៣. បូតិមុខបេតវត្ថុវណ្ណនា

ទិព្ពំ សុភំ ធារេសិ វណ្ណធាតុន្តិ ឥទំ សត្ថរិ វេឡុវនេ វិហរន្តេ កលន្ទកនិវាបេ អញ្ញតរំ បូតិមុខបេតំ អារព្ភ វុត្តំ. អតីតេ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ទ្វេ កុលបុត្តា តស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា សីលាចារសម្បន្នា សល្លេខវុត្តិនោ អញ្ញតរស្មិំ គាមកាវាសេ សមគ្គវាសំ វសិំសុ. អថ អញ្ញតរោ បាបជ្ឈាសយោ បេសុញ្ញាភិរតោ ភិក្ខុ តេសំ វសនដ្ឋានំ ឧបគញ្ឆិ. ថេរា តេន សទ្ធិំ បដិសន្ថារំ កត្វា វសនដ្ឋានំ ទត្វា ទុតិយទិវសេ តំ គហេត្វា គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសិំសុ. មនុស្សា តេ ទិស្វា តេសុ ថេរេសុ អតិវិយ បរមនិបច្ចការំ កត្វា យាគុភត្តាទីហិ បដិមានេសុំ. សោ វិហារំ បវិសិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សុន្ទរោ វតាយំ គោចរគាមោ, មនុស្សា ច សទ្ធា បសន្នា, បណីតបណីតំ បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ, អយញ្ច វិហារោ ឆាយូទកសម្បន្នោ, សក្កា មេ ឥធ សុខេន វសិតុំ. ឥមេសុ បន ភិក្ខូសុ ឥធ វសន្តេសុ មយ្ហំ ផាសុវិហារោ ន ភវិស្សតិ, អន្តេវាសិកវាសោ វិយ ភវិស្សតិ. ហន្ទាហំ ឥមេ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិត្វា យថា ន បុន ឥធ វសិស្សន្តិ, តថា ករិស្សាមី’’តិ.

អថេកទិវសំ មហាថេរេ ទ្វិន្នម្បិ ឱវាទំ ទត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិដ្ឋេ បេសុណិកោ ភិក្ខុ ថោកំ កាលំ វីតិនាមេត្វា មហាថេរំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ថេរេន ‘‘កិំ, អាវុសោ, វិកាលេ អាគតោសី’’តិ ច វុត្តេ, ‘‘អាម, ភន្តេ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘កថេហិ, អាវុសោ’’តិ ថេរេន អនុញ្ញាតោ អាហ – ‘‘ឯសោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សហាយកត្ថេរោ សម្មុខា មិត្តោ វិយ អត្តានំ ទស្សេត្វា បរម្មុខា សបត្តោ វិយ ឧបវទតី’’តិ. ‘‘កិំ កថេតី’’តិ បុច្ឆិតោ ‘‘សុណាថ, ភន្តេ, ‘ឯសោ មហាថេរោ សឋោ មាយាវី កុហកោ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតី’តិ តុម្ហាកំ អគុណំ កថេតី’’តិ អាហ. ‘‘មា, អាវុសោ, ឯវំ ភណិ, ន សោ ភិក្ខុ ឯវំ មំ ឧបវទិស្សតិ, គិហិកាលតោ បដ្ឋាយ មម សភាវំ ជានាតិ ‘បេសលោ កល្យាណសីលោ’’’តិ. ‘‘សចេ, ភន្តេ, តុម្ហេ អត្តនោ វិសុទ្ធចិត្តតាយ ឯវំ ចិន្តេថ, តំ តុម្ហាកំយេវ អនុច្ឆវិកំ, មយ្ហំ បន តេន សទ្ធិំ វេរំ នត្ថិ, កស្មា អហំ តេន អវុត្តំ ‘វុត្ត’ន្តិ វទាមិ. ហោតុ, កាលន្តរេន សយមេវ ជានិស្សថា’’តិ អាហ. ថេរោបិ បុថុជ្ជនភាវទោសេន ទ្វេឡ្ហកចិត្តោ ‘‘ឯវម្បិ សិយា’’តិ សាសង្កហទយោ ហុត្វា ថោកំ សិថិលវិស្សាសោ អហោសិ. សោ ពាលោ បឋមំ មហាថេរំ បរិភិន្ទិត្វា ឥតរម្បិ ថេនំ វុត្តនយេនេវ បរិភិន្ទិ. អថ តេ ឧភោបិ ថេរា ទុតិយទិវសេ អញ្ញមញ្ញំ អនាលបិត្វា បត្តចីវរមាទាយ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បិណ្ឌបាតមាទាយ អត្តនោ វសនដ្ឋានេយេវ បរិភុញ្ជិត្វា សាមីចិមត្តម្បិ អកត្វា តំ ទិវសំ តត្ថេវ វសិត្វា វិភាតាយ ច រត្តិយា អញ្ញមញ្ញំ អនារោចេត្វាវ យថាផាសុកដ្ឋានំ អគមំសុ.

បេសុណិកំ បន ភិក្ខុំ បរិបុណ្ណមនោរថំ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ មនុស្សា ទិស្វា អាហំសុ – ‘‘ភន្តេ, ថេរា កុហិំ គតា’’តិ? សោ អាហ – ‘‘សព្ពរត្តិំ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ កត្វា មយា ‘មា កលហំ ករោថ, សមគ្គា ហោថ, កលហោ នាម អនត្ថាវហោ អាយតិទុក្ខុប្បាទកោ អកុសលសំវត្តនិកោ, បុរិមកាបិ កលហេន មហតា ហិតា បរិភដ្ឋា’តិអាទីនិ វុច្ចមានាបិ មម វចនំ អនាទិយិត្វា បក្កន្តា’’តិ. តតោ មនុស្សា ‘‘ថេរា តាវ គច្ឆន្តុ, តុម្ហេ បន អម្ហាកំ អនុកម្បាយ ឥធេវ អនុក្កណ្ឋិត្វា វសថា’’តិ យាចិំសុ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ បដិស្សុណិត្វា តត្ថេវ វសន្តោ កតិបាហេន ចិន្តេសិ – ‘‘មយា សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា ភិក្ខូ អាវាសលោភេន បរិភិន្នា, ពហុំ វត មយា បាបកម្មំ បសុត’’ន្តិ ពលវវិប្បដិសារាភិភូតោ សោកវេគេន គិលានោ ហុត្វា នចិរេនេវ កាលំ កត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តិ.

ឥតរេ ទ្វេ សហាយកត្ថេរា ជនបទចារិកំ ចរន្តា អញ្ញតរស្មិំ អាវាសេ សមាគន្ត្វា អញ្ញមញ្ញំ សម្មោទិត្វា តេន ភិក្ខុនា វុត្តំ ភេទវចនំ អញ្ញមញ្ញស្ស អារោចេត្វា តស្ស អភូតភាវំ ញត្វា សមគ្គា ហុត្វា អនុក្កមេន តមេវ អាវាសំ បច្ចាគមិំសុ. មនុស្សា ទ្វេ ថេរេ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋា សញ្ជាតសោមនស្សា ហុត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហិំសុ. ថេរា ច តត្ថេវ វសន្តា សប្បាយអាហារលាភេន សមាហិតចិត្តា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា នចិរេនេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

បេសុណិកោ ភិក្ខុ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហស្ស អវិទូរេ បូតិមុខបេតោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស កាយោ សុវណ្ណវណ្ណោ អហោសិ, មុខតោ បន បុឡវកា និក្ខមិត្វា ឥតោ ចិតោ ច មុខំ ខាទន្តិ, តស្ស ទូរម្បិ ឱកាសំ ផរិត្វា ទុគ្គន្ធំ វាយតិ. អថាយស្មា នារទោ គិជ្ឈកូដបព្ពតា ឱរោហន្តោ តំ ទិស្វា –

៧. ‘‘ទិព្ពំ សុភំ ធារេសិ វណ្ណធាតុំ, វេហាយសំ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេ;

មុខញ្ច តេ កិមយោ បូតិគន្ធំ, ខាទន្តិ កិំ កម្មមកាសិ បុព្ពេ’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ កតកម្មំ បុច្ឆិ. តត្ថ ទិព្ពន្តិ ទិវិ ភវំ ទេវត្តភាវបរិយាបន្នំ. ឥធ បន ទិព្ពំ វិយាតិ ទិព្ពំ. សុភន្តិ សោភនំ, សុន្ទរភាវំ វា. វណ្ណធាតុន្តិ ឆវិវណ្ណំ. ធារេសីតិ វហសិ. វេហាយសំ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេតិ វេហាយសសញ្ញិតេ អន្តលិក្ខេ តិដ្ឋសិ. កេចិ បន ‘‘វិហាយសំ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេ’’តិ បាឋំ វត្វា វិហាយសំ ឱភាសេន្តោ អន្តលិក្ខេ តិដ្ឋសីតិ វចនសេសេន អត្ថំ វទន្តិ. បូតិគន្ធន្តិ កុណបគន្ធំ, ទុគ្គន្ធន្តិ អត្ថោ. កិំ កម្មមកាសិ បុព្ពេតិ បរមទុគ្គន្ធំ តេ មុខំ កិមយោ ខាទន្តិ, កាយោ ច សុវណ្ណវណ្ណោ, កីទិសំ នាម កម្មំ ឯវរូបស្ស អត្តភាវស្ស ការណភូតំ បុព្ពេ ត្វំ អកាសីតិ បុច្ឆិ.

ឯវំ ថេរេន សោ បេតោ អត្តនា កតកម្មំ បុដ្ឋោ តមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ –

៨. ‘‘សមណោ អហំ បាបោតិទុដ្ឋវាចោ, តបស្សិរូបោ មុខសា អសញ្ញតោ;

លទ្ធា ច មេ តមសា វណ្ណធាតុ, មុខញ្ច មេ បេសុណិយេន បូតី’’តិ. –

គាថមាហ. តត្ថ សមណោ អហំ បាបោតិ អហំ លាមកោ សមណោ បាបភិក្ខុ អហោសិំ. អតិទុដ្ឋវាចោតិ អតិទុដ្ឋវចនោ, បរេ អតិក្កមិត្វា លង្ឃិត្វា វត្តា, បរេសំ គុណបរិធំសកវចនោតិ អត្ថោ. ‘‘អតិទុក្ខវាចោ’’តិ វា បាឋោ, អតិវិយ ផរុសវចនោ មុសាវាទបេសុញ្ញាទិវចីទុច្ចរិតនិរតោ. តបស្សិរូបោតិ សមណបតិរូបកោ. មុខសាតិ មុខេន. លទ្ធាតិ បដិលទ្ធា. ច-ការោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. មេតិ មយា. តបសាតិ ព្រហ្មចរិយេន. បេសុណិយេនាតិ បិសុណវាចាយ. បុតីតិ បូតិគន្ធំ.

ឯវំ សោ បេតោ អត្តនា កតកម្មំ អាចិក្ខិត្វា ឥទានិ ថេរស្ស ឱវាទំ ទេន្តោ –

៩. ‘‘តយិទំ តយា នារទ សាមំ ទិដ្ឋំ,

អនុកម្បកា យេ កុសលា វទេយ្យុំ;

មា បេសុណំ មា ច មុសា អភាណិ,

យក្ខោ តុវំ ហោហិសិ កាមកាមី’’តិ. –

ឱសានគាថមាហ. តត្ថ តយិទន្តិ តំ ឥទំ មម រូបំ. អនុកម្បកា យេ កុសលា វទេយ្យុន្តិ យេ អនុកម្បនសីលា ការុណិកា បរហិតបដិបត្តិយំ កុសលា និបុណា ពុទ្ធាទយោ យំ វទេយ្យុំ, តទេវ វទាមីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ ឱវាទំ ទស្សេន្តោ ‘‘មា បេសុណំ មា ច មុសា អភាណិ, យក្ខោ តុវំ ហោហិសិ កាមកាមី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – បេសុណំ បិសុណវចនំ មុសា ច មា អភាណិ មា កថេហិ. យទិ ហិ ត្វំ មុសាវាទំ បិសុណវាចញ្ច បហាយ វាចាយ សញ្ញតោ ភវេយ្យាសិ, យក្ខោ វា ទេវោ វា ទេវញ្ញតរោ វា ត្វំ ភវិស្សសិ, កាមំ កាមិតព្ពំ ឧឡារំ ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភិត្វា តត្ថ កាមនសីលោ យថាសុខំ ឥន្ទ្រិយានំ បរិចរណេន អភិរមណសីលោតិ.

តំ សុត្វា ថេរោ តតោ រាជគហំ គន្ត្វា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សត្ថុ តមត្ថំ អារោចេសិ. សត្ថា តំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. សា ទេសនា សម្បត្តបរិសាយ សាត្ថិកា អហោសីតិ.

បូតិមុខបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.