៥៦-៦៣. សច្ចញាណចតុក្កទ្វយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០៨-៩. សច្ចញាណចតុក្កទ្វយនិទ្ទេសេ ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ ទុក្ខេបេតំ ញាណន្តិអាទិ អនន្តរចតុក្កេ វិយ ឯកាភិសមយវសេន វុត្តំ. ទុវិធញ្ហិ សច្ចញាណំ លោកិយំ លោកុត្តរញ្ច. លោកិកំ ទុវិធំ អនុពោធញាណំ បច្ចវេក្ខណញាណញ្ច. អនុពោធញាណំ អាទិកម្មិកស្ស អនុស្សវាទិវសេន និរោធេ មគ្គេ ច បវត្តតិ, ទុក្ខេ សមុទយេ ច អារម្មណករណវសេន. បច្ចវេក្ខណញាណំ បដិវិទ្ធសច្ចស្ស ចតូសុបិ សច្ចេសុ អារម្មណករណវសេន. លោកុត្តរំ បដិវេធញាណំ និរោធមារម្មណំ កត្វា កិច្ចតោ ចត្តារិ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ. យថាហ – ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធម្បិ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទម្បិ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) សព្ពំ វត្តព្ពំ. ឥធាបិ ឥមិនា វារេន ឥទមេវ វុត្តំ. តំ បន លោកុត្តរម្បិ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទីនិ នាមានិ លភតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥធ បន លោកិកញាណមេវ អធិប្បេតំ. តស្មាយេវ ច តត្ថ កតមំ ទុក្ខេ ញាណន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ ទុក្ខំ អារព្ភាតិ ទុក្ខសច្ចំ អាលម្ពិត្វា, អារម្មណំ កត្វាតិ អត្ថោ. បញ្ញាតិអាទីសុ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណសង្ខាតេន បញ្ញាបនដ្ឋេន បញ្ញា, តេន តេន វា អនិច្ចាទិនា បការេន ធម្មេ ជានាតីតិបិ បញ្ញា. ឥទមស្សា សភាវបទំ. បជាននាការោ បជាននា. អនិច្ចាទីនិ វិចិនាតីតិ វិចយោ. បវិចយោតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ, បការេន វិចយោតិ អត្ថោ. ចតុសច្ចធម្មំ វិចិនាតីតិ ធម្មវិចយោ. អនិច្ចាទីនំ សម្មា លក្ខណវសេន សល្លក្ខណា. សា ឯវ ឧបសគ្គនានត្តេន ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណាតិ វុត្តា. ភុសំ លក្ខណា តេ តេ អនិច្ចាទិធម្មេ បដិច្ច ឧបលក្ខណាតិ អត្ថោ. បណ្ឌិតភាវោ បណ្ឌិច្ចំ. កុសលភាវោ កោសល្លំ. និបុណភាវោ នេបុញ្ញំ. អនិច្ចាទីនំ វិភាវនវសេន វេភព្យា. អនិច្ចាទីនំ ចិន្តនកវសេន ចិន្តា, យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ អនិច្ចាទីនិ ចិន្តាបេតីតិបិ ចិន្តា. អនិច្ចាទីនិ ឧបបរិក្ខតីតិ ឧបបរិក្ខា. ភូរីតិ បថវី. អយម្បិ សណ្ហដ្ឋេន វិត្ថតដ្ឋេន ច ភូរី វិយាតិ ភូរី. អថ វា បញ្ញាយេវ ភូតេ អត្ថេ រមតីតិ ភូរីតិ វុច្ចតិ. អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា, ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា. យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ អត្តហិតបដិបត្តិយំ សម្បយុត្តធម្មេ ច យាថាវលក្ខណបដិវេធេ បរិនេតីតិ បរិណាយិកា. ធម្មេ អនិច្ចាទិវសេន វិវិធា បស្សតីតិ វិបស្សនា. សម្មា បការេហិ អនិច្ចាទីនិ ជានាតីតិ សម្បជានោ, តស្ស ភាវោ សម្បជញ្ញំ. ឧប្បថបដិបន្នេ សិន្ធវេ វីថិអារោបនត្ថំ បតោទោ វិយ ឧប្បថេ ធាវនកំ កូដចិត្តំ វីថិអារោបនត្ថំ វិជ្ឈតីតិ បតោទោ វិយ បតោទោ.

ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ករោតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, បញ្ញាសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? នយិទំ ‘‘បុរិសស្ស ឥន្ទ្រិយំ បុរិសិន្ទ្រិយ’’ន្តិអាទិ វិយ បញ្ញាយ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. អថ ខោ បញ្ញា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អវិជ្ជាយ ន កម្បតីតិ បញ្ញាពលំ. កិលេសច្ឆេទនដ្ឋេន បញ្ញាវ សត្ថំ បញ្ញាសត្ថំ. អច្ចុគ្គតដ្ឋេន បញ្ញាវ បាសាទោ បញ្ញាបាសាទោ. អាលោកនដ្ឋេន បញ្ញាវ អាលោកោ បញ្ញាអាលោកោ. ឱភាសនដ្ឋេន បញ្ញាវ ឱភាសោ បញ្ញាឱភាសោ. បជ្ជោតនដ្ឋេន បញ្ញាវ បជ្ជោតោ បញ្ញាបជ្ជោតោ. បញ្ញវតោ ហិ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នស្ស ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកាលោកា ឯកោភាសា ឯកបជ្ជោតា ហោតិ. តេនេតំ វុត្តំ. ឥមេសុ បន តីសុ បទេសុ ឯកបទេនាបិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សិទ្ធេ យានិ បនេតានិ ភគវតា ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាលោកា. កតមេ ចត្តារោ? ចន្ទាលោកោ, សូរិយាលោកោ, អគ្គាលោកោ, បញ្ញាលោកោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាលោកា. ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ ចតុន្នំ អាលោកានំ យទិទំ បញ្ញាលោកោ’’. តថា ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ឱភាសា. ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បជ្ជោតា’’តិ (អ. និ. ៤.១៤៤-១៤៥) សត្តានំ អជ្ឈាសយវសេន សុត្តានិ ទេសិតានិ. តទនុរូបេនេវ ឥធាបិ ថេរេន ទេសនា កតា. អត្ថោ ហិ អនេកេហិ អាការេហិ វិភជ្ជមានោ សុវិភត្តោ ហោតិ, អញ្ញថា ច អញ្ញោ ពុជ្ឈតិ, អញ្ញថា អញ្ញោតិ. រតិករណដ្ឋេន បន រតិទាយកដ្ឋេន រតិជនកដ្ឋេន ចិត្តីកតដ្ឋេន ទុល្លភបាតុភាវដ្ឋេន អតុលដ្ឋេន អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេន ច បញ្ញាវ រតនំ បញ្ញារតនំ.

ន តេន សត្តា មុយ្ហន្តិ, សយំ វា អារម្មណេ ន មុយ្ហតីតិ អមោហោ. ធម្មវិចយបទំ វុត្តត្ថមេវ. កស្មា បនេតំ បុន វុត្តន្តិ? អមោហស្ស មោហបដិបក្ខភាវទីបនត្ថំ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘យ្វាយំ អមោហោ, សោ ន កេវលំ មោហតោ អញ្ញោ ធម្មោ, មោហស្ស បន បដិបក្ខោ ធម្មវិចយសង្ខាតោ អមោហោ នាម ឥធ អធិប្បេតោ’’តិ. សម្មាទិដ្ឋីតិ យាថាវនិយ្យានិកកុសលទិដ្ឋិ. ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ, តត្ថ កតមំ ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ, តត្ថ កតមំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណ’’ន្តិ បុច្ឆាវចនានិ សង្ខេបវសេន វុត្តានីតិ.

សច្ចញាណចតុក្កទ្វយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.