៥២. ចេតោបរិយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០៤. ចេតោបរិយញាណនិទ្ទេសេ សោ ឯវំ បជានាតីតិ ឥទានិ វត្តព្ពំ វិធានំ ឧបទិសតិ. ឥទំ រូបំ សោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋិតន្តិអាទិ អាទិកម្មិកេន ឈាយិនា បដិបជ្ជិតព្ពំ វិធានំ. កថំ? ឯតញ្ហិ ញាណំ ឧប្បាទេតុកាមេន ឈាយិនា បឋមំ តាវ ទិព្ពចក្ខុញាណំ ឧប្បាទេតព្ពំ. ឯតញ្ហិ ទិព្ពចក្ខុវសេន ឥជ្ឈតិ, តំ ឯតស្ស បរិកម្មំ. តស្មា តេន ភិក្ខុនា អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា បរស្ស ហទយរូបំ និស្សាយ វត្តមានស្ស លោហិតស្ស វណ្ណំ បស្សិត្វា បស្សិត្វា ចិត្តំ បរិយេសិតព្ពំ. តញ្ហិ លោហិតំ កុសលសោមនស្សេ វត្តមានេ រត្តំ ហោតិ និគ្រោធបក្កវណ្ណំ, អកុសលសោមនស្សេ វត្តមានេ តទេវ លុឡិតំ ហោតិ, ទោមនស្សេ វត្តមានេ កាឡកំ ហោតិ ជម្ពុបក្កវណ្ណំ លុឡិតំ. កុសលូបេក្ខាយ វត្តមានាយ បសន្នំ ហោតិ តិលតេលវណ្ណំ. អកុសលូបេក្ខាយ វត្តមានាយ តទេវ លុឡិតំ ហោតិ. តស្មា តេន ‘‘ឥទំ រូបំ សោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋិតំ, ឥទំ រូបំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋិតំ, ឥទំ រូបំ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយសមុដ្ឋិត’’ន្តិ បរស្ស ហទយលោហិតវណ្ណំ បស្សិត្វា បស្សិត្វា ចិត្តំ បរិយេសន្តេន ចេតោបរិយញាណំ ថាមគតំ កាតព្ពំ. ឯវំ ថាមគតេ ហិ តស្មិំ អនុក្កមេន សព្ពម្បិ កាមាវចរាទិភេទំ ចិត្តំ បជានាតិ ចិត្តា ចិត្តមេវ សង្កមន្តោ វិនា ហទយរូបទស្សនេន. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘អារុប្បេ បរស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ កស្ស ហទយរូបំ បស្សតិ, កស្សិន្ទ្រិយវិការំ ឱលោកេតីតិ? ន កស្សចិ. ឥទ្ធិមតោ វិសយោ ឯស, យទិទំ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តំ អាវជ្ជន្តោ សោឡសប្បភេទំ ចិត្តំ ជានាតិ. អកតាភិនិវេសស្ស បន វសេន អយំ កថា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤០១).

បរសត្តានន្តិ អត្តានំ ឋបេត្វា សេសសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ ឥទម្បិ ឥមិនា ឯកត្ថមេវ, វេនេយ្យវសេន បន ទេសនាវិលាសេន ច ព្យញ្ជនេន នានត្តំ កតំ. ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាតីតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សរាគាទិវសេន នានប្បការតោ ជានាតិ. សរាគំ វាតិអាទីសុ វា-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តត្ថ អដ្ឋវិធំ លោភសហគតចិត្តំ សរាគំ ចិត្តំ នាម, អវសេសំ ចតុភូមកកុសលាព្យាកតចិត្តំ វីតរាគំ នាម. ទ្វេ ទោមនស្សចិត្តានិ, ទ្វេ វិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចចិត្តានីតិ ឥមានិ បន ចត្តារិ ចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ វីតរាគបទេន សង្គណ្ហន្តិ. ទុវិធំ បន ទោមនស្សសហគតំ ចិត្តំ សទោសំ ចិត្តំ នាម, សព្ពម្បិ ចតុភូមកំ កុសលាព្យាកតំ វីតទោសំ នាម. សេសានិ ទស អកុសលចិត្តានិ ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ. កេចិ បន ថេរា តានិបិ វីតទោសបទេន សង្គណ្ហន្តិ. សមោហំ វីតមោហន្តិ ឯត្ថ បន មោហេកហេតុកវសេន វិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចសហគតទ្វយមេវ សមោហំ. មោហស្ស បន សព្ពាកុសលេសុ សម្ភវតោ ទ្វាទសវិធម្បិ អកុសលំ ចិត្តំ ‘‘សមោហ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. អវសេសំ កុសលាព្យាកតំ វីតមោហំ. ថិនមិទ្ធានុគតំ បន សំខិត្តំ, ឧទ្ធច្ចានុគតំ វិក្ខិត្តំ. រូបាវចរារូបាវចរំ មហគ្គតំ, អវសេសំ អមហគ្គតំ. សព្ពម្បិ តេភូមកំ សឧត្តរំ, លោកុត្តរំ អនុត្តរំ. ឧបចារប្បត្តំ អប្បនាប្បត្តញ្ច សមាហិតំ, តទុភយមសម្បត្តំ អសមាហិតំ. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិមុត្តិប្បត្តំ វិមុត្តំ, បញ្ចវិធម្បិ ឯតំ វិមុត្តិមប្បត្តំ អវិមុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ ចេតោបរិយញាណលាភី ភិក្ខុ សោឡសប្បភេទម្បិ ចិត្តំ បជានាតិ. បុថុជ្ជនា បន អរិយានំ មគ្គផលចិត្តំ ន ជានន្តិ, អរិយាបិ ច ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា ឧបរិមានំ ឧបរិមានំ មគ្គផលចិត្តំ ន ជានន្តិ, ឧបរិមា ឧបរិមា បន ហេដ្ឋិមានំ ហេដ្ឋិមានំ ចិត្តំ ជានន្តីតិ.

ចេតោបរិយញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.