១. ខេត្តូបមបេតវត្ថុវណ្ណនា

តំ បនេតំ វត្ថុំ ភគវា រាជគហេ វិហរន្តោ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ អញ្ញតរំ សេដ្ឋិបុត្តបេតំ អារព្ភ កថេសិ. រាជគហេ កិរ អញ្ញតរោ អឌ្ឍោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ បហូតវិត្តូបករណោ អនេកកោដិធនសន្និចយោ សេដ្ឋិ អហោសិ. តស្ស មហាធនសម្បន្នតាយ ‘‘មហាធនសេដ្ឋិ’’ត្វេវ សមញ្ញា អហោសិ. ឯកោវ បុត្តោ អហោសិ, បិយោ មនាបោ. តស្មិំ វិញ្ញុតំ បត្តេ មាតាបិតរោ ឯវំ ចិន្តេសុំ – ‘‘អម្ហាកំ បុត្តស្ស ទិវសេ ទិវសេ សហស្សំ សហស្សំ បរិព្ពយំ ករោន្តស្ស វស្សសតេនាបិ អយំ ធនសន្និចយោ បរិក្ខយំ ន គមិស្សតិ, កិំ ឥមស្ស សិប្បុគ្គហណបរិស្សមេន, អកិលន្តកាយចិត្តោ យថាសុខំ ភោគេ បរិភុញ្ជតូ’’តិ សិប្បំ ន សិក្ខាបេសុំ. វយប្បត្តេ បន កុលរូបយោព្ពនវិលាសសម្បន្នំ កាមាភិមុខំ ធម្មសញ្ញាវិមុខំ កញ្ញំ អានេសុំ. សោ តាយ សទ្ធិំ អភិរមន្តោ ធម្មេ ចិត្តមត្តម្បិ អនុប្បាទេត្វា, សមណព្រាហ្មណគុរុជនេសុ អនាទរោ ហុត្វា, ធុត្តជនបរិវុតោ រជ្ជមានោ បញ្ចកាមគុណេ រតោ គិទ្ធោ មោហេន អន្ធោ ហុត្វា កាលំ វីតិនាមេត្វា, មាតាបិតូសុ កាលកតេសុ នដនាដកគាយកាទីនំ យថិច្ឆិតំ ទេន្តោ ធនំ វិនាសេត្វា នចិរស្សេវ បារិជុញ្ញប្បត្តោ ហុត្វា, ឥណំ គហេត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តោ បុន ឥណម្បិ អលភិត្វា ឥណាយិកេហិ ចោទិយមានោ តេសំ អត្តនោ ខេត្តវត្ថុឃរាទីនិ ទត្វា, កបាលហត្ថោ ភិក្ខំ ចរិត្វា ភុញ្ជន្តោ តស្មិំយេវ នគរេ អនាថសាលាយំ វសតិ.

អថ នំ ឯកទិវសំ ចោរា សមាគតា ឯវមាហំសុ – ‘‘អម្ភោ បុរិស, កិំ តុយ្ហំ ឥមិនា ទុជ្ជីវិតេន, តរុណោ ត្វមសិ ថាមជវពលសម្បន្នោ, កស្មា ហត្ថបាទវិកលោ វិយ អច្ឆសិ? ឯហិ អម្ហេហិ សហ ចោរិកាយ បរេសំ សន្តកំ គហេត្វា សុខេន ជីវិកំ កប្បេហី’’តិ. សោ ‘‘នាហំ ចោរិកំ កាតុំ ជានាមី’’តិ អាហ. ចោរា ‘‘មយំ តំ សិក្ខាបេម, កេវលំ ត្វំ អម្ហាកំ វចនំ ករោហី’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តេហិ សទ្ធិំ អគមាសិ. អថ តេ ចោរា តស្ស ហត្ថេ មហន្តំ មុគ្គរំ ទត្វា សន្ធិំ ឆិន្ទិត្វា ឃរំ បវិសន្តោ តំ សន្ធិមុខេ ឋបេត្វា អាហំសុ – ‘‘សចេ ឥធ អញ្ញោ កោចិ អាគច្ឆតិ, តំ ឥមិនា មុគ្គរេន បហរិត្វា ឯកប្បហារេនេវ មារេហី’’តិ. សោ អន្ធពាលោ ហិតាហិតំ អជានន្តោ បរេសំ អាគមនមេវ ឱលោកេន្តោ តត្ថ អដ្ឋាសិ. ចោរា បន ឃរំ បវិសិត្វា គយ្ហូបគំ ភណ្ឌំ គហេត្វា ឃរមនុស្សេហិ ញាតមត្តាវ ឥតោ ចិតោ ច បលាយិំសុ. ឃរមនុស្សា ឧដ្ឋហិត្វា សីឃំ សីឃំ ធាវន្តា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តា តំ បុរិសំ សន្ធិទ្វារេ ឋិតំ ទិស្វា ‘‘ហរេ ទុដ្ឋចោរា’’តិ គហេត្វា ហត្ថបាទេ មុគ្គរាទីហិ បោថេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ – ‘‘អយំ, ទេវ, ចោរោ សន្ធិសុខេ គហិតោ’’តិ. រាជា ‘‘ឥមស្ស សីសំ ឆិន្ទាបេហី’’តិ នគរគុត្តិកំ អាណាបេសិ. ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ នគរគុត្តិកោ តំ គាហាបេត្វា បច្ឆាពាហំ គាឡ្ហពន្ធនំ ពន្ធាបេត្វា រត្តវណ្ណវិរឡមាលាពន្ធកណ្ឋំ ឥដ្ឋកចុណ្ណមក្ខិតសីសំ វជ្ឈបហដភេរិទេសិតមគ្គំ រថិកាយ រថិកំ សិង្ឃាដកេន សិង្ឃាដកំ វិចរាបេត្វា កសាហិ តាឡេន្តោ អាឃាតនាភិមុខំ នេតិ. ‘‘អយំ ឥមស្មិំ នគរេ វិលុម្បមានកចោរោ គហិតោ’’តិ កោលាហលំ អហោសិ.

តេន ច សមយេន តស្មិំ នគរេ សុលសា នាម នគរសោភិនី បាសាទេ ឋិតា វាតបានន្តរេន ឱលោកេន្តី តំ តថា នីយមានំ ទិស្វា បុព្ពេ តេន កតបរិចយា ‘‘អយំ បុរិសោ ឥមស្មិំយេវ នគរេ មហតិំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា ឥទានិ ឯវរូបំ អនត្ថំ អនយព្យសនំ បត្តោ’’តិ តស្ស ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា ចត្តារោ មោទកេ បានីយញ្ច បេសេសិ. នគរគុត្តិកស្ស ច អារោចាបេសិ – ‘‘តាវ អយ្យោ អាគមេតុ, យាវាយំ បុរិសោ ឥមេ មោទកេ ខាទិត្វា បានីយំ បិវិស្សតី’’តិ.

អថេតស្មិំ អន្តរេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ តស្ស ព្យសនប្បត្តិំ ទិស្វា ករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ – ‘‘អយំ បុរិសោ អកតបុញ្ញោ កតបាបោ, តេនាយំ និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, មយិ បន គតេ មោទកេ ច បានីយញ្ច ទត្វា ភុម្មទេវេសុ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, យំនូនាហំ ឥមស្ស អវស្សយោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា បានីយមោទកេសុ ឧបនីយមានេសុ តស្ស បុរិសស្ស បុរតោ បាតុរហោសិ. សោ ថេរំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ‘‘កិំ មេ ឥទានេវ ឥមេហិ មារិយមានស្ស មោទកេហិ ខាទិតេហិ, ឥទំ បន បរលោកំ គច្ឆន្តស្ស បាថេយ្យំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា មោទកេ ច បានីយញ្ច ថេរស្ស ទាបេសិ. ថេរោ តស្ស បសាទសំវឌ្ឍនត្ថំ តស្ស បស្សន្តស្សេវ តថារូបេ ឋានេ និសីទិត្វា មោទកេ បរិភុញ្ជិត្វា បានីយញ្ច បិវិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កាមិ. សោ បន បុរិសោ ចោរឃាតកេហិ អាឃាតនំ នេត្វា សីសច្ឆេទំ បាបិតោ អនុត្តរេ បុញ្ញក្ខេត្តេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរេ កតេន បុញ្ញេន ឧឡារេ ទេវលោកេ និព្ពត្តនារហោបិ យស្មា ‘‘សុលសំ អាគម្ម មយា អយំ ទេយ្យធម្មោ លទ្ធោ’’តិ សុលសាយ គតេន សិនេហេន មរណកាលេ ចិត្តំ ឧបក្កិលិដ្ឋំ អហោសិ. តស្មា ហីនកាយំ ឧបបជ្ជន្តោ បព្ពតគហនសម្ភូតេ សន្ទច្ឆាយេ មហានិគ្រោធរុក្ខេ រុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ.

សោ កិរ សចេ បឋមវយេ កុលវំសដ្ឋបនេ ឧស្សុក្កំ អករិស្ស, តស្មិំយេវ នគរេ សេដ្ឋីនំ អគ្គោ អភវិស្ស, មជ្ឈិមវយេ មជ្ឈិមោ, បច្ឆិមវយេ បច្ឆិមោ. សចេ បន បឋមវយេ បព្ពជិតោ អភវិស្ស, អរហា អភវិស្ស, មជ្ឈិមវយេ សកទាគាមី អនាគាមី វា អភវិស្ស, បច្ឆិមវយេ សោតាបន្នោ អភវិស្ស. បាបមិត្តសំសគ្គេន បន ឥត្ថិធុត្តោ សុរាធុត្តោ ទុច្ចរិតនិរតោ អនាទរិកោ ហុត្វា អនុក្កមេន សព្ពសម្បត្តិតោ បរិហាយិត្វា មហាព្យសនំ បត្តោតិ វទន្តិ.

អថ សោ អបរេន សមយេន សុលសំ ឧយ្យានគតំ ទិស្វា សញ្ជាតកាមរាគោ អន្ធការំ មាបេត្វា តំ អត្តនោ ភវនំ នេត្វា សត្តាហំ តាយ សទ្ធិំ សំវាសំ កប្បេសិ, អត្តានញ្ចស្សា អារោចេសិ. តស្សា មាតា តំ អបស្សន្តី រោទមានា ឥតោ ចិតោ ច បរិព្ភមតិ. តំ ទិស្វា មហាជនោ ‘‘អយ្យោ មហាមោគ្គល្លានោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ តស្សា គតិំ ជានេយ្យ, តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាហ. សា ‘‘សាធុ អយ្យោ’’តិ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ បុច្ឆិ. ថេរោ ‘‘ឥតោ សត្តមេ ទិវសេ វេឡុវនមហាវិហារេ ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ បរិសបរិយន្តេ បស្សិស្សសី’’តិ អាហ. អថ សុលសា តំ ទេវបុត្តំ អវោច – ‘‘អយុត្តំ មយ្ហំ តវ ភវនេ វសន្តិយា, អជ្ជ សត្តមោ ទិវសោ, មម មាតា មំ អបស្សន្តី បរិទេវសោកសមាបន្នា ភវិស្សតិ, សាធុ មំ, ទេវ, តត្ថេវ នេហី’’តិ. សោ តំ នេត្វា វេឡុវនេ ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ បរិសបរិយន្តេ ឋបេន្ត្វា អទិស្សមានរូបោ អដ្ឋាសិ.

តតោ មហាជនោ សុលសំ ទិស្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ម សុលសេ, ត្វំ ឯត្តកំ ទិវសំ កុហិំ គតា? តវ មាតា ត្វំ អបស្សន្តី បរិទេវសោកសមាបន្នា ឧម្មាទប្បត្តា វិយ ជាតា’’តិ. សា តំ បវត្តិំ មហាជនស្ស អាចិក្ខិ. មហាជនេន ច ‘‘កថំ សោ បុរិសោ តថាបាបបសុតោ អកតកុសលោ ទេវូបបត្តិំ បដិលភតី’’តិ វុត្តេ សុលសា ‘‘មយា ទាបិតេ មោទកេ បានីយញ្ច អយ្យស្ស មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស ទត្វា តេន បុញ្ញេន ទេវូបបត្តិំ បដិលភតី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា មហាជនោ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ អហោសិ – ‘‘អរហន្តោ នាម អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស, យេសុ អប្បកោបិ កតោ ការោ សត្តានំ ទេវូបបត្តិំ អាវហតី’’តិ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. ភិក្ខូ តមត្ថំ ភគវតោ អារោចេសុំ. តតោ ភគវា ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា –

១. ‘‘ខេត្តូបមា អរហន្តោ, ទាយកា កស្សកូបមា;

ពីជូបមំ ទេយ្យធម្មំ, ឯត្តោ និព្ពត្តតេ ផលំ.

២. ‘‘ឯតំ ពីជំ កសី ខេត្តំ, បេតានំ ទាយកស្ស ច;

តំ បេតា បរិភុញ្ជន្តិ, ទាតា បុញ្ញេន វឌ្ឍតិ.

៣. ‘‘ឥធេវ កុសលំ កត្វា, បេតេ ច បដិបូជិយ;

សគ្គញ្ច កមតិដ្ឋានំ, កម្មំ កត្វាន ភទ្ទក’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

១. តត្ថ ខេត្តូបមាតិ ខិត្តំ វុត្តំ ពីជំ តាយតិ មហប្ផលភាវករណេន រក្ខតីតិ ខេត្តំ, សាលិពីជាទីនំ វិរុហនដ្ឋានំ. តំ ឧបមា ឯតេសន្តិ ខេត្តូបមា, កេទារសទិសាតិ អត្ថោ. អរហន្តោតិ ខីណាសវា. តេ ហិ កិលេសារីនំ សំសារចក្កស្ស អរានញ្ច ហតត្តា, តតោ ឯវ អារកត្តា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា, បាបករណេ រហាភាវា ច ‘‘អរហន្តោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ យថា ខេតញ្ហិ តិណាទិទោសរហិតំ ស្វាភិសង្ខតពីជម្ហិ វុត្តេ ឧតុសលិលាទិបច្ចយន្តរូបេតំ កស្សកស្ស មហប្ផលំ ហោតិ, ឯវំ ខីណាសវសន្តានោ លោភាទិទោសរហិតោ ស្វាភិសង្ខតេ ទេយ្យធម្មពីជេ វុត្តេ កាលាទិបច្ចយន្តរសហិតោ ទាយកស្ស មហប្ផលោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘ខេត្តូបមា អរហន្តោ’’តិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ អយំ តស្ស សេខាទីនម្បិ ខេត្តភាវាបដិក្ខេបតោ.

ទាយកាតិ ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ ទាតារោ បរិច្ចជនកា, តេសំ បរិច្ចាគេន អត្តនោ សន្តានេ លោភាទីនំ បរិច្ចជនកា ឆេទនកា, តតោ វា អត្តនោ សន្តានស្ស សោធកា, រក្ខកា ចាតិ អត្ថោ. កស្សកូបមាតិ កស្សកសទិសា. យថា កស្សកោ សាលិខេត្តាទីនិ កសិត្វា យថាកាលញ្ច វុត្តុទកទាននីហរណនិធានរក្ខណាទីហិ អប្បមជ្ជន្តោ ឧឡារំ វិបុលញ្ច សស្សផលំ បដិលភតិ, ឯវំ ទាយកោបិ អរហន្តេសុ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគេន បារិចរិយាយ ច អប្បមជ្ជន្តោ ឧឡារំ វិបុលញ្ច ទានផលំ បដិលភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទាយកា កស្សកូបមា’’តិ.

ពីជូបមំ ទេយ្យធម្មន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ពីជសទិសោ ទេយ្យធម្មោតិ អត្ថោ. អន្នបានាទិកស្ស ហិ ទសវិធស្ស ទាតព្ពវត្ថុនោ ឯតំ នាមំ. ឯត្តោ និព្ពត្តតេ ផលន្តិ ឯតស្មា ទាយកបដិគ្គាហកទេយ្យធម្មបរិច្ចាគតោ ទានផលំ និព្ពត្តតិ ចេវ ឧប្បជ្ជតិ ច, ចិរតរបពន្ធវសេន បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច យស្មា បរិច្ចាគចេតនាភិសង្ខតស្ស អន្នបានាទិវត្ថុនោ ភាវោ, ន ឥតរស្ស, តស្មា ‘‘ពីជូបមំ ទេយ្យធម្ម’’ន្តិ ទេយ្យធម្មគ្គហណំ កតំ. តេន ទេយ្យធម្មាបទេសេន ទេយ្យធម្មវត្ថុវិសយាយ បរិច្ចាគចេតនាយយេវ ពីជភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. សា ហិ បដិសន្ធិអាទិប្បភេទស្ស តស្ស និស្សយារម្មណប្បភេទស្ស ច ផលស្ស និប្ផាទិកា, ន ទេយ្យធម្មោតិ.

២. ឯតំ ពីជំ កសី ខេត្តន្តិ យថាវុត្តំ ពីជំ, យថាវុត្តញ្ច ខេត្តំ, តស្ស ពីជស្ស តស្មិំ ខេត្តេ វបនបយោគសង្ខាតា កសិ ចាតិ អត្ថោ. ឯតំ តយំ កេសំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘បេតានំ ទាយកស្ស ចា’’តិ. យទិ ទាយកោ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទេតិ, បេតានញ្ច ទាយកស្ស ច, យទិ ន បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទេតិ, ទាយកស្សេវ ឯតំ ពីជំ ឯសា កសិ ឯតំ ខេត្តំ ឧបការាយ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ តំ ឧបការំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បេតា បរិភុញ្ជន្តិ, ទាតា បុញ្ញេន វឌ្ឍតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តំ បេតា បរិភុញ្ជន្តីតិ ទាយកេន បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានេ ទិន្នេ យថាវុត្តខេត្តកសិពីជសម្បត្តិយា អនុមោទនាយ ច យំ បេតានំ ឧបកប្បតិ, តំ ទានផលំ បេតា បរិភុញ្ជន្តិ. ទាតា បុញ្ញេន វឌ្ឍតីតិ ទាតា បន អត្តនោ ទានមយបុញ្ញនិមិត្តំ ទេវមនុស្សេសុ ភោគសម្បត្តិអាទិនា បុញ្ញផលេន អភិវឌ្ឍតិ. បុញ្ញផលម្បិ ហិ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០) បុញ្ញន្តិ វុច្ចតិ.

៣. ឥធេវ កុសលំ កត្វាតិ អនវជ្ជសុខវិបាកដ្ឋេន កុសលំ បេតានំ ឧទ្ទិសនវសេន ទានមយំ បុញ្ញំ ឧបចិនិត្វា ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ. បេតេ ច បដិបូជិយាតិ បេតេ ឧទ្ទិស្ស ទានេន សម្មានេត្វា អនុភុយ្យមានទុក្ខតោ តេ មោចេត្វា. បេតេ ហិ ឧទ្ទិស្ស ទិយ្យមានំ ទានំ តេសំ បូជា នាម ហោតិ. តេនាហ – ‘‘អម្ហាកញ្ច កតា បូជា’’តិ (បេ. វ. ១៨), ‘‘បេតានំ បូជា ច កតា ឧឡារា’’តិ (បេ. វ. ២៥) ច. ‘‘បេតេ ចា’’តិ ច-សទ្ទេន ‘‘បិយោ ច ហោតិ មនាបោ, អភិគមនីយោ ច ហោតិ វិស្សាសនីយោ, ភាវនីយោ ច ហោតិ គរុកាតព្ពោ, បាសំសោ ច ហោតិ កិត្តនីយោ វិញ្ញូន’’ន្តិ ឯវមាទិកេ ទិដ្ឋធម្មិកេ ទានានិសំសេ សង្គណ្ហាតិ. សគ្គញ្ច កមតិ ឋានំ, កម្មំ កត្វាន ភទ្ទកន្តិ កល្យាណំ កុសលកម្មំ កត្វា ទិព្ពេហិ អាយុអាទីហិ ទសហិ ឋានេហិ សុដ្ឋុ អគ្គត្តា ‘‘សគ្គ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ កតបុញ្ញានំ និព្ពត្តនដ្ឋានំ ទេវលោកំ កមតិ ឧបបជ្ជនវសេន ឧបគច្ឆតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘កុសលំ កត្វា’’តិ វត្វា បុន ‘‘កម្មំ កត្វាន ភទ្ទក’’ន្តិ វចនំ ‘‘ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគោ វិយ បត្តិទានវសេន ទានធម្មបរិច្ចាគោបិ ទានមយកុសលកម្មមេវា’’តិ ទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘បេតាតិ អរហន្តោ អធិប្បេតា’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ ‘‘បេតា’’តិ ខីណាសវានំ អាគតដ្ឋានស្សេវ អភាវតោ, ពីជាទិភាវស្ស ច ទាយកស្ស វិយ តេសំ អយុជ្ជមានត្តា, បេតយោនិកានំ យុជ្ជមានត្តា ច. ទេសនាបរិយោសានេ ទេវបុត្តំ សុលសញ្ច អាទិំ កត្វា ចតុរាសីតិយា បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

ខេត្តូបមបេតវត្ថុវណ្ណនា និដ្ឋិតា.