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បហុតំ អនប្បក’’ន្តិ.

១៤. តត្ថ តិរោកុដ្ដេសូតិ កុដ្ដានំ បរភាគេសុ. តិដ្ឋន្តីតិ និសជ្ជាទិបដិក្ខេបតោ ឋានកប្បនវចនមេតំ, គេហបាការកុដ្ដានំ ទ្វារតោ ពហិ ឯវ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. សន្ធិសិង្ឃាដកេសុ ចាតិ សន្ធីសុ ច សិង្ឃាដកេសុ ច. សន្ធីតិ ចតុក្កោណរច្ឆា, ឃរសន្ធិភិត្តិសន្ធិអាលោកសន្ធិយោបិ វុច្ចន្តិ. សិង្ឃាដកាតិ តិកោណរច្ឆា. ទ្វារពាហាសុ តិដ្ឋន្តីតិ នគរទ្វារឃរទ្វារានំ ពាហា និស្សាយ តិដ្ឋន្តិ. អាគន្ត្វាន សកំ ឃរន្តិ សកឃរំ នាម បុព្ពញាតិឃរម្បិ អត្តនា សាមិភាវេន អជ្ឈាវុត្ថឃរម្បិ, តទុភយម្បិ តេ យស្មា សកឃរសញ្ញាយ អាគច្ឆន្តិ, តស្មា ‘‘អាគន្ត្វាន សកំ ឃរ’’ន្តិ អាហ.

១៥. ឯវំ ភគវា បុព្ពេ អនជ្ឈាវុត្ថបុព្ពម្បិ បុព្ពញាតិឃរត្តា ពិម្ពិសារនិវេសនំ សកឃរសញ្ញាយ អាគន្ត្វា តិរោកុដ្ដាទីសុ ឋិតេ ឥស្សាមច្ឆរិយផលំ អនុភវន្តេ អតិវិយ ទុទ្ទសិកវិរូបភយានកទស្សនេ ពហូ បេតេ រញ្ញោ ទស្សេន្តោ ‘‘តិរោកុដ្ដេសុ តិដ្ឋន្តី’’តិ គាថំ វត្វា បុន តេហិ កតស្ស កម្មស្ស ទារុណភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បហូតេ អន្នបានម្ហី’’តិ ទុតិយគាថមាហ.

តត្ថ បហូតេតិ អនប្បកេ ពហុម្ហិ, យាវទត្ថេតិ អត្ថោ. ព-ការស្ស ហិ ប-ការោ លព្ភតិ ‘‘បហុ សន្តោ ន ភរតី’’តិអាទីសុ (សុ. និ. ៩៨) វិយ. កេចិ បន ‘‘ពហុកេ’’តិ បឋន្តិ, សោ បន បមាទបាឋោ. អន្នបានម្ហីតិ អន្នេ ច បានេ ច. ខជ្ជភោជ្ជេតិ ខជ្ជេ ច ភោជ្ជេ ច. ឯតេន អសិតបីតខាយិតសាយិតវសេន ចតុព្ពិធម្បិ អាហារំ ទស្សេតិ. ឧបដ្ឋិតេតិ ឧបគម្ម ឋិតេ សជ្ជិតេ, បដិយត្តេតិ អត្ថោ. ន តេសំ កោចិ សរតិ សត្តានន្តិ តេសំ បេត្តិវិសយេ ឧប្បន្នានំ សត្តានំ កោចិ មាតា វា បិតា វា បុត្តោ វា នត្តា វា ន សរតិ. កិំ ការណា? កម្មបច្ចយាតិ, អត្តនា កតស្ស អទានទានបដិសេធនាទិភេទស្ស កទរិយកម្មស្ស ការណភាវតោ. តញ្ហិ កម្មំ តេសំ ញាតីនំ សរិតុំ ន ទេតិ.

១៦. ឯវំ ភគវា អនប្បកេបិ អន្នបានាទិម្ហិ វិជ្ជមានេ ញាតីនំ បច្ចាសីសន្តានំ បេតានំ កម្មផលេន ញាតកានំ អនុស្សរណមត្តស្សាបិ អភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បេត្តិវិសយុបបន្នេ ញាតកេ ឧទ្ទិស្ស រញ្ញា ទិន្នទានំ បសំសន្តោ ‘‘ឯវំ ទទន្តិ ញាតីន’’ន្តិ តតិយគាថមាហ.

តត្ថ ឯវន្តិ ឧបមាវចនំ. តស្ស ទ្វិធា សម្ពន្ធោ – តេសំ សត្តានំ កម្មបច្ចយា អសរន្តេសុបិ កេសុចិ កេចិ ទទន្តិ ញាតីនំ, យេ ឯវំ អនុកម្បកា ហោន្តីតិ ច, មហារាជ, យថា តយា ទិន្នំ, ឯវំ សុចិំ បណីតំ កាលេន កប្បិយំ បានភោជនំ ទទន្តិ ញាតីនំ, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកាតិ ច. តត្ថ ទទន្តីតិ ទេន្តិ ឧទ្ទិសន្តិ និយ្យាតេន្តិ. ញាតីនន្តិ មាតិតោ ច បិតិតោ ច សម្ពន្ធានំ. យេតិ យេ កេចិ បុត្តាទយោ. ហោន្តីតិ ភវន្តិ. អនុកម្បកាតិ អត្ថកាមា ហិតេសិនោ. សុចិន្តិ សុទ្ធំ មនោហរំ ធម្មិកញ្ច. បណីតន្តិ ឧឡារំ. កាលេនាតិ ទក្ខិណេយ្យានំ បរិភោគយោគ្គកាលេន, ញាតិបេតានំ វា តិរោកុដ្ដាទីសុ អាគន្ត្វា ឋិតកាលេន. កប្បិយន្តិ អនុច្ឆវិកំ បតិរូបំ អរិយានំ បរិភោគារហំ. បានភោជនន្តិ បានញ្ច ភោជនញ្ច, តទុបទេសេន ចេត្ថ សព្ពំ ទេយ្យធម្មំ វទតិ.

១៧. ឥទានិ យេន បការេន តេសំ បេតានំ ទិន្នំ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’’តិ ចតុត្ថគាថាយ បុព្ពឌ្ឍំ អាហ. តំ តតិយគាថាយ បុព្ពឌ្ឍេន សម្ពន្ធិតព្ពំ –

‘‘ឯវំ ទទន្តិ ញាតីនំ, យេ ហោន្តិ អនុកម្បកា;

ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតុ, សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោ’’តិ.

តេន ‘‘ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតូតិ ឯវំ បការេន ទទន្តិ, នោ អញ្ញថា’’តិ អាការត្ថេន ឯវំសទ្ទេន ទាតព្ពាការនិទស្សនំ កតំ ហោតិ.

តត្ថ ឥទន្តិ ទេយ្យធម្មនិទស្សនំ. វោតិ និបាតមត្តំ ‘‘យេហិ វោ អរិយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៦) វិយ. ញាតីនំ ហោតូតិ បេត្តិវិសយេ ឧប្បន្នានំ ញាតកានំ ហោតុ. ‘‘នោ ញាតីន’’ន្តិ ច បឋន្តិ, អម្ហាកំ ញាតីនន្តិ អត្ថោ. សុខិតា ហោន្តុ ញាតយោតិ តេ បេត្តិវិសយូបបន្នា ញាតយោ ឥទំ ផលំ បច្ចនុភវន្តា សុខិតា សុខប្បត្តា ហោន្តុ.

យស្មា ‘‘ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតូ’’តិ វុត្តេបិ អញ្ញេន កតកម្មំ ន អញ្ញស្ស ផលទំ ហោតិ, កេវលំ បន តថា ឧទ្ទិស្ស ទីយមានំ តំ វត្ថុ ញាតិបេតានំ កុសលកម្មស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា យថា តេសំ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ តស្មិំយេវ ខណេ ផលនិព្ពត្តកំ កុសលកម្មំ ហោតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេ ច តត្ថោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ តេតិ ញាតិបេតា. តត្ថាតិ យត្ថ ទានំ ទីយតិ, តត្ថ. សមាគន្ត្វាតិ ‘‘ឥមេ នោ ញាតយោ អម្ហាកំ អត្ថាយ ទានំ ឧទ្ទិសន្តី’’តិ អនុមោទនត្ថំ តត្ថ សមាគតា ហុត្វា. បហូតេ អន្នបានម្ហីតិ អត្តនោ ឧទ្ទិស្ស ទីយមានេ តស្មិំ វត្ថុស្មិំ. សក្កច្ចំ អនុមោទរេតិ កម្មផលំ អភិសទ្ទហន្តា ចិត្តីការំ អវិជហន្តា អវិក្ខិត្តចិត្តា ហុត្វា ‘‘ឥទំ នោ ទានំ ហិតាយ សុខាយ ហោតូ’’តិ មោទន្តិ អនុមោទន្តិ បីតិសោមនស្សជាតា ហោន្តិ.

១៨. ចិរំ ជីវន្តូតិ ចិរំ ជីវិនោ ទីឃាយុកា ហោន្តុ. នោ ញាតីតិ អម្ហាកំ ញាតកា. យេសំ ហេតូតិ យេសំ ការណា យេ និស្សាយ. លភាមសេតិ ឦទិសំ សម្បត្តិំ បដិលភាម. ឥទញ្ហិ ឧទ្ទិសនេន លទ្ធសម្បត្តិំ អនុភវន្តានំ បេតានំ អត្តនោ ញាតីនំ ថោមនាការទស្សនំ. បេតានញ្ហិ អត្តនោ អនុមោទនេន, ទាយកានំ ឧទ្ទិសនេន, ឧក្ខិណេយ្យសម្បត្តិយា ចាតិ តីហិ អង្គេហិ ទក្ខិណា តង្ខណញ្ញេវ ផលនិព្ពត្តិកា ហោតិ. តត្ថ ទាយកា វិសេសហេតុ. តេនាហ ‘‘យេសំ ហេតុ លភាមសេ’’តិ. អម្ហាកញ្ច កតា បូជាតិ ‘‘ឥទំ វោ ញាតីនំ ហោតូ’’តិ ឯវំ ឧទ្ទិសន្តេហិ ទាយកេហិ អម្ហាកញ្ច បូជា កតា, តេ ទាយកា ច អនិប្ផលា យស្មិំ សន្តានេ បរិច្ចាគមយំ កម្មំ និព្ពត្តំ តស្ស តត្ថេវ ផលទានតោ.

ឯត្ថាហ – ‘‘កិំ បន បេត្តិវិសយូបបន្នា ឯវ ញាតី ហេតុសម្បត្តិយោ លភន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញេបី’’តិ? ន ចេត្ថ អម្ហេហិ វត្តព្ពំ, អត្ថិ ភគវតា ឯវំ ព្យាកតត្តា. វុត្តញ្ហេតំ –-

‘‘មយមស្សុ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណា នាម ទានានិ ទេម, បុញ្ញានិ ករោម ‘ឥទំ ទានំ បេតានំ ញាតិសាលោហិតានំ ឧបកប្បតុ, ឥទំ ទានំ បេតា ញាតិសាលោហិតា បរិភុញ្ជន្តូ’តិ. កច្ចិ តំ, ភោ គោតម, ទានំ បេតានំ ញាតិសាលោហិតានំ ឧបកប្បតិ, កច្ចិ តេ បេតា ញាតិសាលោហិតា តំ ទានំ បរិភុញ្ជន្តីតិ? ឋានេ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឧបកប្បតិ, នោ អដ្ឋានេតិ.

‘‘កតមំ បន, ភោ គោតម, ឋានំ, កតមំ អដ្ឋានន្តិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា និរយំ ឧបបជ្ជតិ. យោ នេរយិកានំ សត្តានំ អាហារោ, តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, តេន សោ តត្ថ តិដ្ឋតិ. ឥទំ ខោ, ព្រាហ្មណ, អដ្ឋានំ, យត្ថ ឋិតស្ស តំ ទានំ ន ឧបកប្បតិ.

‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា តិរច្ឆានយោនិំ ឧបបជ្ជតិ. យោ តិរច្ឆានយោនិកានំ សត្តានំ អាហារោ, តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, តេន សោ តត្ថ តិដ្ឋតិ. ឥទម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អដ្ឋានំ, យត្ថ ឋិតស្ស តំ ទានំ ន ឧបកប្បតិ.

‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា មនុស្សានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ…បេ… ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. យោ ទេវានំ អាហារោ, តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, តេន សោ តត្ថ តិដ្ឋតិ. ឥទម្បិ ខោ, ព្រាហ្មណ, អដ្ឋានំ, យត្ថ ឋិតស្ស តំ ទានំ ន ឧបកប្បតិ.

‘‘ឥធ បន, ព្រាហ្មណ, ឯកច្ចោ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បេត្តិវិសយំ ឧបបជ្ជតិ. យោ បេត្តិវិសយិកានំ សត្តានំ អាហារោ, តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, តេន សោ តត្ថ តិដ្ឋតិ. យំ វា បនស្ស ឥតោ អនុបវេច្ឆេន្តិ មិត្តាមច្ចា វា ញាតិសាលោហិតា វា, តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, តេន សោ តត្ថ តិដ្ឋតិ. ឥទំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឋានំ, យត្ថ ឋិតស្ស តំ ទានំ ឧបកប្បតី’’តិ.

‘‘សចេ បន, ភោ គោតម, សោ បេតោ ញាតិសាលោហិតោ តំ ឋានំ អនុបបន្នោ ហោតិ, កោ តំ ទានំ បរិភុញ្ជតី’’តិ? ‘‘អញ្ញេបិស្ស, ព្រាហ្មណ, បេតា ញាតិសាលោហិតា តំ ឋានំ ឧបបន្នា ហោន្តិ, តេ តំ ទានំ បរិភុញ្ជន្តី’’តិ.

‘‘សចេ បន, ភោ គោតម, សោ ចេវ បេតោ ញាតិសាលោហិតោ តំ ឋានំ អនុបបន្នោ ហោតិ, អញ្ញេបិស្ស បេតា ញាតិសាលោហិតា តំ ឋានំ អនុបបន្នា ហោន្តិ, កោ តំ ទានំ បរិភុញ្ជតី’’តិ? ‘‘អដ្ឋានំ ខោ ឯតំ, ព្រាហ្មណ, អនវកាសោ, យំ តំ ឋានំ វិវិត្តំ អស្ស ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា យទិទំ បេតេហិ ញាតិសាលោហិតេហិ, អបិច, ព្រាហ្មណ, ទាយកោបិ អនិប្ផលោ’’តិ (អ. និ. ១០.១៧៧).

១៩. ឥទានិ បេត្តិវិសយូបបន្នានំ តត្ថ អញ្ញស្ស កសិគោរក្ខាទិនោ សម្បត្តិបដិលាភការណស្ស អភាវំ ឥតោ ទិន្នេន យាបនញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ន ហិ តត្ថ កសិ អត្ថីតិ តស្មិំ បេត្តិវិសយេ កសិ ន ហិ អត្ថិ, យំ និស្សាយ បេតា សុខេន ជីវេយ្យុំ. គោរក្ខេត្ថ ន វិជ្ជតីតិ ឯត្ថ បេត្តិវិសយេ ន កេវលំ កសិយេវ នត្ថិ, អថ ខោ គោរក្ខាបិ ន វិជ្ជតិ, យំ និស្សាយ តេ សុខេន ជីវេយ្យុំ. វណិជ្ជា តាទិសី នត្ថីតិ វណិជ្ជាបិ តាទិសី នត្ថិ, យា តេសំ សម្បត្តិបដិលាភហេតុ ភវេយ្យ. ហិរញ្ញេន កយាកយន្តិ ហិរញ្ញេន កយវិក្កយម្បិ តត្ថ តាទិសំ នត្ថិ, យំ តេសំ សម្បត្តិបដិលាភហេតុ ភវេយ្យ. ឥតេ ទិន្នេន យាបេន្តិ, បេតា កាលគតា តហិន្តិ កេវលំ បន ឥតោ ញាតីហិ វា មិត្តាមច្ចេហិ វា ទិន្នេន យាបេន្តិ, អត្តភាវំ បវត្តេន្តិ. បេតាតិ បេត្តិវិសយូបបន្នា សត្តា. កាលគតាតិ អត្តនោ មរណកាលេន គតា. ‘‘កាលកតា’’តិ វា បាឋោ, កតកាលា កតមរណា មរណំ សម្បត្តា. តហិន្តិ តស្មិំ បេត្តិវិសយេ.

២០-២១. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាហិ បកាសេតុំ ‘‘ឧន្នមេ ឧទកំ វុដ្ឋ’’ន្តិ គាថាទ្វយមាហ. តស្សត្ថោ – យថា ឧន្នមេ ថលេ ឧន្នតប្បទេសេ មេឃេហិ អភិវុដ្ឋំ ឧទកំ យថា និន្នំ បវត្តតិ, យោ ភូមិភាគោ និន្នោ ឱណតោ, តំ ឧបគច្ឆតិ; ឯវមេវ ឥតោ ទិន្នំ ទានំ បេតានំ ឧបកប្បតិ, ផលុប្បត្តិយា វិនិយុជ្ជតិ. និន្នមិវ ហិ ឧទកប្បវត្តិយា ឋានំ បេតលោកោ ទានូបកប្បនាយ. យថាហ – ‘‘ឥទំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឋានំ, យត្ថ ឋិតស្ស តំ ទានំ ឧបកប្បតី’’តិ (អ. និ. ១០.១៧៧). យថា ច កន្ទរបទរសាខបសាខកុសោព្ភមហាសោព្ភេ ហិ ឱគលិតេន ឧទកេន វារិវហា មហានជ្ជោ បូរា ហុត្វា សាគរំ បរិបូរេន្តិ, ឯវំ ឥតោ ទិន្នទានំ បុព្ពេ វុត្តនយេន បេតានំ ឧបកប្បតីតិ.

២២. យស្មា បេតា ‘‘ឥតោ កិញ្ចិ លភាមា’’តិ អាសាភិភូតា ញាតិឃរំ អាគន្ត្វាបិ ‘‘ឥទំ នាម នោ ទេថា’’តិ យាចិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា តេសំ ឥមានិ អនុស្សរណវត្ថូនិ អនុស្សរន្តោ កុលបុត្តោ ទក្ខិណំ ទជ្ជាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អទាសិ មេ’’តិ គាថមាហ.

តស្សត្ថោ – ឥទំ នាម មេ ធនំ វា ធញ្ញំ វា អទាសិ, ឥទំ នាម មេ កិច្ចំ អត្តនាយេវ យោគំ អាបជ្ជន្តោ អកាសិ, ‘‘អសុកោ មេ មាតិតោ វា បិតិតោ វា សម្ពន្ធត្តា ញាតិ, សិនេហវសេន តាណសមត្ថតាយ មិត្តោ, អសុកោ មេ សហបំសុកីឡកសហាយោ សខា’’តិ ច ឯតំ សព្ពមនុស្សរន្តោ បេតានំ ទក្ខិណំ ទជ្ជា ទានំ និយ្យាតេយ្យ. ‘‘ទក្ខិណា ទជ្ជា’’តិ វា បាឋោ, បេតានំ ទក្ខិណា ទាតព្ពា, តេន ‘‘អទាសិ មេ’’តិអាទិនា នយេន បុព្ពេ កតមនុស្សរំ អនុស្សរតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ករណត្ថេ ហិ ឥទំ បច្ចត្តវចនំ.

២៣-២៤. យេ បន សត្តា ញាតិមរណេន រុណ្ណសោកាទិបរា ឯវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, ន តេសំ អត្ថាយ កិញ្ចិ ទេន្តិ, តេសំ តំ រុណ្ណសោកាទិ កេវលំ អត្តបរិតាបនមត្តមេវ ហោតិ, តំ ន បេតានំ កញ្ចិ អត្ថំ សាធេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហិ រុណ្ណំ វា’’តិ គាថំ វត្វា បុន មគធរាជេន ទិន្នទក្ខិណាយ សាត្ថកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អយញ្ច ខោ’’តិ គាថមាហ. តេសំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

២៥. ឥទានិ យស្មា ឥមំ ទក្ខិណំ ទេន្តេន រញ្ញា ញាតីនំ ញាតីហិ កត្តព្ពកិច្ចករណេន ញាតិធម្មោ និទស្សិតោ, ពហុជនស្ស បាកដោ កតោ, និទស្សនំ បាកដំ កតំ ‘‘តុម្ហេហិបិ ឯវមេវ ញាតីសុ ញាតិធម្មោ បរិបូរេតព្ពោ’’តិ. តេ ច បេតេ ទិព្ពសម្បត្តិំ អធិគមេន្តេន បេតានំ បូជា កតា ឧឡារា, ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ អន្នបានាទីហិ សន្តប្បេន្តេន ភិក្ខូនំ ពលំ អនុប្បទិន្នំ, អនុកម្បាទិគុណបរិវារញ្ច ចាគចេតនំ និព្ពត្តេន្តេន អនប្បកំ បុញ្ញំ បសុតំ, តស្មា ភគវា ឥមេហិ យថាភុច្ចគុណេហិ រាជានំ សម្បហំសេន្តោ ‘‘សោ ញាតិធម្មោ’’តិ ឱសានគាថមាហ.

តត្ថ ញាតិធម្មោតិ ញាតីហិ ញាតីនំ កត្តព្ពករណំ. ឧឡារាតិ ផីតា សមិទ្ធា. ពលន្តិ កាយពលំ. បសុតន្តិ ឧបចិតំ. ឯត្ថ ច ‘‘សោ ញាតិធម្មោ ច អយំ និទស្សិតោ’’តិ ឯតេន ភគវា រាជានំ ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេសិ. ញាតិធម្មទស្សនញ្ហេត្ថ សន្ទស្សនំ. ‘‘បេតាន បូជា ច កតា ឧឡារា’’តិ ឥមិនា សមាទបេសិ. ‘‘ឧឡារា’’តិ បសំសនញ្ហេត្ថ បុនប្បុនំ បូជាករណេ សមាទបនំ. ‘‘ពលញ្ច ភិក្ខូនមនុប្បទិន្ន’’ន្តិ ឥមិនា សមុត្តេជេសិ. ភិក្ខូនំ ពលានុប្បទានញ្ហេត្ថ ឯវំវិធានំ ពលានុប្បទានេ ឧស្សាហវឌ្ឍនេន សមុត្តេជនំ. ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិ ឥមិនា សម្បហំសេសិ. បុញ្ញបសវនកិត្តនញ្ហេត្ថ តស្ស យថាភុច្ចគុណសំវណ្ណនភាវេន សម្បហំសនន្តិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

ទេសនាបរិយោសានេ ច បេត្តិវិសយូបបត្តិអាទីនវសំវណ្ណនេន សំវិគ្គហទយានំ យោនិសោ បទហតំ ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. ទុតិយទិវសេបិ ទេវមនុស្សានំ ឥទមេវ តិរោកុដ្ដទេសនំ ទេសេសិ. ឯវំ យាវ សត្ត ទិវសា តាទិសោវ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

តិរោកុដ្ដបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.