៤០. ទស្សនវិសុទ្ធិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩១. ទស្សនវិសុទ្ធិញាណនិទ្ទេសេ សព្ពេ ធម្មា ឯកសង្គហិតាតិ សព្ពេ សង្ខតាសង្ខតា ធម្មា ឯកេន សង្គហិតា បរិច្ឆិន្នា. តថដ្ឋេនាតិ ភូតដ្ឋេន, អត្តនោ អត្តនោ សភាវវសេន វិជ្ជមានត្ថេនាតិ អត្ថោ. អនត្តដ្ឋេនាតិ ការកវេទកសង្ខាតេន អត្តនា រហិតដ្ឋេន. សច្ចដ្ឋេនាតិ អវិសំវាទកដ្ឋេន, អត្តនោ សភាវញ្ញថត្តាភាវេនាតិ អត្ថោ. បដិវេធដ្ឋេនាតិ សភាវតោ ញាណេន បដិវិជ្ឈិតព្ពដ្ឋេន. ឥធ លោកុត្តរញាណេន អសម្មោហតោ អារម្មណតោ ច បដិវេធោ វេទិតព្ពោ. អភិជាននដ្ឋេនាតិ លោកិកេន ញាណេន អារម្មណតោ, លោកុត្តរេន ញាណេន អសម្មោហតោ អារម្មណតោ ច តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវតោ អភិជានិតព្ពដ្ឋេន. ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦) ហិ វុត្តំ. បរិជាននដ្ឋេនាតិ វុត្តនយេនេវ លោកិយលោកុត្តរេហិ ញាណេហិ សភាវតោ អភិញ្ញាតានំ ធម្មានំ អនិច្ចាទិតោ និយ្យានាទិតោ ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជានិតព្ពដ្ឋេន. ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. ធម្មដ្ឋេនាតិ សភាវធារណាទិនា ធម្មដ្ឋេន. ធាតុដ្ឋេនាតិ និជ្ជីវតាទិនា ធាតុដ្ឋេន. ញាតដ្ឋេនាតិ លោកិយលោកុត្តរេហិ ញាណេហិ ញាតុំ សក្កុណេយ្យដ្ឋេន. យថា ទដ្ឋុំ សក្កុណេយ្យាទិនា អត្ថេន ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ រូប’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ញាតុំ សក្កុណេយ្យដ្ឋោ ញាតដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. សច្ឆិកិរិយដ្ឋេនាតិ អារម្មណតោ បច្ចក្ខកាតព្ពដ្ឋេន. ផុសនដ្ឋេនាតិ បច្ចក្ខកតស្ស អារម្មណតោ បុនប្បុនំ ផុសិតព្ពដ្ឋេន. អភិសមយដ្ឋេនាតិ លោកិកេន ញាណេន អភិសមាគន្តព្ពដ្ឋេន. កិញ្ចាបិ ហិ ‘‘តថដ្ឋេ បញ្ញា សច្ចវិវដ្ដេ ញាណំ, អភិញ្ញាបញ្ញា ញាតដ្ឋេ ញាណំ, សច្ឆិកិរិយាបញ្ញា ផស្សនដ្ឋេ ញាណ’’ន្តិ ឯកេកមេវ ញាណំ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយញ្ច –

‘‘សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតី’’តិ . –

គាថាវណ្ណនាយំ អភិសមយសទ្ទស្ស បដិវេធត្ថោ វុត្តោ, ឥធ បន យថាវុត្តេន អត្ថេន តេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋកថាយមេវ ហិ សោ លោកិយញាណវសេន ធម្មាភិសមយោ វុត្តោតិ.

កាមច្ឆន្ទោ នានត្តន្តិ វិក្ខេបសព្ភាវតោ នានារម្មណត្តា ច នានាសភាវោតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពកិលេសា វេទិតព្ពា. នេក្ខម្មំ ឯកត្តន្តិ ចិត្តេកគ្គតាសព្ភាវតោ នានារម្មណវិក្ខេបាភាវតោ ច ឯកសភាវន្តិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពកុសលា វេទិតព្ពា. ឥធ បេយ្យាលេន សំខិត្តានំ ព្យាបាទាទីនំ អកុសលានំ យថាវុត្តេន អត្ថេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. វិតក្កវិចារាទីនំ បន ហេដ្ឋិមានំ ហេដ្ឋិមានំ ឧបរិមតោ ឧបរិមតោ ឱឡារិកដ្ឋេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. យស្មា ឯកសង្គហិតនានត្តេកត្តានំ បដិវេធោ មគ្គក្ខណេ សច្ចបដិវេធេន សិជ្ឈតិ, តស្មា ‘‘បដិវេធោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា សច្ចាភិសមយំ ទស្សេសិ.

បរិញ្ញា បដិវេធំ បដិវិជ្ឈតីតិ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ. ឯស នយោ សេសេសុ. សច្ចាភិសមយកាលស្មិញ្ហិ មគ្គញាណស្ស ឯកក្ខណេ បរិញ្ញា, បហានំ, សច្ឆិកិរិយា, ភាវនាតិ ចត្តារិ កិច្ចានិ ហោន្តិ. យថា នាវា អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, ឱរិមំ តីរំ បជហតិ, សោតំ ឆិន្ទតិ, ភណ្ឌំ វហតិ, បារិមំ តីរំ អប្បេតិ, ឯវមេវ មគ្គញាណំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ អភិសមេតិ, ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, សមុទយំ បហានាភិសមយេន អភិសមេតិ, មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ចត្តារិបិ សច្ចានិ បាបុណាតិ បស្សតិ បដិវិជ្ឈតីតិ. យថា ឱរិមំ តីរំ បជហតិ, ឯវំ មគ្គញាណំ ទុក្ខំ បរិជានាតិ. យថា សោតំ ឆិន្ទតិ, ឯវំ សមុទយំ បជហតិ. យថា ភណ្ឌំ វហតិ, ឯវំ សហជាតាទិបច្ចយតាយ មគ្គំ ភាវេតិ. យថា បារិមំ តីរំ អប្បេតិ, ឯវំ បារិមតីរភូតំ និរោធំ សច្ឆិករោតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

ទស្សនំ វិសុជ្ឈតីតិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសតមប្បហានេន ញាណទស្សនំ វិសុទ្ធិភាវំ បាបុណាតិ. ទស្សនំ វិសុទ្ធន្តិ តស្ស តស្ស ផលស្ស ឧប្បាទក្ខណេ តស្ស តស្ស មគ្គញាណស្ស កិច្ចសិទ្ធិប្បត្តិតោ ញាណទស្សនំ វិសុទ្ធិភាវំ បត្តំ ហោតិ. សព្ពធម្មានំ ឯកសង្គហិតាយ នានត្តេកត្តបដិវេធបញ្ញាយ មគ្គផលញាណេហិ សិទ្ធិតោ អន្តេ មគ្គផលញាណានិ វុត្តានិ.

ទស្សនវិសុទ្ធិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.