៣៤. និរោធសមាបត្តិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៣. និរោធសមាបត្តិញាណនិទ្ទេសេ សមថពលន្តិ កាមច្ឆន្ទាទយោ បច្ចនីកធម្មេ សមេតីតិ សមថោ, សោយេវ អកម្បនីយដ្ឋេន ពលំ. អនាគាមិអរហន្តានំយេវ សមាធិបដិបក្ខស្ស កាមច្ឆន្ទស្ស បហានេន សមាធិស្មិំ បរិបូរការិភាវប្បត្តត្តា តេសំយេវ សមាធិ ពលប្បត្តោតិ កត្វា ‘‘សមថពល’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន អញ្ញេសំ. សមាធិពលន្តិបិ បាឋោ. វិបស្សនាពលន្តិ អនិច្ចាទិវសេន វិវិធេហិ អាការេហិ ធម្មេ បស្សតីតិ វិបស្សនា, សាយេវ អកម្បនីយដ្ឋេន ពលំ. តេសំយេវ ឧភិន្នំ ពលប្បត្តំ វិបស្សនាញាណំ. តត្ថ សមថពលំ អនុបុព្ពេន ចិត្តសន្តានវូបសមនត្ថំ និរោធេ ច បដិបាទនត្ថំ, វិបស្សនាពលំ បវត្តេ អាទីនវទស្សនត្ថំ និរោធេ ច អានិសំសទស្សនត្ថំ.

នីវរណេតិ និមិត្តត្ថេ ភុម្មវចនំ, នីវរណនិមិត្តំ នីវរណបច្ចយាតិ អត្ថោ. ករណត្ថេ វា ភុម្មវចនំ, នីវរណេនាតិ អត្ថោ. ន កម្បតីតិ ឈានសមង្គីបុគ្គលោ. អថ វា ឈានន្តិ ឈានង្គានំ អធិប្បេតត្តា បឋមេន ឈានេន តំសម្បយុត្តសមាធិ នីវរណេ ន កម្បតិ. អយមេវ ចេត្ថ យោជនា គហេតព្ពា. ឧទ្ធច្ចេ ចាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទេ ឧទ្ធច្ចេ ច. ឧទ្ធច្ចន្តិ ច ឧទ្ធតភាវោ, តំ អវូបសមលក្ខណំ. ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ចាតិ ឧទ្ធច្ចេន សហគតេ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតេ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តេ មោហអហិរិកអនោត្តប្បកិលេសេ ច. ខន្ធេ ចាតិ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តចតុក្ខន្ធេ ច. ន កម្បតិ ន ចលតិ ន វេធតីតិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. ឧទ្ធច្ចេ ន កម្បតិ, ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ន ចលតិ, ឧទ្ធច្ចសហគតក្ខន្ធេ ន វេធតីតិ យោជេតព្ពំ. វិបស្សនាពលំ សត្តន្នំយេវ អនុបស្សនានំ វុត្តត្តា តាសំយេវ វសេន វិបស្សនាពលំ បរិបុណ្ណំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. អវិជ្ជាយ ចាតិ ទ្វាទសសុបិ អកុសលចិត្តុប្បាទេសុ អវិជ្ជាយ ច. អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ចាតិ យថាយោគំ អវិជ្ជាយ សម្បយុត្តលោភទោសមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកអនោត្តប្បកិលេសេ ច.

វចីសង្ខារាតិ វិតក្កវិចារា. ‘‘បុព្ពេ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វិតក្កេត្វា វិចារេត្វា បច្ឆា វាចំ ភិន្ទតិ, តស្មា វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣) វចនតោ វាចំ សង្ខរោន្តិ ឧប្បាទេន្តីតិ វចីសង្ខារា. កាយសង្ខារាតិ អស្សាសបស្សាសា. ‘‘អស្សាសបស្សាសា ខោ, អាវុសោ វិសាខ, កាយិកា ឯតេ ធម្មា កាយបដិពទ្ធា, តស្មា អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣) វចនតោ កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា. សញ្ញាវេទយិតនិរោធន្តិ សញ្ញាយ វេទនាយ ច និរោធំ. ចិត្តសង្ខារាតិ សញ្ញា ច វេទនា ច. ‘‘ចេតសិកា ឯតេ ធម្មា ចិត្តបដិពទ្ធា, តស្មា សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៣) វចនតោ ចិត្តេន សង្ខរីយន្តីតិ ចិត្តសង្ខារា.

៨៤. ញាណចរិយាសុ អនុបស្សនាវសានេ, វិវដ្ដនានុបស្សនាគហណេន វា តស្សា អាទិភូតា ចរិយាកថាយ ញាណចរិយាតិ វុត្តា សេសានុបស្សនាបិ គហិតា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. សោឡសហិ ញាណចរិយាហីតិ ច ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ, អនាគាមិស្ស បន អរហត្តមគ្គផលវជ្ជាហិ ចុទ្ទសហិបិ ហោតិ បរិបុណ្ណពលត្តា.

៨៥. នវហិ សមាធិចរិយាហីតិ ឯត្ថ បឋមជ្ឈានាទីហិ អដ្ឋ, បឋមជ្ឈានាទីនំ បដិលាភត្ថាយ សព្ពត្ថ ឧបចារជ្ឈានវសេន ឯកាតិ នវ សមាធិចរិយា. ពលចរិយានំ កិំ នានត្តំ? សមថពលេនបិ ហិ ‘‘នេក្ខម្មវសេនា’’តិអាទីហិ សត្តហិ បរិយាយេហិ ឧបចារសមាធិ វុត្តោ, បេយ្យាលវិត្ថារតោ ‘‘បឋមជ្ឈានវសេនា’’តិអាទីហិ សមសត្តតិយា វារេហិ យថាយោគំ អប្បនូបចារសមាធិ វុត្តោ, សមាធិចរិយាយបិ ‘‘បឋមំ ឈាន’’ន្តិអាទីហិ អដ្ឋហិ បរិយាយេហិ អប្បនាសមាធិ វុត្តោ. បឋមំ ឈានំ បដិលាភត្ថាយាតិអាទីហិ អដ្ឋហិ បរិយាយេហិ ឧបចារសមាធិ វុត្តោតិ ឧភយត្ថាបិ អប្បនូបចារសមាធិយេវ វុត្តោ. ឯវំ សន្តេបិ អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ វសីភាវដ្ឋេន ចរិយាតិ វេទិតព្ពា. វិបស្សនាពលេ បន សត្ត អនុបស្សនាវ ‘‘វិបស្សនាពល’’ន្តិ វុត្តា, ញាណចរិយាយ សត្ត ច អនុបស្សនា វុត្តា, វិវដ្ដនានុបស្សនាទយោ នវ ច វិសេសេត្វា វុត្តា. ឥទំ នេសំ នានត្តំ. សត្ត អនុបស្សនា បន អកម្បិយដ្ឋេន ពលានិ វសីភាវដ្ឋេន ចរិយាតិ វេទិតព្ពា.

‘‘វសីភាវតា បញ្ញា’’តិ (បដិ. ម. ១.៣៤ មាតិកា) ឯត្ថ វុត្តវសិយោ វិស្សជ្ជេតុំ វសីតិ បញ្ច វសិយោតិ ឥត្ថិលិង្គវោហារេន វុត្តំ. វសោ ឯវ វសីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុន បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ តា វសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ អាវជ្ជនវសីតិអាទិមាហ. អាវជ្ជនាយ វសោ អាវជ្ជនវសោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ អាវជ្ជនវសី. ឯសេវ នយោ សេសេសុ. បឋមំ ឈានំ យត្ថិច្ឆកន្តិ យត្ថ យត្ថ បទេសេ ឥច្ឆតិ គាមេ វា អរញ្ញេ វា, តត្ថ តត្ថ អាវជ្ជតិ. យទិច្ឆកន្តិ យទា យទា កាលេ សីតកាលេ វា ឧណ្ហកាលេ វា, តទា តទា អាវជ្ជតិ. អថ វា យំ យំ បឋមំ ឈានំ ឥច្ឆតិ បថវីកសិណារម្មណំ វា សេសារម្មណំ វា, តំ តំ អាវជ្ជតិ. ឯកេកកសិណារម្មណស្សាបិ ឈានស្ស វសិតានំ វុត្តត្តា បុរិមយោជនាយេវ សុន្ទរតរា. យាវតិច្ឆកន្តិ យាវតកំ កាលំ ឥច្ឆតិ អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តំ សត្តាហំ វា, តាវតកំ កាលំ អាវជ្ជតិ. អាវជ្ជនាយាតិ មនោទ្វារាវជ្ជនាយ. ទន្ធាយិតត្តន្តិ អវសវត្តិភាវោ, អលសភាវោ វា. សមាបជ្ជតីតិ បដិបជ្ជតិ, អប្បេតីតិ អត្ថោ. អធិដ្ឋាតីតិ អន្តោសមាបត្តិយំ អធិកំ កត្វា តិដ្ឋតិ. វុដ្ឋានវសិយំបឋមំ ឈានន្តិ និស្សក្កត្ថេ ឧបយោគវចនំ, បឋមជ្ឈានាតិ អត្ថោ. បច្ចវេក្ខតីតិ បច្ចវេក្ខណជវនេហិ និវត្តិត្វា បស្សតិ. អយមេត្ថ បាឡិវណ្ណនា.

អយំ បន អត្ថប្បកាសនា – បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ វិតក្កំ អាវជ្ជយតោ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តាវជ្ជនានន្តរំ វិតក្ការម្មណានេវ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ, តតោ ទ្វេ ភវង្គានិ, តតោ បុន វិចារារម្មណំ អាវជ្ជនំ វុត្តនយេនេវ ជវនានីតិ ឯវំ បញ្ចសុ ឈានង្គេសុ យទា និរន្តរំ ចិត្តំ បេសេតុំ សក្កោតិ, អថស្ស អាវជ្ជនវសី សិទ្ធាវ ហោតិ. អយំ បន មត្ថកប្បត្តា វសី ភគវតោ យមកបាដិហារិយេវ លព្ភតិ. ឥតោ បរំ សីឃតរា អាវជ្ជនវសី នាម នត្ថិ. អញ្ញេសំ បន អន្តរន្តរា ភវង្គវារេ គណនា នត្ថិ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស នន្ទោបនន្ទទមនេ វិយ សីឃំ សមាបត្តិសមាបជ្ជនសមត្ថតា សមាបជ្ជនវសី នាម. អច្ឆរាមត្តំ វា ទសច្ឆរាមត្តំ វា ខណំ សមាបត្តិំ ឋបេតុំ សមត្ថតា អធិដ្ឋានវសី នាម. តថេវ តតោ លហុំ វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសី នាម. បច្ចវេក្ខណវសី បន អាវជ្ជនវសិយា ឯវ វុត្តា. បច្ចវេក្ខណជវនានេវ ហិ តត្ថ អាវជ្ជនានន្តរានីតិ. ឥតិ អាវជ្ជនវសិយា សិទ្ធាយ បច្ចវេក្ខណវសី សិទ្ធា ហោតិ, អធិដ្ឋានវសិយា ច សិទ្ធាយ វុដ្ឋានវសី សិទ្ធា ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘អយំ បន មត្ថកប្បត្តា វសី ភគវតោ យមកបាដិហារិយេវ លព្ភតី’’តិ វុត្តត្តា បាដិហារិយកាលេ ឈានង្គបច្ចវេក្ខណានំ អភាវតោ នានាវិធវណ្ណាទិនិម្មានស្ស នានាកសិណវសេន ឥជ្ឈនតោ តំតំកសិណារម្មណំ ឈានំ សមាបជ្ជិតុកាមស្ស យថារុចិ លហុំ តស្មិំ កសិណេ វុត្តនយេន អាវជ្ជនបវត្តនសមត្ថតា អាវជ្ជនវសី, តទាវជ្ជនវីថិយំយេវ តស្ស ឈានស្ស អប្បនាសមត្ថតាសមាបជ្ជនសមត្ថតា សមាបជ្ជនវសី. ឯវញ្ហិ វុច្ចមានេ យុត្តិ ច ន វិរុជ្ឈតិ, វសីបដិបាដិ ច យថាក្កមេនេវ យុជ្ជតិ. ឈានង្គបច្ចវេក្ខណាយំ បន ‘‘មត្ថកប្បត្តាយេវ បញ្ច ជវនានី’’តិ វុត្តត្តា វុត្តនយេន សត្តសុបិ ជវនេសុ ជវន្តេសុ បច្ចវេក្ខណវសីយេវ ហោតិ. ឯវំ សន្តេ ‘‘បឋមជ្ឈានំ អាវជ្ជតី’’តិ វចនំ ន យុជ្ជតីតិ ចេ? យថា កសិណេ បវត្តំ ឈានំ ការណោបចារេន កសិណន្តិ វុត្តំ, តថា ឈានបច្ចយំ កសិណំ ‘‘សុខោ ពុទ្ធានមុប្បាទោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៩៤) វិយ ផលោបចារេន ឈានន្តិ វុត្តំ. យថាបរិច្ឆិន្នេ កាលេ ឋត្វា វុដ្ឋិតស្ស និទ្ទាយ បពុទ្ធស្ស បុន និទ្ទោក្កមនេ វិយ បុន ឈានោក្កមនេ សតិបិ អធិដ្ឋានវសីយេវ នាម, យថាបរិច្ឆេទេន វុដ្ឋិតស្ស បន វុដ្ឋានេយេវ អធិដ្ឋានេ សតិបិ វុដ្ឋានវសី នាម ហោតីតិ អយំ តេសំ វិសេសោ.

និរោធសមាបត្តិយា វិភាវនត្ថំ បន ឥទំ បញ្ហកម្មំ – កា និរោធសមាបត្តិ, កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តិ, កត្ថ សមាបជ្ជន្តិ, កស្មា សមាបជ្ជន្តិ, កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ, កថំ ឋានំ, កថំ វុដ្ឋានំ, វុដ្ឋិតស្ស កិន្និន្នំ ចិត្តំ ហោតិ, មតស្ស ច សមាបន្នស្ស ច កោ វិសេសោ, និរោធសមាបត្តិ កិំ សង្ខតា អសង្ខតា លោកិយា លោកុត្តរា និប្ផន្នា អនិប្ផន្នាតិ?

តត្ថ កា និរោធសមាបត្តីតិ? យា អនុបុព្ពនិរោធវសេន ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ អប្បវត្តិ.

កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តីតិ? សព្ពេបិ បុថុជ្ជនា សោតាបន្នា សកទាគាមិនោ សុក្ខវិបស្សកា ច អនាគាមី អរហន្តោ ន សមាបជ្ជន្តិ, អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ បន អនាគាមិនោ ច ខីណាសវា ច សមាបជ្ជន្តិ.

កត្ថ សមាបជ្ជន្តីតិ? បញ្ចវោការភវេ. កស្មា? អនុបុព្ពសមាបត្តិសព្ភាវតោ. ចតុវោការភវេ បន បឋមជ្ឈានាទីនំ ឧប្បត្តិយេវ នត្ថិ, តស្មា ន សក្កា តត្ថ សមាបជ្ជិតុំ.

កស្មា សមាបជ្ជន្តីតិ? សង្ខារានំ បវត្តិភេទេ ឧក្កណ្ឋិត្វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អចិត្តកា ហុត្វា ‘‘និរោធំ និព្ពានំ បត្វា សុខំ វិហរិស្សាមា’’តិ សមាបជ្ជន្តិ.

កថំ ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតីតិ? សមថវិបស្សនាវសេន ឧស្សក្កិត្វា កតបុព្ពកិច្ចស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធយតោ ឯវមស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ. យោ ហិ សមថវសេនេវ ឧស្សក្កតិ, សោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បត្វា តិដ្ឋតិ. យោ វិបស្សនាវសេនេវ ឧស្សក្កតិ, សោ ផលសមាបត្តិំ បត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បន ឧភយវសេន ឧស្សក្កិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធេតិ, សោ តំ សមាបជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

អយំ បន វិត្ថារោ – ឥធ ភិក្ខុ និរោធំ សមាបជ្ជិតុកាមោ កតភត្តកិច្ចោ សុធោតហត្ថបាទោ វិវិត្តេ ឱកាសេ សុបញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ បឋមជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. វិបស្សនា បនេសា តិវិធា ហោតិ – សង្ខារបរិគ្គណ្ហនកវិបស្សនា, ផលសមាបត្តិវិបស្សនា, និរោធសមាបត្តិវិបស្សនាតិ. តត្ថ សង្ខារបរិគ្គណ្ហនកវិបស្សនា មន្ទា វា ហោតុ តិក្ខា វា, មគ្គស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិយេវ. ផលសមាបត្តិវិបស្សនា តិក្ខាវ វដ្ដតិ មគ្គភាវនាសទិសា. និរោធសមាបត្តិវិបស្សនា បន នាតិមន្ទា នាតិតិក្ខា វដ្ដតិ. តស្មា ឯស នាតិមន្ទាយ នាតិតិក្ខាយ វិបស្សនាយ តេ សង្ខារេ វិបស្សតិ. តតោ ទុតិយជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ តថេវ វិបស្សតិ. តតោ តតិយជ្ឈានំ…បេ… តតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ តថេវ វិបស្សតិ. អថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ចតុព្ពិធំ បុព្ពកិច្ចំ ករោតិ – នានាពទ្ធអវិកោបនំ, សង្ឃបដិមាននំ, សត្ថុបក្កោសនំ, អទ្ធានបរិច្ឆេទន្តិ.

តត្ថ នានាពទ្ធអវិកោបនន្តិ យំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ន ហោតិ, នានាពទ្ធំ ហុត្វា ឋិតំ បត្តចីវរំ វា មញ្ចបីឋំ វា និវាសគេហំ វា អញ្ញំ វា បន កិញ្ចិ បរិក្ខារជាតំ, តំ យថា ន វិកុប្បតិ, អគ្គិឧទកវាតចោរឧន្ទូរាទីនំ វសេន ន វិនស្សតិ, ឯវំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តត្រិទំ អធិដ្ឋានវិធានំ – ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឥមស្មិំ សត្តាហព្ភន្តរេ មា អគ្គិនា ឈាយតុ, មា ឧទកេន វុយ្ហតុ, មា វាតេន វិទ្ធំសតុ, មា ចោរេហិ ហរីយតុ, មា ឧន្ទូរាទីហិ ខជ្ជតូ’’តិ. ឯវំ អធិដ្ឋិតេ តំ សត្តាហំ តស្ស ន កោចិ បរិស្សយោ ហោតិ, អនធិដ្ឋហតោ បន អគ្គិអាទីហិ វិនស្សតិ. ឥទំ នានាពទ្ធអវិកោបនំ នាម. យំ បន ឯកាពទ្ធំ ហោតិ និវាសនបារុបនំ វា និសិន្នាសនំ វា, តត្ថ វិសុំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ, សមាបត្តិយេវ នំ រក្ខតិ.

សង្ឃបដិមាននន្តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បដិមាននំ ឧទិក្ខនំ. យាវ ឯសោ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ, តាវ សង្ឃកម្មស្ស អករណន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ន បដិមាននំ ឯតស្ស បុព្ពកិច្ចំ, បដិមាននាវជ្ជនំ បន បុព្ពកិច្ចំ. តស្មា ឯវំ អាវជ្ជិតព្ពំ – ‘‘សចេ មយិ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ សង្ឃោ អបលោកនកម្មាទីសុ កិញ្ចិទេវ កម្មំ កត្តុកាមោ ហោតិ, យាវ មំ កោចិ ភិក្ខុ អាគន្ត្វា ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ឯវំ កត្វា សមាបន្នោ ហិ តស្មិំ សមយេ វុដ្ឋាតិយេវ. យោ បន ឯវំ ន ករោតិ, សង្ឃោ ច សន្និបតិត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘និរោធំ សមាបន្នោ’’តិ វុត្តេ កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេតិ ‘‘គច្ឆ តំ សង្ឃស្ស វចនេន បក្កោសា’’តិ. អថស្ស តេន ភិក្ខុនា សវនូបចារេ ឋត្វា ‘‘សង្ឃោ តំ អាវុសោ បដិមានេតី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ឯវំគរុកា ហិ សង្ឃស្ស អាណា នាម. តស្មា តំ អាវជ្ជិត្វា យថា សយមេវ វុដ្ឋាតិ, ឯវំ សមាបជ្ជិតព្ពំ.

សត្ថុបក្កោសនន្តិ ឥធាបិ សត្ថុបក្កោសនាវជ្ជនមេវ ឥមស្ស បុព្ពកិច្ចំ. តស្មា តម្បិ ឯវំ អាវជ្ជិតព្ពំ – ‘‘សចេ មយិ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ សត្ថា ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទំ វា បញ្ញបេតិ, តថារូបាយ វា អដ្ឋុប្បត្តិយា ធម្មំ ទេសេតិ. យាវ មំ កោចិ អាគន្ត្វា ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ឯវំ កត្វា និសិន្នោ ហិ តស្មិំ សមយេ វុដ្ឋាតិយេវ. យោ បន ឯវំ ន ករោតិ, សត្ថា ច សង្ឃេ សន្និបតិតេ តំ អបស្សន្តោ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ កុហិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘និរោធំ សមាបន្នោ’’តិ វុត្តេ កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេតិ ‘‘គច្ឆ តំ មម វចនេន បក្កោសា’’តិ. អថស្ស តេន ភិក្ខុនា សវនូបចារេ ឋត្វា សត្ថា អាយស្មន្តំ អាមន្តេតី’’តិ វុត្តមត្តេយេវ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ឯវំគរុកញ្ហិ សត្ថុបក្កោសនំ. តស្មា តំ អាវជ្ជិត្វា យថា សយមេវ វុដ្ឋាតិ, ឯវំ សមាបជ្ជិតព្ពំ.

អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ ជីវិតទ្ធានស្ស បរិច្ឆេទោ. ឥមិនា ហិ ភិក្ខុនា អទ្ធានបរិច្ឆេទេ កុសលេន ភវិតព្ពំ. ‘‘អត្តនោ អាយុសង្ខារា សត្តាហំ បវត្តិស្សន្តិ, ន បវត្តិស្សន្តី’’តិ អាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជិតព្ពំ. សចេ ហិ សត្តាហព្ភន្តរេ និរុជ្ឈនកេ អាយុសង្ខារេ អនាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជតិ, តស្ស និរោធសមាបត្តិ មរណំ បដិពាហិតុំ ន សក្កោតិ. អន្តោនិរោធេ មរណស្ស នត្ថិតាយ អន្តរាវ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាតិ, តស្មា ឯតំ អាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជិតព្ពំ. អវសេសញ្ហិ អនាវជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ, ឥទំ បន អាវជ្ជិតព្ពមេវាតិ វុត្តំ. សោ ឯវំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឥមំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ. អថេកំ វា ទ្វេ វា ចិត្តវារេ អតិក្កមិត្វា អចិត្តកោ ហោតិ, និរោធំ ផុសតិ. កស្មា បនស្ស ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិ ចិត្តានិ នប្បវត្តន្តីតិ? និរោធស្ស បយោគត្តា. ឥទញ្ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វេ សមថវិបស្សនាធម្មេ យុគនទ្ធេ កត្វា អដ្ឋសមាបត្តិអារោហនំ អនុបុព្ពនិរោធស្ស បយោគោ, ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយាតិ និរោធស្ស បយោគត្តា ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិ នប្បវត្តន្តិ.

កថំ ឋានន្តិ? ឯវំ សមាបន្នាយ បនស្សា កាលបរិច្ឆេទវសេន ចេវ អន្តរា អាយុក្ខយសង្ឃបដិមាននសត្ថុបក្កោសនាភាវេន ច ឋានំ ហោតិ.

កថំ វុដ្ឋានន្តិ? អនាគាមិស្ស អនាគាមិផលសមាបត្តិយា អរហតោ អរហត្តផលសមាបត្តិយាតិ ឯវំ ទ្វេធា វុដ្ឋានំ ហោតិ.

វុដ្ឋិតស្ស កិន្និន្នំ ចិត្តំ ហោតីតិ? និព្ពាននិន្នំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ វិវេកនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ វិវេកបោណំ វិវេកបព្ភារ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៦៤).

មតស្ស ច សមាបន្នស្ស ច កោ វិសេសោតិ? អយម្បិ អត្ថោ សុត្តេ វុត្តោយេវ. យថាហ – ‘‘យោ ចាយំ, អាវុសោ, មតោ កាលង្កតោ, តស្ស កាយសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, វចីសង្ខារា, ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, អាយុ បរិក្ខីណោ, ឧស្មា វូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ បរិភិន្នានិ. យ្វាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ, តស្សបិ កាយសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, វចីសង្ខារា, ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, អាយុ អបរិក្ខីណោ, ឧស្មា អវូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ អបរិភិន្នានី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៧).

និរោធសមាបត្តិ កិំ សង្ខតាតិអាទិបុច្ឆាយំ បន ‘‘សង្ខតា’’តិបិ ‘‘អសង្ខតា’’តិបិ ‘‘លោកិយា’’តិបិ ‘‘លោកុត្តរា’’តិបិ ន វត្តព្ពា. កស្មា? សភាវតោ នត្ថិតាយ. យស្មា បន សមាបជ្ជន្តស្ស វសេន សមាបន្នោ នាម ហោតិ, តស្មា និប្ផន្នាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ, នោ អនិប្ផន្នាតិ.

‘‘ឥតិ សន្តា សមាបត្តិ, អយំ អរិយនិសេវិតា;

ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានមិតិ សង្ខមុបាគតា’’តិ.

និរោធសមាបត្តិញាណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.