២. វិចយហារសម្បាតវណ្ណនា

៥៣. ឯវំ ទេសនាហារសម្បាតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេន្តោ យស្មា ទេសនាហារបទត្ថវិចយោ វិចយហារោ, តស្មា ទេសនាហារេ វិបល្លាសហេតុភាវេន និទ្ធារិតាយ តណ្ហាយ កុសលាទិវិភាគបវិចយមុខេន វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ តណ្ហា ទុវិធា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កុសលាតិ កុសលធម្មារម្មណា. កុសល-សទ្ទោ ចេត្ថ ពាហិតិកសុត្តេ (ម. និ. ២.៣៥៨ អាទយោ) វិយ អនវជ្ជត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ. កស្មា បនេត្ថ តណ្ហា កុសលបរិយាយេន ឧទ្ធដា? ហេដ្ឋា ទេសនាហារេ វិបល្លាសហេតុភាវេន តណ្ហំ ឧទ្ធរិត្វា តស្សា វសេន សំកិលេសបក្ខោ ទស្សិតោ. វិចិត្តបដិភានតាយ បន ឥធាបិ តណ្ហាមុខេនេវ វោទានបក្ខំ ទស្សេតុំ កុសលបរិយាយេន តណ្ហា ឧទ្ធដា. តត្ថ សំសារំ គមេតីតិ សំសារគាមិនី, សំសារនាយិកាតិ អត្ថោ. អបចយំ និព្ពានំ គមេតីតិ អបចយគាមិនី. កថំ បន តណ្ហា អបចយគាមិនីតិ? អាហ ‘‘បហានតណ្ហា’’តិ. តទង្គាទិប្បហានស្ស ហេតុភូតា តណ្ហា. កថំ បន ឯកន្តសាវជ្ជាយ តណ្ហាយ កុសលភាវោតិ? សេវិតព្ពភាវតោ. យថា តណ្ហា, ឯវំ មានោបិ ទុវិធោ កុសលោបិ អកុសលោបិ, ន តណ្ហា ឯវាតិ តណ្ហាយ និទស្សនភាវេន មានោ វុត្តោ.

តត្ថ មានស្ស យថាធិប្បេតំ កុសលាទិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ មានំ និស្សាយា’’តិអាទិមាហ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘មានមហំ, ទេវានមិន្ទ, ទុវិធេន វទាមិ សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’’តិអាទិ. យំ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សន្តិអាទិ ‘‘កុសលា’’តិ វុត្តតណ្ហាយ សរូបទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ នាម –

‘‘តត្ថ កតមានិ ឆ នេក្ខម្មស្សិតានិ ទោមនស្សានិ? រូបានំត្វេវ អនិច្ចតំ វិទិត្វា វិបរិណាមវិរាគនិរោធំ ‘បុព្ពេ ចេវ រូបា ឯតរហិ ច, សព្ពេតេ រូបា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេតិ ‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ អាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’តិ. ឥតិ អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបយតោ ឧប្បជ្ជតិ បិហា, បិហាបច្ចយា ទោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ, ឥទំ វុច្ចតិ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្ស’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៣០៧) –

ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ អនុត្តរវិមោក្ខសង្ខាតអរិយផលធម្មេសុ បិហំ ឧបដ្ឋាបេត្វា តទធិគមាយ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ឧស្សុក្កាបេតុំ អសក្កោន្តស្ស ‘‘ឥមម្បិ បក្ខំ ឥមម្បិ មាសំ, ឥមម្បិ សំវច្ឆរំ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយភូមិំ សម្បាបុណិតុំ នាសក្ខិ’’ន្តិ អនុសោចតោ ឧប្បន្នំ ទោមនស្សំ នេក្ខម្មវសេន វិបស្សនាវសេន អនុស្សតិវសេន បឋមជ្ឈានាទិវសេន បដិបត្តិយា ហេតុភាវេន ឧប្បជ្ជនតោ នេក្ខម្មស្សិតំ ទោមនស្សំ នាម. អយំ តណ្ហា កុសលាតិ អយំ ‘‘បិហា’’តិ វុត្តា តណ្ហា កុសលា. កថំ? រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, តទារម្មណា កុសលាតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, ន សភាវេន កុសលា, អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលា. តំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តិយា តទារម្មណា បន តណ្ហា កុសលារម្មណតាយ កុសលាតិ. អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលា. តស្សាតិ បញ្ញាវិមុត្តិយា. យាយ វសេន ‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’’តិ គាថាយំ ‘‘សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ វុត្តំ.

ឥតិ ចិរតរំ វិបស្សនាបរិវាសំ បរិវសិត្វា ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាយ អធិគតាយ បញ្ញាវិមុត្តិយា វសេន វិចយហារសម្បាតំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្សា កោ បវិចយោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យស្មា បញ្ញាវិមុត្តិ អរិយមគ្គមូលិកា, តស្មា ចតុត្ថជ្ឈានបាទកេ អរិយមគ្គធម្មេ ឧទ្ទិសិត្វា តេសំ អាគមនបដិបទំ ទស្សេតុំ ‘‘កត្ថ ទដ្ឋព្ពោ, ចតុត្ថេ ឈានេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បារមិតាយាតិ ឧក្កំសគតាយ ចតុត្ថជ្ឈានភាវនាយ. យេហិ អដ្ឋហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ វុត្តំ, តានិ អង្គានិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិសុទ្ធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវេន បរិសុទ្ធំ. បរិសុទ្ធត្តា ឯវ បរិយោទាតំ, បភស្សរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុខាទីនំ បច្ចយឃាតេន វីតរាគាទិអង្គណត្តា អនង្គណំ. អនង្គណត្តា ឯវ វិគតូបក្កិលេសំ, អង្គណេន ហិ ចិត្តំ ឧបក្កិលិស្សតិ, សុភាវិតត្តា មុទុភូតំ វសិភាវប្បត្តន្តិ អត្ថោ. វសេ វត្តមានញ្ហិ ចិត្តំ ‘‘មុទូ’’តិ វុច្ចតិ. មុទុត្តា ឯវ ច កម្មនិយំ, កម្មក្ខមំ កម្មយោគ្គន្តិ អត្ថោ. មុទុញ្ហិ ចិត្តំ កម្មនិយំ ហោតិ, ឯវំ ភាវិតំ មុទុញ្ច ហោតិ កម្មនិយញ្ច, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.២២). ឯតេសុ បរិសុទ្ធភាវាទីសុ ឋិតត្តា ឋិតំ. ឋិតត្តាយេវ អានេញ្ជប្បត្តំ, អចលំ និរិញ្ជនន្តិ អត្ថោ. មុទុកម្មញ្ញភាវេន វា អត្តនោ វសេ ឋិតត្តា ឋិតំ. សទ្ធាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា អានេញ្ជប្បត្តំ. សទ្ធាបរិគ្គហិតញ្ហិ ចិត្តំ អស្សទ្ធិយេន ន ឥញ្ជតិ, វីរិយបរិគ្គហិតំ កោសជ្ជេន ន ឥញ្ជតិ, សតិបរិគ្គហិតំ បមាទេន ន ឥញ្ជតិ, សមាធិបរិគ្គហិតំ ឧទ្ធច្ចេន ន ឥញ្ជតិ, បញ្ញាបរិគ្គហិតំ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតិ, ឱភាសគតំ កិលេសន្ធការេន ន ឥញ្ជតិ. ឥមេហិ ឆហិ ធម្មេហិ បរិគ្គហិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ចិត្តំ អភិនីហារក្ខមំ ហោតិ. អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយានំ ធម្មានំ អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយ.

អបរោ នយោ – ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនា សមាហិតំ ចិត្តំ នីវរណទូរីភាវេន បរិសុទ្ធំ. វិតក្កាទិសមតិក្កមេន បរិយោទាតំ. ឈានបដិលាភបច្ចនីកានំ បាបកានំ ឥច្ឆាវចរានំ អភាវេន អនង្គណំ. ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ អវចរានំ ឥច្ឆាវសេន ឱតិណ្ណានំ បវត្តានំ នានប្បការានំ កោបអបច្ចយានន្តិ អត្ថោ. អភិជ្ឈាទីនំ ចិត្តុបក្កិលេសានំ វិគមេន វិគតូបក្កិលេសំ. ឧភយម្បិ ចេតំ អនង្គណសុត្តវត្ថសុត្តានំ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ; ៧០ អាទយោ) វសេន វេទិតព្ពំ. វសិប្បត្តិយា មុទុភូតំ. ឥទ្ធិបាទភាវូបគមេន កម្មនិយំ. ភាវនាបារិបូរិយា បណីតភាវូបគមេន ឋិតំ អានេញ្ជប្បត្តំ. យថា អានេញ្ជភាវប្បត្តំ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ, ឯវំ ឋិតន្តិ អត្ថោ. ឯវម្បិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ចិត្តំ អភិនីហារក្ខមំ ហោតិ. អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយានំ ធម្មានំ អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយ បាទកំ បទដ្ឋានភូតំ. តេនេវាហ – ‘‘សោ តត្ថ អដ្ឋវិធំ អធិគច្ឆតិ ឆ អភិញ្ញា ទ្វេ ច វិសេសេ’’តិ.

តត្ថ សោតិ អធិគតចតុត្ថជ្ឈានោ យោគី. តត្ថាតិ តស្មិំ ចតុត្ថជ្ឈានេ អធិដ្ឋានភូតេ. អដ្ឋវិធំ អធិគច្ឆតីតិ អដ្ឋវិធំ គុណំ អធិគច្ឆតិ. កោ បន សោ អដ្ឋវិធោ គុណោតិ? អាហ ‘‘ឆ អភិញ្ញា ទ្វេ ច វិសេសេ’’តិ. មនោមយិទ្ធិ វិបស្សនាញាណញ្ច. តំ ចិត្តន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ. ‘‘យតោ បរិសុទ្ធំ, តតោ បរិយោទាត’’ន្តិអាទិនា បុរិមំ បុរិមំ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស ការណវចនន្តិ ទស្សេតិ. តទុភយន្តិ យេសំ រាគាទិអង្គណានំ អភិជ្ឈាទិឧបក្កិលេសានញ្ច អភាវេន ‘‘អនង្គណំ វិគតូបក្កិលេស’’ន្តិ ច វុត្តំ. តានិ អង្គណានិ ឧបក្កិលេសា ចាតិ តំ ឧភយំ. តទុភយំ តណ្ហាសភាវត្តា តណ្ហាយ អនុលោមនតោ ច តណ្ហាបក្ខោ. យា ច ឥញ្ជនាតិ យា ច ចិត្តស្ស អសមាទានេន ផន្ទនា. អដ្ឋិតីតិ អនវដ្ឋានំ. អយំ ទិដ្ឋិបក្ខោតិ យា ឥញ្ជនា អដ្ឋិតិ ច, អយំ មិច្ឆាភិនិវេសហេតុតាយ ទិដ្ឋិបក្ខោ.

‘‘ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានី’’តិអាទិនា វេទនាតោបិ ចតុត្ថជ្ឈានំ វិភាវេតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តំ ឧបរិ អភិញ្ញាធិគមាយ អភិនីហារក្ខមំ ហោតិ. សា ច អភិនីហារក្ខមតា ចុទ្ទសហិ អាការេហិ ចិណ្ណវសិភាវស្សេវ ហោតិ. សោ ច វសិភាវោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ, ន រូបាវចរជ្ឈានមត្តលាភិនោតិ អារុប្បសមាបត្តិយា មនសិការវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ ឧបរិមំ សមាបត្តិំ សន្តតោ មនសិករោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបរិមំ សមាបត្តិន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ. សន្តតោ មនសិករោតីតិ អង្គសន្តតាយបិ អារម្មណសន្តតាយបិ ‘‘សន្តា’’តិ មនសិករោតិ. យតោ យតោ ហិ អារុប្បសមាបត្តិំ សន្តតោ មនសិករោតិ, តតោ តតោ រូបាវចរជ្ឈានំ អវូបសន្តំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តេនេវាហ – ‘‘តស្ស ឧបរិមំ…បេ… សណ្ឋហតី’’តិ. ឧក្កណ្ឋា ច បដិឃសញ្ញាតិ បដិឃសញ្ញាសង្ខាតាសុ បញ្ចវិញ្ញាណសញ្ញាសុ អនភិរតិ សណ្ឋហតិ. ‘‘សោ សព្ពសោ’’តិអាទិនា ឯកទេសេន អារុប្បសមាបត្តិំ ទស្សេតិ. អភិញ្ញាភិនីហារោ រូបសញ្ញាតិ រូបាវចរសញ្ញា នាមេតា យាវទេវ អភិញ្ញត្ថាភិនីហារមត្តំ, ន បន អរូបាវចរសមាបត្តិយោ វិយ សន្តាតិ អធិប្បាយោ. វោការោ នានត្តសញ្ញាតិ នានត្តសញ្ញា នាមេតា នានារម្មណេសុ វោការោ, តត្ថ ចិត្តស្ស អាកុលប្បវត្តីតិ អត្ថោ. សមតិក្កមតីតិ ឯវំ តត្ថ អាទីនវទស្សី ហុត្វា តា សមតិក្កមតិ. បដិឃសញ្ញា ចស្ស អព្ភត្ថំ គច្ឆតីតិ អស្ស អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ អធិគច្ឆន្តស្ស យោគិនោ ទសបិ បដិឃសញ្ញា វិគច្ឆន្តិ. ឥមិនា បឋមារុប្បសមាបត្តិមាហ.

ឯវំ សមាហិតស្សាតិ ឯវំ ឥមិនា វុត្តនយេន រូបាវចរជ្ឈានេ ចិត្តេកគ្គតាយបិ សមតិក្កមេន សមាហិតស្ស. សមាហិតស្សាតិ អារុប្បសមាធិនា សន្តវុត្តិនា សមាហិតស្ស. ឱភាសោតិ យោ បុរេ រូបាវចរជ្ឈានោភាសោ. អន្តរធាយតីតិ សោ រូបាវចរជ្ឈានោភាសោ អរូបាវចរជ្ឈានសមាបជ្ជនកាលេ វិគច្ឆតិ. ទស្សនញ្ចាតិ រូបាវចរជ្ឈានចក្ខុនា ទស្សនញ្ច អន្តរធាយតិ. សោ សមាធីតិ សោ យថាវុត្តោ រូបារូបសមាធិ. ឆឡង្គសមន្នាគតោតិ ឧបការកបរិក្ខារសភាវភូតេហិ ឆហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ. បច្ចវេក្ខិតព្ពោតិ បតិ អវេក្ខិតព្ពោ, បុនប្បុនំ ចិន្តេតព្ពោតិ អត្ថោ. បច្ចវេក្ខណាការំ សហ វិសយេន ទស្សេតុំ ‘‘អនភិជ្ឈាសហគត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សព្ពលោកេតិ សព្ពស្មិំ បិយរូបេ សាតរូបេ សត្តលោកេ សង្ខារលោកេ ច. តេន កាមច្ឆន្ទស្ស បហានមាហ. តថា ‘‘អព្យាបន្ន’’ន្តិអាទិនា ព្យាបាទកោសជ្ជសារម្ភសាឋេយ្យវិក្ខេបសម្មោសានំ បហានំ. បុន តានិ ឆ អង្គានិ សមថវិបស្សនាវសេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យញ្ច អនភិជ្ឈាសហគត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

៥៤. ឯត្តាវតា ‘‘បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ វុត្តស្ស អរហត្តផលស្ស សមាធិមុខេន បុព្ពភាគបដិបទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អរហត្តផលសមាធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ សមាធី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សោ សមាធីតិ យោ សោ សម្មាសមាធិ. បុព្ពេ វុត្តស្ស អរិយមគ្គសមាធិស្ស ផលភូតោ សមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ ឥទានិ វុច្ចមានេហិ បញ្ចហិ បច្ចវេក្ខណញាណេហិ អត្តនោ បច្ចវេក្ខិតព្ពាការសង្ខាតេន បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ. ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ’’តិអាទីសុ អរហត្តផលសមាធិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ. បុរិមោ បុរិមោ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស សមាធិសុខស្ស បច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ. កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ. កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវា និរាមិសោ. ពុទ្ធាទីហិ មហាបុរិសេហិ សេវិតត្តា អកាបុរិសសេវិតោ. អង្គសន្តតាយ សព្ពកិលេសទរថសន្តតាយ ច សន្តោ. អតិត្តិករដ្ឋេន បណីតោ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិយា លទ្ធត្តា, កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភាវេន វា លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធោ. បស្សទ្ធំ បស្សទ្ធីតិ ហិ ឥទំ អត្ថតោ ឯកំ. បដិប្បស្សទ្ធិកិលេសេន វា អរហតា លទ្ធត្តាបិ បដិប្បស្សទ្ធិលទ្ធោ. ឯកោទិភាវេន អធិគតត្តា, ឯកោទិភាវមេវ វា អធិគតត្តា ឯកោទិភាវាធិគតោ. អប្បគុណសាសវសមាធិ វិយ សសង្ខារេន សប្បយោគេន បច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា នសសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោតិ.

យតោ យតោ ភាគតោ តញ្ច សមាធិំ សមាបជ្ជន្តោ, តតោ វា វុដ្ឋហន្តោ សតិវេបុល្លប្បត្តោ សតោវ សមាបជ្ជតិ សតោវ វុដ្ឋហតិ, យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន វា សតោ សមាបជ្ជតិ សតោ វុដ្ឋហតិ. តស្មា យទេត្ថ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស បច្ចត្តមេវ អបរប្បច្ចយញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, អយមេកោ អាការោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ឯវមេតេសំ បញ្ចន្នំ បច្ចវេក្ខិតព្ពាការានំ វសេន សមាធិ បញ្ចវិធេន វេទិតព្ពោ.

បុន ‘‘យោ ច សមាធី’’តិអាទិនា អរហត្តផលេ សមថវិបស្សនាវិភាគំ ទស្សេតិ. តត្ថ សមាធិសុខស្ស ‘‘សុខ’’ន្តិ អធិប្បេតត្តា ‘‘យោ ច សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ, យោ ច សមាធិ អាយតិំ សុខវិបាកោ, អយំ សមថោ’’តិ វុត្តំ. អរិយនិរាមិសាទិភាវោ បន បញ្ញានុភាវេន និប្ផជ្ជតីតិ អាហ – ‘‘យោ ច សមាធិ អរិយោ…បេ… អយំ វិបស្សនា’’តិ.

ឯវំ អរហត្តផលសមាធិំ វិភាគេន ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស បុព្ពភាគបដិបទំ សមាធិវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សោ សមាធី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សោ សមាធីតិ យោ សោ អរហត្តផលសមាធិស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយំ វុត្តោ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានសមាធិ, សោ សមាធិ. បញ្ចវិធេនាតិ វក្ខមានេន បញ្ចប្បការេន វេទិតព្ពោ. ‘‘បីតិផរណតា’’តិអាទីសុ បីតិំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា នាម. សុខំ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា នាម. បរេសំ ចេតោ ផរមានា ឧប្បជ្ជតីតិ ចេតោបរិយបញ្ញា ចេតោផរណតា នាម. អាលោកផរណេ ឧប្បជ្ជតីតិ ទិព្ពចក្ខុបញ្ញា អាលោកផរណតា នាម. បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណានិមិត្តំ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ទ្វីសុ ឈានេសុ បញ្ញា បីតិផរណតា, តីសុ ឈានេសុ បញ្ញា សុខផរណតា, បរចិត្តេ ញាណំ ចេតោផរណតា, ទិព្ពចក្ខុ អាលោកផរណតា, តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋិតស្ស បច្ចវេក្ខណញាណំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៨០៤).

ឥធ សមថវិបស្សនាវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ច បីតិផរណោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច បញ្ញាសីសេន ទេសនា កតាតិ បញ្ញាវសេន សំវណ្ណនា កតា. បញ្ញា បីតិផរណតាតិអាទីសុ សមាធិសហគតា ឯវាតិ តត្ថ សមាធិវសេន សមថោ ឧទ្ធដោ. តស្មា បីតិសុខចេតោផរណតា វិសេសតោ សមាធិវិប្ផារវសេន ឥជ្ឈន្តីតិ តា ‘‘សមថោ’’តិ វុត្តា. ឥតរានិ ញាណវិប្ផារវសេនាតិ តានិ ‘‘វិបស្សនា’’តិ វុត្តានិ.

៥៥. ឥទានិ តំ សមាធិំ អារម្មណវសេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ទស កសិណាយតនានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កសិណជ្ឈានសង្ខាតានិ កសិណានិ ច តានិ យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ, មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ច អាយតនានិ ចាតិ កសិណាយតនានិ. បថវីកសិណន្តិ កតបរិកម្មំ បថវីមណ្ឌលម្បិ, តត្ថ បវត្តំ ឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តម្បិ, តស្មិំ និមិត្តេ ឧប្បន្នជ្ឈានម្បិ វុច្ចតិ. តេសុ ឈានំ ឥធាធិប្បេតំ. អាកាសកសិណន្តិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តបឋមារុប្បជ្ឈានំ. វិញ្ញាណកសិណន្តិ បឋមារុប្បវិញ្ញាណារម្មណំ ទុតិយារុប្បជ្ឈានំ. បថវីកសិណាទិកេ សុទ្ធសមថភាវនាវសេន បវត្តិតេ សន្ធាយ ‘‘ឥមានិ អដ្ឋ កសិណានិ សមថោ’’តិ វុត្តំ. សេសកសិណទ្វយំ វិបស្សនាធិដ្ឋានភាវេន បវត្តំ ‘‘វិបស្សនា’’តិ វុត្តំ.

ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន. សព្ពោ អរិយមគ្គោតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទិភាវេន អភិន្នោបិ អរិយមគ្គោ សតិបដ្ឋានាទិបុព្ពភាគបដិបទាភេទេន អនេកភេទភិន្នោ និរវសេសោ អរិយមគ្គោ. យេន យេន អាការេនាតិ អនភិជ្ឈាទីសុ, បច្ចុប្បន្នសុខតាទីសុ ច អាការេសុ យេន យេន អាការេន វុត្តោ. តេន តេនាតិ តេសុ តេសុ អាការេសុ យេ យេ សមថវសេន, យេ ច យេ ច វិបស្សនាវសេន យោជេតុំ សម្ភវន្តិ, តេន តេន អាការេន សមថវិបស្សនាហិ អរិយមគ្គោ វិចិនិត្វា យោជេតព្ពោ. តេតិ សមថាធិដ្ឋានវិបស្សនាធម្មា. តីហិ ធម្មេហិ សង្គហិតាតិ តីហិ អនុបស្សនាធម្មេហិ សង្គហិតា, គណនំ គតាតិ អត្ថោ. កតមេហិ តីហីតិ? អាហ ‘‘អនិច្ចតាយ ទុក្ខតាយ អនត្តតាយា’’តិ. អនិច្ចតាយ សហចរណតោ វិបស្សនា ‘‘អនិច្ចតា’’តិ វុត្តា. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

សោ សមថវិបស្សនំ ភាវយមានោ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ភាវយតីតិ សោ អរិយមគ្គាធិគមាយ យុត្តប្បយុត្តោ យោគី កាលេន សមថំ សមាបជ្ជនវសេន កាលេន វិបស្សនំ សម្មសនវសេន វឌ្ឍយមានោ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខាទិសង្ខាតា តិស្សោ អនុបស្សនា ព្រូហេតិ. តយោ ខន្ធេ ភាវយតីតិ តិស្សោ អនុបស្សនា ឧបរូបរិវិសេសំ បាបេន្តោ សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ បញ្ញាក្ខន្ធោតិ ឯតេ តយោ ខន្ធេ វឌ្ឍេតិ. យស្មា បន តីហិ ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោ, តស្មា ‘‘តយោ ខន្ធេ ភាវយន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវយតី’’តិ វុត្តំ.

ឥទានិ យេសំ បុគ្គលានំ យត្ថ សិក្ខន្តានំ វិសេសតោ និយ្យានមុខានិ យេសញ្ច កិលេសានំ បដិបក្ខភូតានិ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ, តេហិ សទ្ធិំ តានិ ទស្សេតុំ ‘‘រាគចរិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនិមិត្តេន វិមោក្ខមុខេនាតិ អនិច្ចានុបស្សនាយ. សា ហិ និច្ចនិមិត្តាទិសមុគ្ឃាដនេន អនិមិត្តោ, រាគាទីនំ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមោក្ខោតិ លទ្ធនាមស្ស អរិយមគ្គស្ស មុខភាវតោ ទ្វារភាវតោ ‘‘អនិមិត្តវិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អធិចិត្តសិក្ខាយាតិ សមាធិស្មិំ. សុខវេទនីយំ ផស្សំ អនុបគច្ឆន្តោតិ សុខវេទនាយ ហិតំ សុខវេទនាការណតោ ផស្សំ តណ្ហាយ អនុបគច្ឆន្តោ. សុខំ វេទនំ បរិជានន្តោតិ ‘‘អយំ សុខា វេទនា វិបរិណាមាទិនា ទុក្ខា’’តិ បរិជានន្តោ, សវិសយំ រាគំ សមតិក្កន្តោ. ‘‘រាគមលំ បវាហេន្តោ’’តិអាទិនា តេហិ បរិយាយេហិ រាគស្សេវ បហានមាហ. ‘‘ទោសចរិតោ បុគ្គលោ’’តិអាទីសុបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បញ្ញាធិកស្ស សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណាទិឃនវិនិព្ភោគេន សង្ខារេសុ អត្តសុញ្ញតា បាកដា ហោតីតិ វិសេសតោ អនត្តានុបស្សនា បញ្ញាបធានាតិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ បញ្ញាក្ខន្ធោ’’តិ. តថា សង្ខារានំ សរសបភង្គុតាយ ឥត្តរខណត្តា ឧប្បន្នានំ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនំ សម្មា សមាហិតស្សេវ បាកដំ ហោតីតិ វិសេសតោ អនិច្ចានុបស្សនា សមាធិប្បធានាតិ អាហ – ‘‘អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិ. តថា សីលេសុ បរិបូរការិនោ ខន្តិពហុលស្ស ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ អរតិញ្ច អភិភុយ្យ វិហរតោ សង្ខារានំ ទុក្ខតា វិភូតា ហោតីតិ ទុក្ខានុបស្សនា សីលប្បធានាតិ អាហ – ‘‘អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ សីលក្ខន្ធោ’’តិ. ឥតិ តីហិ វិមោក្ខមុខេហិ តិណ្ណំ ខន្ធានំ សង្គហិតត្តា វុត្តំ – ‘‘សោ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ ភាវយន្តោ តយោ ខន្ធេ ភាវយតី’’តិ. យស្មា ច តីហិ ច ខន្ធេហិ អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស សង្គហិតត្តា តយោ ខន្ធេ ភាវយន្តោ ‘‘អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវយតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា តេហិ តស្ស សង្គហំ ទស្សេន្តោ ‘‘យា ច សម្មាវាចា’’តិអាទិមាហ.

បុន តិណ្ណំ ខន្ធានំ សមថវិបស្សនាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘សីលក្ខន្ធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សីលក្ខន្ធស្ស ខន្តិបធានត្តា, សមាធិស្ស ពហូបការត្តា ច សមថបក្ខភជនំ ទដ្ឋព្ពំ. ភវង្គានីតិ ឧបបត្តិភវស្ស អង្គានិ. ទ្វេ បទានីតិ ទ្វេ បាទា. យេភុយ្យេន ហិ បញ្ចទស ចរណធម្មា សីលសមាធិសង្គហិតាតិ. ភាវិតកាយោតិ អាភិសមាចារិកសីលស្ស បារិបូរិយា ភាវិតកាយោ. អាទិព្រហ្មចរិយកសីលស្ស បារិបូរិយា ភាវិតសីលោ. អថ វា ភាវិតកាយោតិ ឥន្ទ្រិយសំវរេន ភាវិតបញ្ចទ្វារកាយោ. ភាវិតសីលោតិ អវសិដ្ឋសីលវសេន ភាវិតសីលោ. សម្មា កាយភាវនាយ សតិ អច្ចន្តំ កាយទុច្ចរិតប្បហានំ អនវជ្ជញ្ច ឧដ្ឋានំ សម្បជ្ជតិ. តថា អនុត្តរេ សីលេ សិជ្ឈមានេ អនវសេសតោ មិច្ឆាវាចាយ មិច្ឆាជីវស្ស ច បហានំ សម្បជ្ជតិ. ចិត្តបញ្ញាសុ ច ភាវិតាសុ សម្មាសតិសម្មាសមាធិសម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បា ភាវនាបារិបូរិំ គតា ឯវ ហោន្តិ តំសភាវត្តា តទុភយការណត្តា ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កាយេ ភាវិយមានេ’’តិអាទិនា.

បញ្ចវិធំ អធិគមំ គច្ឆតីតិ អរិយមគ្គាធិគមមេវ អវត្ថាវិសេសវសេន បញ្ចធា វិភជិត្វា ទស្សេតិ. អរិយមគ្គោ ហិ ខិប្បំ សកិំ ឯកចិត្តក្ខណេនេវ ចតូសុ សច្ចេសុ អត្តនា អធិគន្តព្ពំ អធិគច្ឆតីតិ ន តស្ស លោកិយសមាបត្តិយា វិយ វសិភាវនាកិច្ចំ អត្ថីតិ ខិប្បាធិគមោ ច ហោតិ. បជហិតព្ពានំ អច្ចន្តវិមុត្តិវសេន បជហនតោ វិមុត្តាធិគមោ ច. លោកិយេហិ មហន្តានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ អធិគមនភាវតោ មហាធិគមោ ច. តេសំយេវ វិបុលផលានំ អធិគមនតោ វិបុលាធិគមោ ច. អត្តនា កត្តព្ពស្ស កស្សចិ អនវសេសតោ អនវសេសាធិគមោ ច ហោតីតិ. កេ បនេតេ អធិគមា? កេចិ សមថានុភាវេន, កេចិ វិបស្សនានុភាវេនាតិ ឥមំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សមថេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៥៦. ឥតិ មហាថេរោ ‘‘តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សា’’តិ គាថាយ វសេន អរហត្តផលវិមុត្តិមុខេន វិចយហារសម្បាតំ និទ្ទិសន្តោ ទេសនាកុសលតាយ អនេកេហិ សុត្តប្បទេសេហិ តស្សា បុព្ពភាគបដិបទាយ ភាវនាវិសេសានំ ភាវនានិសំសានញ្ច វិភជនវសេន នានប្បការតោ វិចយហារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទសន្នំ តថាគតពលានម្បិ វសេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យោ ទេសយតី’’តិអាទិមាហ. ឱវាទេន សាវកេ ន វិសំវាទយតីតិ អត្តនោ អនុសិដ្ឋិយា ធម្មស្ស សវនតោ ‘‘សាវកា’’តិ លទ្ធនាមេ វេនេយ្យេ ន វិប្បលម្ភេតិ ន វញ្ចេតិ, វិសំវាទនហេតូនំ បាបធម្មានំ អរិយមគ្គេន ពោធិមូលេ ឯវ សុប្បហីនត្តា. តិវិធន្តិ តិប្បការំ, តីហិ អាការេហីតិ អត្ថោ. ឥទំ ករោថាតិ ឥមំ សរណគមនំ សីលាទិញ្ច ឧបសម្បជ្ជ វិហរថ. ឥមិនា ឧបាយេន ករោថាតិ អនេនបិ វិធិនា សរណានិ សោធេន្តា សីលាទីនិ បរិបូរេន្តា សម្បាទេថ. ឥទំ វោ កុរុមានានន្តិ ឥទំ សរណគមនំ សីលាទិញ្ច តុម្ហាកំ អនុតិដ្ឋន្តានំ ទិដ្ឋធម្មសម្បរាយនិព្ពានានំ វសេន ហិតាយ សុខាយ ច ភវិស្សតិ, តានិ សម្បាទេថាតិ អត្ថោ.

ឯវំ ឱវទនាការំ ទស្សេត្វា យំ វុត្តំ – ‘‘ឱវាទេន សាវកេ ន វិសំវាទយតី’’តិ, តំ តថាគតពលេហិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សោ តថា ឱវទិតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តថាតិ តេន បការេន ‘‘ឥទំ ករោថ, ឥមិនា ឧបាយេន ករោថា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន. ឱវទិតោតិ ធម្មទេសនាយ សាសិតោ. អនុសិដ្ឋោតិ តស្សេវ វេវចនំ. តថា ករោន្តោតិ យថានុសិដ្ឋំ តថា ករោន្តោ. តំ ភូមិន្តិ យស្សា ភូមិយា អធិគមត្ថាយ ឱវទិតោ, តំ ទស្សនភូមិញ្ច ភាវនាភូមិញ្ច. នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ឯតំ ការណំ ន វិជ្ជតិ. ការណញ្ហិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ‘‘ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ទុតិយវារេ ភូមិន្តិ សីលក្ខន្ធេន បត្តព្ពំ សម្បត្តិភវសង្ខាតំ ភូមិំ.

ឥទានិ យស្មា ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជានិបិ អវិបរីតសភាវតាយ បឋមផលញាណស្ស វិសយវិសេសោ ហោតិ, តស្មា តានិបិ តស្ស វិសយភាវេន ទស្សេតុំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ សតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ សតោតិ អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, មយា សព្ពេ ធម្មា អភិសម្ពុទ្ធាតិ បដិជាននេន សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ សតោ. ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ‘‘ឥមេ នាម តយា ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ កោចិ សហធម្មេន សហេតុនា សការណេន វចនេន, សុនក្ខត្តោ (ទី. និ. ៣.១ អាទយោ; ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ) វិយ វិប្បលបន្តា បន អប្បមាណំ. តស្មា សហធម្មេន បដិចោទេស្សតីតិ ឯតំ ការណំ ន វិជ្ជតិ. ឯស នយោ សេសបទេសុបិ. យស្ស តេ អត្ថាយ ធម្មោ ទេសិតោតិ រាគាទីសុ យស្ស យស្ស បហានត្ថាយ អសុភភាវនាទិធម្មោ កថិតោ. តក្ករស្សាតិ តថា បដិបន្នស្ស. វិសេសាធិគមន្តិ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទាទិវិសេសាធិគមំ.

អន្តរាយិកាតិ អន្តរាយករណំ អន្តរាយោ, សោ សីលំ ឯតេសន្តិ អន្តរាយិកា. អន្តរាយេ និយុត្តា, អន្តរាយំ វា ផលំ អរហន្តិ, អន្តរាយប្បយោជនាតិ វា អន្តរាយិកា. តេ បន កម្មកិលេសាទិភេទេន បញ្ចវិធា. អនិយ្យានិកាតិ អរិយមគ្គវជ្ជា សព្ពេ ធម្មា.

ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ មគ្គទិដ្ឋិយា សម្បន្នោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ. សុហតន្តិ អតិវធិតំ. ឥទម្បិ ឯកទេសកថនមេវ. មតកបេតាទិទានម្បិ សោ ន ករោតិ ឯវ. បុថុជ្ជនោតិ បុថូនំ កិលេសាភិសង្ខារាទីនំ ជននាទីហិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៥១; ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០);

‘‘មាតរ’’ន្តិអាទីសុ ជនិកា មាតា. ជនកោ ច បិតា. មនុស្សភូតោ ខីណាសវោ អរហាតិ អធិប្បេតោ. កិំ បន អរិយសាវកោ អញ្ញេ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ? ឯតម្បិ អដ្ឋានំ. សចេបិ ភវន្តរគតំ អរិយសាវកំ អត្តនោ អរិយសាវកភាវំ អជានន្តម្បិ កោចិ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ឥទំ កុន្ថកិបិល្លិកំ ជីវិតា វោរោបេត្វា សកលចក្កវាឡគព្ភេ ចក្កវត្តិរជ្ជំ បដិបជ្ជាហី’’តិ, នេវ សោ នំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ. អថាបិ ឯវំ វទេយ្យុំ – ‘‘សចេ ឥមំ ន ឃាតេស្សសិ, សីសំ តេ ឆិន្ទិស្សាមា’’តិ, សីសមេវស្ស ឆិន្ទេយ្យុំ, នេវ សោ តំ ឃាតេយ្យ. បុថុជ្ជនភាវស្ស បន មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ អរិយភាវស្ស ច ពលទីបនត្ថំ ឯវំ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – សាវជ្ជោ វត បុថុជ្ជនភាវោ. យត្រ ហិ នាម មាតុឃាកាទីនិបិ អានន្តរិយានិ ករិស្សតិ, មហាពលោវ ច អរិយភាវោ, យោ ឯតានិ កម្មានិ ន ករោតីតិ.

សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យាតិ សមានសំវាសកំ សមានសីមាយំ ឋិតំ បញ្ចហិ ការណេហិ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បញ្ចហុបាលិ, អាការេហិ សង្ឃោ ភិជ្ជតិ កម្មេន ឧទ្ទេសេន វោហរន្តោ អនុស្សាវនេន សលាកគ្គាហេនា’’តិ (បរិ. ៤៥៨).

តត្ថ កម្មេនាតិ អបលោកនាទីសុ ចតូសុ កម្មេសុ អញ្ញតរកម្មេន. ឧទ្ទេសេនាតិ បញ្ចសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេសុ អញ្ញតរេន ឧទ្ទេសេន. វោហរន្តោតិ កថយន្តោ, តាហិ តាហិ ឧបបត្តីហិ ‘‘អធម្មំ ធម្មោ’’តិអាទីនិ អដ្ឋារសភេទករវត្ថូនិ ទីបយន្តោ. អនុស្សាវនេនាតិ ‘‘ននុ តុម្ហេ ជានាថ មយ្ហំ ឧច្ចកុលា បព្ពជិតភាវំ ពហុស្សុតភាវញ្ច, មាទិសោ នាម ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ គាហេយ្យាតិ កិំ តុម្ហាកំ ចិត្តម្បិ ឧប្បាទេតុំ យុត្តំ, កិមហំ អបាយតោ ន ភាយាមី’’តិអាទិនា នយេន កណ្ណមូលេ វចីភេទំ កត្វា អនុស្សាវនេន. សលាកគ្គាហេនាតិ ឯវំ អនុស្សាវេត្វា តេសំ ចិត្តំ ឧបត្ថម្ភេត្វា អនិវត្តិធម្មំ កត្វា ‘‘គណ្ហថ ឥមំ សលាក’’ន្តិ សលាកគ្គាហេន.

ឯត្ថ ច កម្មមេវ ឧទ្ទេសោ វា បមាណំ, វោហារានុស្សាវនសលាកគ្គាហាបនំ បន បុព្ពភាគោ. អដ្ឋារសវត្ថុទីបនវសេន ហិ វោហរន្តេន តត្ថ រុចិជននត្ថំ អនុស្សាវេត្វា សលាកាយ គាហិតាយបិ អភិន្នោ ឯវ ហោតិ សង្ឃោ. យទា បន ឯវំ ចត្តារោ វា អតិរេកា វា សលាកំ គាហេត្វា អាវេណិកំ កម្មំ វា ឧទ្ទេសំ វា ករោន្តិ, តទា សង្ឃោ ភិន្នោ នាម ហោតិ. ឯវំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សង្ឃំ ភិន្ទេយ្យ សង្ឃរាជិំ វា ជនេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ.

ទុដ្ឋចិត្តោតិ វធកចិត្តេន បទុដ្ឋចិត្តោ. លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យាតិ ជីវមានកសរីរេ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ លោហិតំ ឧប្បាទេយ្យ. ឯត្តាវតា ហិ មាតុឃាតាទីនិ បញ្ចានន្តរិយកម្មានិ ទស្សិតានិ ហោន្តិ. យានិ បុថុជ្ជនោ ករោតិ, ន អរិយសាវកោ. ទុដ្ឋចិត្តោតិ វិនាសចិត្តេន បទុដ្ឋចិត្តោ. ថូបន្តិ ចេតិយំ. ភិន្ទេយ្យាតិ នាសេយ្យ.

អញ្ញំ សត្ថារន្តិ ‘‘អយំ មេ សត្ថា សត្ថុ កិច្ចំ កាតុំ សមត្ថោ’’តិ ភវន្តរេបិ អញ្ញំ តិត្ថករំ. អបទិសេយ្យាតិ ‘‘អយំ មេ សត្ថា’’តិ ឯវំ គណ្ហេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ឥតោ ពហិទ្ធា អញ្ញំ ទក្ខិណេយ្យំ បរិយេសេយ្យាតិ សាសនតោ ពហិទ្ធា អញ្ញំ ពាហិរកំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា ‘‘អយំ ទក្ខិណារហោ, ឥមស្មិំ កតា ការា មហប្ផលា ភវិស្សន្តី’’តិ អធិប្បាយេន តស្មិំ បដិបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. កុតូហលមង្គលេន សុទ្ធិំ បច្ចេយ្យាតិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តត្តា កុតូហលសង្ខាតេន ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលេន អត្តនោ សុទ្ធិំ វោទានំ សទ្ទហេយ្យ.

៥៧. ឥត្ថី រាជា ចក្កវត្តី សិយាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ យស្មា ឥត្ថិយា កោសោហិតវត្ថគុយ្ហាទីនំ អភាវេន លក្ខណានិ ន បរិបូរន្តិ, ឥត្ថិរតនាភាវេន ច សត្តរតនសមង្គិតា ន សម្បជ្ជតិ. សព្ពមនុស្សានម្បិ ច ន អធិកោ អត្តភាវោ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឥត្ថី…បេ… វិជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. យស្មា សក្កត្តាទីនិ តីណិ ឋានានិ ឧត្តមានិ, ឥត្ថិលិង្គញ្ច ហីនំ, តស្មា តស្សា សក្កត្តាទីនិបិ បដិសិទ្ធានីតិ. ននុ ច យថា ឥត្ថិលិង្គំ, ឯវំ បុរិសលិង្គម្បិ ព្រហ្មលោកេ នត្ថិ, តស្មា បុរិសោ មហាព្រហ្មា សិយាតិ ន វត្តព្ពន្តិ? នោ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? ឥធ បុរិសស្ស តត្ថ និព្ពត្តនតោ. ឥត្ថិយោ ហិ ឥធ ឈានំ ភាវេត្វា កាលំ កត្វា ព្រហ្មបារិសជ្ជានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជន្តិ, ន មហាព្រហ្មានំ. បុរិសោ បន កត្ថចិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ ន វត្តព្ពោ. សមានេបិ តត្ថ ឧភយលិង្គាភាវេ បុរិសសណ្ឋានាវ តត្ថ ព្រហ្មានោ, ន ឥត្ថិសណ្ឋានា, តស្មា សុវុត្តមេតំ. ឥត្ថី តថាគតោតិ ឯត្ថ តិដ្ឋតុ តាវ សព្ពញ្ញុគុណេ និព្ពត្តេត្វា លោកានំ តារណសមត្ថោ ពុទ្ធភាវោ, បណិធានមត្តម្បិ ឥត្ថិយា ន សម្បជ្ជតិ.

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឥមានិ ហិ បណិធានសម្បត្តិការណានិ. ឥតិ បណិធានមត្តម្បិ សម្បាទេតុំ អសមត្ថាយ ឥត្ថិយា កុតោ ពុទ្ធភាវោតិ ‘‘ឥត្ថី តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សិយាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. សព្ពាការបរិបូរោ បុញ្ញុស្សយោ សព្ពាការបរិបូរមេវ អត្តភាវំ និព្ពត្តេតីតិ បុរិសោវ អរហំ ហោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ.

ឯកិស្សា លោកធាតុយាតិ ទសសហស្សិលោកធាតុយា, យា ជាតិខេត្តន្តិ វុច្ចតិ. សា ហិ តថាគតស្ស គព្ភោក្កន្តិកាលាទីសុ កម្បតិ. អាណាខេត្តំ បន កោដិសតសហស្សចក្កវាឡំ. យា ឯកតោ សំវដ្ដតិ ច វិវដ្ដតិ ច, យត្ថ ច អាដានាដិយបរិត្តាទីនំ (ទី. និ. ៣.២៧៧ អាទយោ) អាណា បវត្តតិ. វិសយខេត្តស្ស បរិមាណំ នត្ថិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ‘‘យាវតកំ ញាណំ តាវតកំ នេយ្យំ, យាវតកំ នេយ្យំ តាវតកំ ញាណំ, នេយ្យបរិយន្តិកំ ញាណំ, ញាណបរិយន្តិកំ នេយ្យ’’ន្តិ (មហានិ. ៦៩; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ អវិសយោ នាម នត្ថិ. ឥតិ ឥមេសុ តីសុ ខេត្តេសុ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ‘‘ឋបេត្វា ឥមំ ចក្កវាឡំ អញ្ញស្មិំ ចក្កវាឡេ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ សុត្តំ នត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ បន អត្ថិ.

អបុព្ពំ អចរិមន្តិ អបុរេ អបច្ឆា ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, បុរេ វា បច្ឆា វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ គព្ភោក្កន្តិតោ បុព្ពេ បុរេតិ វេទិតព្ពំ. តតោ បដ្ឋាយ ហិ ទសសហស្សិចក្កវាឡកម្បនេន ខេត្តបរិគ្គហោ កតោ នាម ហោតិ, អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ នត្ថិ. ធាតុបរិនិព្ពានតោ បរំ បន បច្ឆា, តតោ ហេដ្ឋាបិ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ នត្ថិ, ឧទ្ធំ ន វារិតា.

កស្មា បន អបុព្ពំ អចរិមំ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ? អនច្ឆរិយត្តា. អច្ឆរិយមនុស្សា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ. យថាហ – ‘‘ឯកបុគ្គលោ, ភិក្ខវេ, លោកេ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ អច្ឆរិយមនុស្សោ’’តិអាទិ (អ. និ. ១.១៧១). យទិ ច អនេកេ ពុទ្ធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, អនច្ឆរិយា ភវេយ្យុំ. ទេសនាយ ច វិសេសាភាវតោ. យញ្ហិ សតិបដ្ឋានាទិភេទំ ធម្មំ ឯកោ ទេសេតិ, អញ្ញេនបិ សោ ឯវ ទេសេតព្ពោ សិយា, វិវាទភាវតោ ច. ពហូសុ ហិ ពុទ្ធេសុ ឯកតោ ឧប្បន្នេសុ ពហូនំ អាចរិយានំ អន្តេវាសិកា វិយ ‘‘អម្ហាកំ ពុទ្ធោ បាសាទិកោ’’តិអាទិនា តេសំ សាវកា វិវទេយ្យុំ. កិំ វា ឯតេន ការណគវេសនេន, ធម្មតាវេសា យំ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ តថាគតា ឯកតោ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ (មិ. ប. ៥.១.១).

យថា និម្ពពីជកោសាតកិពីជាទីនិ មធុរំ ផលំ ន និព្ពត្តេន្តិ, អសាតំ អមធុរមេវ ផលំ និព្ពត្តេន្តិ, ឯវំ កាយទុច្ចរិតាទីនិ មធុរវិបាកំ ន និព្ពត្តេន្តិ អមធុរមេវ និព្ពត្តេន្តិ. យថា ច ឧច្ឆុពីជសាលិពីជាទីនិ មធុរំ សាទុរសមេវ ផលំ និព្ពត្តេន្តិ ន អសាតំ កដុកំ. ឯវំ កាយសុចរិតាទីនិ មធុរមេវ វិបាកំ និព្ពត្តេន្តិ ន អមធុរំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យាទិសំ វបតេ ពីជំ, តាទិសំ ហរតេ ផលំ;

កល្យាណការី កល្យាណំ, បាបការី ច បាបក’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៥៦; នេត្តិ. ១២២);

តស្មា ‘‘តិណ្ណំ ទុច្ចរិតាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អញ្ញតរោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វាតិ យោ កោចិ បព្ពជ្ជាមត្តេន សមណោ វា ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណោ វា. បាបិច្ឆោ សម្ភាវនាធិប្បាយេន វិម្ហាបនតោ កុហកោ. បច្ចយសន្និស្សិតាយ បយុត្តវាចាយ វសេន លបកោ. បច្ចយនិព្ពត្តកនិមិត្តាវចរតោ នេមិត្តកោ. កុហនលបននេមិត្តកត្តំ បុព្ពង្គមំ កត្វាតិ កុហនាទិភាវមេវ បុរក្ខត្វា សន្តិន្ទ្រិយោ សន្តមានសោ វិយ ចរន្តោ. បញ្ច នីវរណេតិ កាមច្ឆន្ទាទិកេ បញ្ច នីវរណេ. អប្បហាយ អសមុច្ឆិន្ទិត្វា, ចេតសោ ឧបក្កិលេសេតិ នីវរណេ. នីវរណា ហិ ចិត្តំ ឧបក្កិលេសេន្តិ កិលិដ្ឋំ ករោន្តិ វិពាធេន្តិ ឧបតាបេន្តិ ច. តស្មា ‘‘ចេតសោ ឧបក្កិលេសា’’តិ វុច្ចន្តិ. បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេតិ នីវរណេ. នីវរណា ហិ ឧប្បជ្ជមានា អនុប្បន្នាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ. តស្មា ‘‘បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា’’តិ វុច្ចន្តិ. អនុបដ្ឋិតស្សតីតិ ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ន ឧបដ្ឋិតស្សតិ. អភាវយិត្វាតិ អវឌ្ឍយិត្វា. អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិន្តិ អរហត្តបទដ្ឋានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ.

បច្ឆិមវារេ អញ្ញតរោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វាតិ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថ សព្ពទោសាបគតោតិ សព្ពេហិ បារមិតាបដិបក្ខភូតេហិ ទោសេហិ អបគតោ. ឯតេន បរិបូរិតបារមិភាវំ ទស្សេតិ. សតិបដ្ឋានានិ វិបស្សនា, ពោជ្ឈង្គោ មគ្គោ, អនុត្តរា សម្មាសម្ពោធិ អរហត្តំ. សតិបដ្ឋានានិ វា វិបស្សនា, ពោជ្ឈង្គា មិស្សកា, សម្មាសម្ពោធិ អរហត្តមេវ. សេសំ អនន្តរវារេ វុត្តបដិបក្ខតោ វេទិតព្ពំ. យំ ឯត្ថ ញាណន្តិ យំ ឯតស្មិំ យថាវុត្តេ ឋានេ ច ឋានំ, អដ្ឋានេ ច អដ្ឋានន្តិ បវត្តំ ញាណំ. ហេតុសោតិ តស្ស ឋានស្ស អដ្ឋានស្ស ច ហេតុតោ. ឋានសោតិ តង្ខណេ ឯវ អាវជ្ជនសមនន្តរំ. អនោធិសោតិ ឱធិអភាវេន, កិញ្ចិ អនវសេសេត្វាតិ អត្ថោ.

ឥតិ ឋានាដ្ឋានគតាតិអាទីសុ ឯវំ ឋានាដ្ឋានភាវំ គតា. សព្ពេតិ ខយវយវិរជ្ជននិរុជ្ឈនសភាវា សង្ខតធម្មា, តេ ឯវ ច សត្តបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតា កេចិ សគ្គូបគា យេ ធម្មចារិនោ, កេចិ អបាយូបគា យេ អធម្មចារិនោ, កេចិ និព្ពានូបគា យេ កម្មក្ខយករំ អរិយមគ្គំ បដិបន្នា.

៥៨. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តី’’តិ គាថាទ្វយមាហ. តស្ស អត្ថំ ‘‘សព្ពេ សត្តាតិ អរិយា ច អនរិយា ចា’’តិអាទិនា សយមេវ និទ្ទិសតិ. តត្ថ ជីវិតបរិយន្តោ មរណបរិយន្តោតិ ជីវិតស្ស បរិយន្តោ នាម មរណសង្ខាតោ អន្តោ. យថាកម្មំ គមិស្សន្តីតិ ឯត្ថ យទេតំ សត្តានំ យថាកម្មំ គមនំ, អយំ កម្មស្សកតាតិ អត្ថោ. កម្មានំ ផលទស្សាវិតា ច អវិប្បវាសោ ចាតិ ‘‘បុញ្ញបាបផលូបគា’’តិ ឥមិនា វចនេន កម្មានំ ផលស្ស បច្ចក្ខការិតា, កតូបចិតានំ កម្មានំ អត្តនោ ផលស្ស អប្បទានាភាវោ ច ទស្សិតោតិ អត្ថោ.

កម្មមេវ កម្មន្តំ, បាបំ កម្មន្តំ ឯតេសន្តិ បាបកម្មន្តា, តស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបុញ្ញសង្ខារា’’តិ វុត្តំ. អបុញ្ញោ សង្ខារោ ឯតេសន្តិ អបុញ្ញសង្ខារា. បាបកម្មន្តាតិ វា និស្សក្កវចនំ, បាបកម្មន្តហេតូតិ អត្ថោ. តថា បុញ្ញសង្ខារាតិអាទីសុបិ. បុន ‘‘និរយំ បាបកម្មន្តា’’តិអាទិនា អន្តទ្វយេន សទ្ធិំ មជ្ឈិមបដិបទំ ទស្សេតិ. តថា ‘‘អយំ សំកិលេសោ’’តិអាទិនា វដ្ដវិវដ្ដវសេន អាទីនវស្សាទនិស្សរណវសេន ហេតុផលវសេន ច គាថាយំ តយោ អត្ថវិកប្បា ទស្សិតា. បុន ‘‘និរយំ បាបកម្មន្តាតិ អយំ សំកិលេសោ’’តិអាទិនា វោទានវសេន គាថាយ អត្ថំ ទស្សេតិ.

៥៩. តេន តេនាតិ តេន តេន អជ្ឈោសិតវត្ថុនា រូបភវអរូបភវាទិនា. ឆត្តិំសាតិ កាមតណ្ហា តាវ រូបាទិវិសយភេទេន ឆ, តថា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា ចាតិ អដ្ឋារស. តា ឯវ អជ្ឈត្តិកេសុ រូបាទីសុ អដ្ឋារស, ពាហិរេសុ រូបាទីសុ អដ្ឋារសាតិ ឯវំ ឆត្តិំស. យេន យេនាតិ ‘‘សុភំ សុខ’’ន្តិអាទិនា.

វោទានំ តិវិធំ ខន្ធត្តយវសេនាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តណ្ហាសំកិលេសោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បុន ‘‘សព្ពេ សត្តា មរិស្សន្តី’’តិអាទិ បដិបទាវិភាគេន គាថានមត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ គាមិនីតិ តត្ថ តត្ថេវ និព្ពានេ គាមិនី, និព្ពានស្ស គមនសីលាតិ អត្ថោ.

បុន តត្ថតត្ថគាមិនីសព្ពត្ថគាមិនីនំ បដិបទានំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តយោ រាសី’’តិអាទិ វុត្តំ. យន្តិ យំ និរយាទិ. តំ តំ ឋានំ យថារហំ គមេតីតិ សព្ពត្ថគាមិនី. បដិបទាសង្ខាតេ អបុញ្ញកម្មេ បុញ្ញកម្មេ ច កម្មក្ខយករណកម្មេ ច វិភាគសោ ភគវតោ បវត្តនញាណំ. ឥទំ សព្ពត្ថគាមិនី បដិបទាញាណំ នាម តថាគតពលំ. ឥមិនា ហិ ញាណេន ភគវា សព្ពម្បិ បដិបទំ យថាភូតំ បជានាតិ.

កថំ? សកលគាមវាសិកេសុបិ ឯកំ សូករំ វា មិគំ វា មារេន្តេសុ សព្ពេសំ ចេតនា បរស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណាវ ហោតិ, តំ បន កម្មំ តេសំ អាយូហនក្ខណេយេវ នានា ហោតិ. តេសុ ហិ ឯកោ អាទរេន ករោតិ, ឯកោ ‘‘ត្វម្បិ ករោហី’’តិ បរេហិ និប្បីឡិតោ ករោតិ, ឯកោ សមានច្ឆន្ទោ វិយ ហុត្វា អប្បដិពាហមានោ វិចរតិ. តេសុ ឯកោ តេនេវ កម្មេន និរយេ និព្ពត្តតិ, ឯកោ តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯកោ បេត្តិវិសយេ, តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេ ឯវ ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស និរយេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស តិរច្ឆានយោនិយំ, ឯស បេត្តិវិសយេ’’តិ ជានាតិ. និរយេ និព្ពត្តនកម្បិ ‘‘ឯស អដ្ឋសុ មហានិរយេសុ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស សោឡសសុ ឧស្សទេសូ’’តិ ជានាតិ. តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តនកម្បិ ‘‘ឯស អបាទកោ ភវិស្សតិ, ឯស ទ្វិបាទកោ, ឯស ចតុប្បាទកោ, ឯស ពហុប្បាទកោ’’តិ ជានាតិ. បេត្តិវិសយេ និព្ពត្តនកម្បិ ‘‘ឯស និជ្ឈាមតណ្ហិកោ ភវិស្សតិ, ឯស ខុប្បិបាសិកោ, ឯស បរទត្តូបជីវី’’តិ ជានាតិ.

‘‘តេសុ ច កម្មេសុ ឥទំ កម្មំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិស្សតិ, ឥទំ នាកឌ្ឍិស្សតិ ទុព្ពលំ ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឧបធិវេបក្កមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ ជានាតិ. តថា សកលគាមវាសិកេសុ ឯកតោ ទានំ ទទមានេសុ សព្ពេសម្បិ ចេតនា ទេយ្យធម្មារម្មណាវ ហោតិ, តំ បន កម្មំ តេសំ អាយូហនក្ខណេ ឯវ នានំ ហោតិ. តេសុ ហិ កេចិ ទេវលោកេ និព្ពត្តន្តិ, កេចិ មនុស្សលោកេ, តំ តថាគតោ អាយូហនក្ខណេ ឯវ ‘‘ឥមិនា នីហារេន អាយូហិតត្តា ឯស មនុស្សលោកេ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ទេវលោកេ’’តិ ជានាតិ. តត្ថបិ ‘‘ឯស បរនិម្មិតវសវត្តីសុ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ភុម្មទេវេសុ និព្ពត្តិស្សតិ, ឯស ជេដ្ឋកទេវរាជា ហុត្វា, ឯស តស្ស ទុតិយំ តតិយំ វា ឋានន្តរំ ករោន្តោ បរិចារកោ ហុត្វា និព្ពត្តិស្សតី’’តិ ជានាតិ.

‘‘តេសុ ច កម្មេសុ ឥទំ បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ សក្ខិស្សតិ, ឥទំ ន សក្ខិស្សតិ ទុព្ពលំ ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឧបធិវេបក្កមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ ជានាតិ. តថា ‘‘វិបស្សនំ បដ្ឋបេន្តេសុ ច ឯស ឥមិនា នីហារេន វិបស្សនាយ អារទ្ធត្តា អរហា ភវិស្សតិ, ឯស អនាគាមី, ឯស សកទាគាមី, ឯស សោតាបន្នោ, ឯកពីជី កោលំកោលោ សត្តក្ខត្តុបរមោ, ឯស មគ្គំ បត្តុំ ន សក្ខិស្សតិ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយមេវ ឋស្សតិ, ឯស បច្ចយបរិគ្គហេ, ឯស នាមរូបបរិគ្គហេ, អរូបបរិគ្គហេ ច ឋស្សតិ, ឯស មហាភូតមត្តមេវ វវត្ថបេស្សតិ, ឯស កិញ្ចិ សល្លក្ខេតុំ ន សក្ខិស្សតី’’តិ ជានាតិ. ‘‘កសិណបរិកម្មំ ករោន្តេសុបិ ឯស បរិកម្មមត្តេ ឯវ ឋស្សតិ, ឯស និមិត្តំ ឧប្បាទេតុំ សក្ខិស្សតិ, ន អប្បនំ. ឯស អប្បនម្បិ ឧប្បាទេស្សតិ, ឯស ឈានំ អធិគមិស្សតិ, ន ឧបរិវិសេសំ. ឯស ឧបរិវិសេសម្បិ អធិគមិស្សតី’’តិ ជានាតិ.

អនេកធាតូតិ អនេកា ចក្ខាទយោ បថវាទយោ ច ធាតុយោ ឯតស្សាតិ អនេកធាតុ, ពហុធាតូតិ អត្ថោ. លោកោតិ ខន្ធាយតនាទិលោកោ. ចក្ខុធាតូតិអាទិ យាហិ ធាតូហិ ‘‘អនេកធាតូ’’តិ លោកោ វុត្តោ, តាសំ សរូបតោ ទស្សនំ. តត្ថ សភាវដ្ឋេន និស្សត្តដ្ឋេន ច ធាតុ. ចក្ខុ ឯវ ធាតុ ចក្ខុធាតុ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. កាមធាតូតិ ឯត្ថ ទ្វេ កាមា កិលេសកាមោ ច វត្ថុកាមោ ច. កិលេសកាមបក្ខេ កាមបដិសំយុត្តោ ធាតុ កាមធាតុ, កាមវិតក្កស្សេតំ នាមំ. វត្ថុកាមបក្ខេ បន កាមាវចរធម្មា កាមោ ឧត្តរបទលោបេន, កាមោ ច សោ ធាតុ ចាតិ កាមធាតុ. ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ ធាតុ ព្យាបាទធាតុ, ព្យាបាទវិតក្កស្សេតំ នាមំ. ព្យាបាទោវ ធាតុ ព្យាបាទធាតុ, ទសអាឃាតវត្ថុវិសយស្ស បដិឃស្សេតំ នាមំ. វិហិំសាបដិសំយុត្តោ ធាតុ វិហិំសាធាតុ, វិហិំសាវិតក្កោ. វិហិំសា ឯវ វា ធាតុ វិហិំសាធាតុ, បរសត្តវិហេសនស្សេតំ នាមំ. នេក្ខម្មអព្យាបាទអវិហិំសាធាតុយោ នេក្ខម្មវិតក្កាទយោ សព្ពកុសលធម្មា មេត្តាករុណា ចាតិ វេទិតព្ពំ. រូបធាតូតិ រូបភវោ, សព្ពេ វា រូបធម្មា. អរូបធាតូតិ អរូបភវោ, អរូបធម្មា វា. និរោធធាតូតិ និរោធតណ្ហា. សង្ខារធាតូតិ សព្ពេ សង្ខតធម្មា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

អញ្ញមញ្ញវិលក្ខណត្តា នានប្បការា ធាតុយោ ឯតស្មិន្តិ នានាធាតុ, លោកោ. តេនេវាហ – ‘‘អញ្ញា ចក្ខុធាតុ យាវ អញ្ញា និព្ពានធាតូ’’តិ, យថា ច ឥទំ ញាណំ ចក្ខុធាតុអាទិភេទេន ឧបាទិន្នកសង្ខារលោកស្ស វសេន អនេកធាតុនានាធាតុលោកំ បជានាតិ, ឯវំ អនុបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សបិ វសេន តំ បជានាតិ. បច្ចេកពុទ្ធា ហិ ទ្វេ ច អគ្គសាវកា ឧបាទិន្នកសង្ខារលោកស្សេវ នានត្តំ ជានន្តិ, តម្បិ ឯកទេសេនេវ, ន និប្បទេសតោ. អនុបាទិន្នកសង្ខារលោកស្ស បន នានត្តំ ន ជានន្តិ. ភគវា បន ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នាយ ឥមស្ស រុក្ខស្ស ខន្ធោ សេតោ ហោតិ, ឥមស្ស កាឡោ, ឥមស្ស មដ្ឋោ, ឥមស្ស ផរុសោ, ឥមស្ស ពហលោ, ឥមស្ស តនុត្តចោ. ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នាយ ឥមស្ស រុក្ខស្ស បត្តំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ឯវរូបំ នាម ហោតិ, ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្ស រុក្ខស្ស បុប្ផំ នីលំ ហោតិ បីតកំ លោហិតកំ ឱទាតំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ, ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នាយ ផលំ ខុទ្ទកំ មហន្តំ ទីឃំ វដ្ដំ សុសណ្ឋានំ ទុស្សណ្ឋានំ មដ្ឋំ ផរុសំ សុគន្ធំ ទុគ្គន្ធំ តិត្តំ មធុរំ កដុកំ អម្ពិលំ កសាវំ ហោតិ, ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នាយ ឥមស្ស រុក្ខស្ស កណ្ដកោ តិខិណោ ហោតិ, អតិខិណោ ឧជុកោ កុដិលោ កណ្ហោ នីលោ ឱទាតោ ហោតី’’តិ ឯវំ អនុបាទិន្នសង្ខារលោកស្សាបិ វសេន អនេកធាតុនានាធាតុភាវំ ជានាតិ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ឯវ ហិ ឯតំ ពលំ, ន អញ្ញេសំ.

៦០. យំ យទេវ ធាតុន្តិ យំ កិញ្ចិ ហីនាទិសភាវំ. យស្មា អធិមុត្តិ នាម អជ្ឈាសយធាតុ, តស្មា អធិមុច្ចនំ អជ្ឈាសយស្ស ហីនាទិសភាវេន បវត្តនំ. តំ បន តស្ស តំ តំ អធិដ្ឋហនំ អភិនិវិសនញ្ច ហោតីតិ អាហ – ‘‘អធិមុច្ចន្តិ, តំ តទេវ អធិដ្ឋហន្តិ អភិនិវិសន្តី’’តិ. អធិមុច្ចនស្ស វិសយំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘កេចិ រូបាធិមុត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. នានាធិមុត្តិកតាញាណន្តិ ហីនាទិវសេន នានាធិមុត្តិកតាយ ញាណំ.

តេ យថាធិមុត្តា ច ភវន្តីតិ តេ ហីនាធិមុត្តិកា បណីតាធិមុត្តិកា សត្តា យថា យថា អធិមុត្តា ហោន្តិ. តំ តំ កម្មសមាទានំ សមាទិយន្តីតិ អធិមុត្តិអនុរូបំ តំ តំ អត្តនា សមាទិយិតព្ពំ កត្តព្ពំ កម្មំ ករោន្តិ, តានិ កម្មសមាទានានិ សមុដ្ឋានវសេន វិភជន្តោ ‘‘តេ ឆព្ពិធំ កម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ កេចិ លោភវសេន កម្មំ សមាទិយន្តីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តំ វិភជ្ជមានន្តិ តំ សមុដ្ឋានវសេន ឆព្ពិធំ បុន បវត្តិនិវត្តិវសេន វិភជ្ជមានំ ទុវិធំ.

យំ លោភវសេន ទោសវសេន មោហវសេន ច កម្មំ ករោតីតិ ទសអកុសលកម្មបថកម្មំ សន្ធាយ វទតិ. តញ្ហិ សំកិលិដ្ឋតាយ កាឡកន្តិ កណ្ហំ. អបាយេសុ និព្ពត្តាបនតោ កាឡកវិបាកន្តិ កណ្ហវិបាកំ. យំ សទ្ធាវសេន កម្មំ ករោតីតិ ទសកុសលកម្មបថកម្មំ. តញ្ហិ អសំកិលិដ្ឋត្តា បណ្ឌរន្តិ សុក្កំ. សគ្គេ និព្ពត្តាបនតោ បណ្ឌរវិបាកត្តា សុក្កវិបាកំ. យំ លោភវសេន ទោសវសេន មោហវសេន សទ្ធាវសេន ច កម្មំ ករោតិ, ឥទំ កណ្ហសុក្កន្តិ វោមិស្សកកម្មំ. កណ្ហសុក្កវិបាកន្តិ សុខទុក្ខវិបាកំ. មិស្សកកម្មញ្ហិ កត្វា អកុសលវលេន តិរច្ឆានយោនិយំ មង្គលហត្ថិភាវំ ឧបបន្នោ កុសលេន បវត្តេ សុខំ អនុភវតិ, កុសលេន រាជកុលេ និព្ពត្តោបិ អកុសលេន ទុក្ខំ វេទយតិ. យំ វីរិយវសេន បញ្ញាវសេន ច កម្មំ ករោតិ, ឥទំ កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកន្តិ កម្មក្ខយករា ចតុមគ្គចេតនា. តញ្ហិ យទិ កណ្ហំ ភវេយ្យ, កណ្ហវិបាកំ ទទេយ្យ. យទិ សុក្កំ ភវេយ្យ, សុក្កឧបបត្តិបរិយាបន្នំ វិបាកំ ទទេយ្យ. ឧភយវិបាកស្ស បន អប្បទានតោ អកណ្ហអសុក្កវិបាកន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

កម្មសមាទានេ បឋមំ អចេលកបដិបទា កាមេសុ បាតព្យតា, ទុតិយំ តិព្ពកិលេសស្ស អស្សុមុខស្សាបិ រុទតោ បរិសុទ្ធព្រហ្មចរិយចរណំ, តតិយំ កាមេសុ អបាតព្យតា អចេលកបដិបទា, ចតុត្ថំ បច្ចយេ អលភមានស្សាបិ ឈានវិបស្សនាសុខសមង្គិនោ សាសនព្រហ្មចរិយចរណំ. យំ ឯវំ ជាតិយំ កម្មសមាទានន្តិ យំ អញ្ញម្បិ ឯវំបការំ កម្មំ. ឥមិនា បុគ្គលេនាតិអាទិ តស្មិំ កម្មវិបាកេ ភគវតោ ញាណស្ស បវត្តនាការទស្សនំ. តត្ថ ឧបចិតន្តិ យថា កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. អវិបក្កន្តិ ន វិបក្កវិបាកំ. វិបាកាយ បច្ចុបដ្ឋិតន្តិ វិបាកទានាយ កតោកាសំ. ន ច ភព្ពោ អភិនិព្ពិធា គន្តុន្តិ កិលេសាភិសង្ខារានំ អភិនិព្ពិជ្ឈនតោ អភិនិព្ពិធាសង្ខាតំ អរិយមគ្គំ អធិគន្តុំ ន ច ភព្ពោ. តំ ភគវា ន ឱវទតីតិ តំ វិបាកាវរណេន និវុតំ បុគ្គលំ ភគវា សច្ចបដិវេធំ បុរក្ខត្វា ន ឱវទតិ, វាសនត្ថំ បន តាទិសានម្បិ ធម្មំ ទេសេតិ ឯវ, អជាតសត្តុអាទីនំ វិយ.

ឧបចិតន្តិ កាតុំ អារទ្ធំ. តេនេវាហ – ‘‘ន ច តាវ បារិបូរិំ គត’’ន្តិ. តេន មិច្ឆត្តនិយាមស្ស អសមត្ថតំ ទស្សេតិ. បុរា បារិបូរិំ គច្ឆតីតិ បារិបូរិំ ផលនិប្ផាទនសមត្ថតំ គច្ឆតិ បុរា អធិគច្ឆេយ្យ. មិច្ឆត្តនិយតតាយ សជ្ជុកំ ផលធម្មស្ស អភាជនភាវំ និព្ពត្តយតិ បុរា. តេនេវាហ – ‘‘បុរា វេនេយ្យត្តំ សមតិក្កមតី’’តិ. ‘‘បុរា អនិយតំ សមតិក្កមតី’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. អសមត្តេតិ កម្មេ អសម្បុណ្ណេ, តេ អសម្បុណ្ណេ វា.

៦១. ឯវំ កិលេសន្តរាយមិស្សកំ កម្មន្តរាយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អមិស្សកំ កម្មន្តរាយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្ស ច បុគ្គលស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ វុត្តនយមេវ.

សព្ពេសន្តិ ឥមស្មិំ ពលនិទ្ទេសេ វុត្តានំ សព្ពេសំ កម្មានំ. មុទុមជ្ឈាធិមត្តតាតិ មុទុមជ្ឈតិព្ពភាវោ. កម្មានញ្ហិ មុទុអាទិភាវេន តំវិបាកានំ មុទុមជ្ឈតិក្ខភាវោ វិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយោ. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយន្តិអាទីសុ ទិដ្ឋធម្មេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ វេទិតព្ពំ ផលំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. ឧបបជ្ជេ អនន្តរេ អត្តភាវេ វេទិតព្ពំ ផលំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរស្មិំ អត្តភាវេ ឥតោ អញ្ញស្មិំ យស្មិំ កស្មិញ្ចិ អត្តភាវេ វេទិតព្ពំ ផលំ អបរាបរិយវេទនីយំ. ឯកជវនវារស្មិញ្ហិ សត្តសុ ចេតនាសុ បឋមចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ នាម. បរិយោសានចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយំ នាម. មជ្ឈេ បញ្ច ចេតនា អបរាបរិយវេទនីយំ នាម. វិបាកវេមត្តតាញាណន្តិ វិបាកវេមត្តតាយ វិបាកវិសេសេ ញាណំ. ឥមស្ស បន កម្មវិបាកស្ស គតិសម្បត្តិ គតិវិបត្តិ, ឧបធិសម្បត្តិ ឧបធិវិបត្តិ, កាលសម្បត្តិ កាលវិបត្តិ, បយោគសម្បត្តិ បយោគវិបត្តិយោ ការណំ. សោ ច នេសំ ការណភាវោ ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តី’’តិអាទិបាឡិវសេន (វិភ. ៨១០) វេទិតព្ពោ.

៦២. អនន្តរពលនិទ្ទេសេ វុត្តកម្មសមាទានបទេនេវ ឈានាទីនិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘តថា សមាទិន្នានំ កម្មាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សេក្ខបុថុជ្ជនសន្តានេសុ បវត្តានិ ឈានាទីនិ កម្មំ ហោន្តិ. តត្ថ តថា សមាទិន្នានន្តិ ‘‘សុក្កំ សុក្កវិបាកំ បច្ចុប្បន្នសុខំ, អាយតិំ សុខវិបាក’’ន្តិ ឯវមាទិប្បការេហិ សមាទិន្នេសុ កម្មេសុ. សំកិលេសោតិ បដិបក្ខធម្មវសេន កិលិដ្ឋភាវោ. វោទានំ បដិបក្ខធម្មេហិ វិសុជ្ឈនំ. វុដ្ឋានំ បគុណវោទានំ ភវង្គវុដ្ឋានញ្ច. ឯវំ សំកិលិស្សតីតិអាទីសុ អយមេវត្ថោ – ឥមិនា អាការេន ឈានាទិ សំកិលិស្សតិ វោទាយតិ វុដ្ឋហតីតិ ជាននញាណំ ភគវតោ អនាវរណញាណំ, ន តស្ស អាវរណំ អត្ថីតិ.

កតិ ឈានានីតិអាទិ ឈានាទយោ វិភាគេន ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. ចត្តារិ ឈានានីតិ ចតុក្កនយវសេន រូបាវចរជ្ឈានានិ សន្ធាយាហ. ឯកាទសាតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.១២៩, ១៧៤; ៣.៣៣៩, ៣៥៨; ម. និ. ២.២៤៨; ៣.៣១២) អដ្ឋន្នំ តិណ្ណញ្ច សុញ្ញតវិមោក្ខាទីនំ វសេន វុត្តំ. អដ្ឋាតិ តេសុ ឋបេត្វា លោកុត្តរេ វិមោក្ខេ អដ្ឋ. សត្តាតិ តេសុ ឯវ និរោធសមាបត្តិំ ឋបេត្វា សត្ត. តយោតិ សុត្តន្តបរិយាយេន សុញ្ញតវិមោក្ខាទយោ តយោ. ទ្វេតិ អភិធម្មបរិយាយេន អនិមិត្តវិមោក្ខស្សាសម្ភវតោ អវសេសា ទ្វេ. ឯត្ថ ច បដិបាដិយា សត្ត អប្បិតប្បិតក្ខណេ វិក្ខម្ភនវសេន បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចនតោ, អារម្មណេ អធិមុច្ចនតោ ច វិមោក្ខា. និរោធសមាបត្តិ បន សព្ពសោ សញ្ញាវេទយិតេហិ វិមុត្តត្តា អបគមវិមោក្ខោ នាម. លោកុត្តរា ច តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ សមុច្ឆេទវសេន វិមុត្តត្តា វិមោក្ខោតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

សមាធីសុ ចតុក្កនយបញ្ចកនយេសុ បឋមជ្ឈានសមាធិ សវិតក្កោ សវិចារោ សមាធិ នាម. បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កោ វិចារមត្តោ សមាធិ នាម. ចតុក្កនយេ បញ្ចកនយេបិ សេសឈានេសុ សមាធិ អវិតក្កោ អវិចារោ សមាធិ នាម.

សមាបត្តីសុ បដិបាដិយា អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ ‘‘សមាធី’’តិបិ នាមំ ‘‘សមាបត្តី’’តិបិ. កស្មា? ចិត្តេកគ្គតាសព្ភាវតោ. និរោធសមាបត្តិយា តទភាវតោ ន ‘‘សមាធី’’តិ នាមំ. សញ្ញាសមាបត្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

ហានភាគិយោ សមាធីតិ អប្បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិអនុបក្ខន្ទនំ បឋមជ្ឈានាទិសមាធិស្ស ហានភាគិយតា. ‘‘បឋមជ្ឈានស្ស កាមរាគព្យាបាទា សំកិលេសោ’’តិ វុត្តត្តា ទុតិយជ្ឈានាទិវសេន យោជេតព្ពំ. កុក្កុដំ វុច្ចតិ អជញ្ញាជិគុច្ឆនមុខេន តប្បរមតា. កុក្កុដឈាយីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ឈានានិ វុត្តានិ, ទ្វេ បឋមទុតិយជ្ឈានានីតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ បឋមំ ទុតិយំ វា ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិ សង្កោចំ អាបជ្ជតិ, ឧត្តរិ ន វាយមតិ, តស្ស តានិ ឈានានិ ចត្តារិបិ ‘‘កុក្កុដឈានានី’’តិ វុច្ចន្តិ, តំសមង្គិនោ ច កុក្កុដឈាយី. តេសុ បុរិមានិ ទ្វេ អាសន្នពលវបច្ចត្ថិកត្តា វិសេសភាគិយតាភាវតោ ច សំកិលេសភាវេន វុត្តានិ. ឥតរានិ បន វិសេសភាគិយតាភាវេបិ មន្ទបច្ចត្ថិកត្តា វោទានភាវេន វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វិសេសភាគិយោ សមាធីតិ បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ ទុតិយជ្ឈានាទិបក្ខន្ទនំ, បគុណវោទានំ ភវង្គវុដ្ឋានញ្ច ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមញ្ហិ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា វោទានម្បិ ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ភវង្គវសេន សព្ពឈានេហិ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ ភវង្គញ្ច វោទានំ វុដ្ឋានំ. យស្មា បន វុដ្ឋានវសិភាវេន យថាបរិច្ឆិន្នកាលំ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មា សមាបត្តិវុដ្ឋានកោសល្លំ ឥធ ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ.

៦៣. តស្សេវ សមាធិស្សាតិ តស្ស អនន្តរពលនិទ្ទេសេ ឈានាទិបរិយាយេហិ វុត្តសមាធិស្ស. បរិវារាតិ បរិក្ខារា. ឥន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាសតិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ. ពលានីតិ ហិរោត្តប្បេហិ សទ្ធិំ តានិយេវ. វីរិយស្ស វិសុំ គហណំ ពលានំ ពហូបការទស្សនត្ថំ. វីរិយុបត្ថម្ភេន ហិ សទ្ធាទយោ បដិបក្ខេន អកម្បនីយា ហោន្តិ. តេនេវាហ – ‘‘វីរិយវសេន ពលានិ ភវន្តី’’តិ. តេសន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ. មុទុមជ្ឈាធិមត្តតាតិ អវិសទំ មុទុ. នាតិវិសទំ មជ្ឈំ. អតិវិសទំ អធិមត្តំ ពលវំ ‘‘តិក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

វេនេយ្យានំ ឥន្ទ្រិយានុរូបំ ភគវតោ ទេសនាបវត្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សំខិត្តវិត្ថារេនាតិ សំខិត្តស្ស វិត្ថារេន. អថ វា សំខិត្តេនាតិ ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេន. សំខិត្តវិត្ថារេនាតិ ឧទ្ទេសេន និទ្ទេសេន ច. វិត្ថារេនាតិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសេហិ. មុទុកន្តិ លហុកំ អបាយភយវដ្ដភយាទីហិ សន្តជ្ជនវសេន ភារិយំ អកត្វា. មុទុតិក្ខន្តិ នាតិតិក្ខំ. សំវេគវត្ថូហិ សំវេគជននាទិវសេន ភារិយំ កត្វា. សមថំ ឧបទិសតីតិ សមថំ អធិកំ កត្វា ឧបទិសតិ, ន តថា វិបស្សនន្តិ អធិប្បាយោ. ន ហិ កេវលេន សមថេន សច្ចប្បដិវេធោ សម្ភវតិ. សមថវិបស្សនន្តិ សមធុរំ សមថវិបស្សនំ. វិបស្សនន្តិ សាតិសយំ វិបស្សនំ ឧបទិសតិ. យស្មា ចេត្ថ តិក្ខិន្ទ្រិយាទយោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទយោវ, តស្មា ‘‘តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស និស្សរណំ ឧបទិសតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អធិបញ្ញាសិក្ខាយាតិ អធិបញ្ញាសិក្ខំ.

យំ ឯត្ថ ញាណន្តិ ឯត្ថ ឥន្ទ្រិយានំ មុទុមជ្ឈាធិមត្តតាយ យំ ញាណំ, ឥទំ វុច្ចតិ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណន្តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. តស្ស ញាណស្ស បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ ឥមំ ភូមិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ ឥមំ ភូមិំ ភាវនញ្ច គតោតិ អយំ បុគ្គលោ ឯវមិមំ សំកិលេសវាសនំ វោទានំ ភវង្គញ្ច គតោ គច្ឆតិ គមិស្សតិ ច, កាលវចនិច្ឆាយ អភាវតោ, យថា ទុទ្ធន្តិ. ឥមាយ វេលាយ ឥមស្មិំ សមយេ ឥមាយ មុទុមជ្ឈតិក្ខភេទាយ អនុសាសនិយា. ឯវំធាតុកោតិ ហីនាទិវសេន ឯវំអជ្ឈាសយោ ឯវំអធិមុត្តិកោ. អយញ្ចស្ស អាសយោតិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស អយំ សស្សតុច្ឆេទប្បការោ, យថាភូតញាណានុលោមខន្តិប្បការោ វា អាសយោ. ឥទញ្ហិ ចតុព្ពិធំ អាសយន្តិ ឯត្ថ សត្តា វសន្តីតិ អាសយោតិ វុច្ចតិ. ឥមំ បន ភគវា សត្តានំ អាសយំ ជានន្តោ តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ វិបស្សនាញាណកម្មស្សកតញ្ញាណានញ្ច អប្បវត្តិក្ខណេបិ ជានាតិ ឯវ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘កាមំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ កាមគរុកោ កាមាសយោ កាមាធិមុត្តោ’តិ. កាមំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ នេក្ខម្មគរុកោ នេក្ខម្មាសយោ នេក្ខម្មាធិមុត្តោ’តិ. នេក្ខម្មំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ… ព្យាបាទំ… អព្យាបាទំ… ថិនមិទ្ធំ… អាលោកសញ្ញំ សេវន្តញ្ញេវ ជានាតិ ‘អយំ បុគ្គលោ ថិនមិទ្ធគរុកោ ថិនមិទ្ធាសយោ ថិនមិទ្ធាធិមុត្តោ’’’តិ (បដិ. ម. ១.១១៣).

អយំ អនុសយោតិ អយំ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស កាមរាគាទិកោ អប្បហីនោយេវ អនុសយិតកិលេសោ. អប្បហីនោយេវ ហិ ថាមគតោ កិលេសោ អនុសយោ. បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ សត្តានំ, ហីនសត្តានន្តិ អត្ថោ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ វេនេយ្យវសេន ទ្វិធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណន្តិ បរភាវោ ច អបរភាវោ ច បរោបរិយត្តំ អ-ការស្ស ឱការំ កត្វា, តស្ស វេមត្តតា បរោបរិយត្តវេមត្តតា. សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តវេមត្តតាយ ញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តវេមត្តតាញាណន្តិ បទវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ យន្តិ យំ អនេកវិហិតស្ស បុព្ពេនិវាសស្ស អនុស្សរណវសេន ភគវតោ ញាណំ, ឥទំ អដ្ឋមំ តថាគតពលន្តិ សម្ពន្ធោ. អនេកវិហិតន្តិ អនេកវិធំ, អនេកេហិ វា បការេហិ បវត្តិតំ. បុព្ពេនិវាសន្តិ អនុស្សរិតុំ ឥច្ឆិតំ អត្តនោ បរេសញ្ច សមនន្តរាតីតំ ភវំ អាទិំ កត្វា តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តានំ. អនុស្សរតីតិ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិំ ទ្វេបិ ជាតិយោ’’តិ ឯវំ ជាតិបដិបាដិយា អនុគន្ត្វា សរតិ, អនុទេវ វា សរតិ, ចិត្តេ អភិនិន្នាមិតមត្តេ ឯវ សរតីតិ អត្ថោ. ភគវតោ ហិ បរិកម្មកិច្ចំ នត្ថិ, អាវជ្ជនមត្តេនេវ សរតិ. សេយ្យថិទន្តិ អារទ្ធប្បការនិទស្សនត្ថេ និបាតោ. ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ បដិសន្ធិមូលំ ចុតិបរិយោសានំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធសន្តានំ. ឯស នយោ ទ្វេបិ ជាតិយោតិអាទីសុបិ.

អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេតិអាទីសុ បន បរិហាយមានោ កប្បោ សំវដ្ដកប្បោ, វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សំវដ្ដេន សំវដ្ដដ្ឋាយី គហិតោ តំមូលត្តា, វិវដ្ដេន ច វិវដ្ដដ្ឋាយី. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ សំវដ្ដដ្ឋាយី វិវដ្ដោ វិវដ្ដដ្ឋាយី’’តិ (អ. និ. ៤.១៥៦) វុត្តានិ, តានិ សព្ពានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ. អមុត្រាសិន្តិអាទិ សរណាការទស្សនំ. តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ, អមុម្ហិ ភវេ វា យោនិយំ វា គតិយំ វា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយំ វា សត្តាវាសេ វា សត្តនិកាយេ វា. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា. ឯវំគោត្តោតិ ភគ្គវោ វា គោតមោ វា. ឯវំវណ្ណោតិ ឱទាតោ វា សាមោ វា. ឯវមាហារោតិ សាលិមំសោទនាហារោ វា បវត្តផលភោជនោ វា. ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទីតិ អនេកប្បការេន កាយិកចេតសិកានំ សាមិសនិរាមិសប្បភេទានំ វា សុខទុក្ខានំ បដិសំវេទី. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ វស្សសតបរមាយុបរិយន្តោ វា ចតុរាសីតិកប្បសហស្សបរមាយុបរិយន្តោ វា. សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ សោ តតោ ភវតោ, សត្តនិកាយតោ វា ចុតោ បុន អមុកស្មិំ នាម សត្តនិកាយេ ឧទបាទិំ. អថ វា តត្រាបិ ភវេ វា សត្តនិកាយេ វា អហោសិំ. ឯវំនាមោតិអាទិ វុត្តត្ថមេវ.

៦៤. ទិព្ពេនាតិអាទីសុ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តម្បិ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ឧបក្កិលេសវិមុត្តត្តា ទូរេបិ អារម្មណគ្គហណសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទម្បិ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តំ ញាណចក្ខុ តាទិសមេវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ, ទិព្ពវិហារវសេន វា បដិលទ្ធត្តា, អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពំ, អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ពំ, តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនេន មហាគតិកត្តាបិ ទិព្ពំ. តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ពំ. ទស្សនដ្ឋេន ចក្ខុ. ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខុ. ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធំ. យោ ហិ ចុតិមត្តមេវ បស្សតិ, ន ឧបបាតំ, សោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ ឧបបាតមត្តមេវ បស្សតិ ន ចុតិំ, សោ នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. យោ បន តទុភយំ បស្សតិ, សោ យស្មា ទុវិធម្បិ តំ ទិដ្ឋិគតំ អតិវត្តតិ. តស្មាស្ស តំ ទស្សនំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុ ហោតិ. តទុភយញ្ច ភគវា បស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ចុតូបបាតទស្សនេន ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា វិសុទ្ធ’’ន្តិ.

ឯកាទសឧបក្កិលេសវិរហតោ វា វិសុទ្ធំ. យថាហ –

‘‘សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា ‘វិចិកិច្ឆា ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ ឥតិ វិទិត្វា វិចិកិច្ឆំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិំ. ‘អមនសិការោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ… ថិនមិទ្ធំ… ឆម្ភិតត្តំ… ឧប្បិលំ… ទុដ្ឋុល្លំ… អច្ចារទ្ធវីរិយំ… អតិលីនវីរិយំ… អភិជប្បា… នានត្តសញ្ញា… អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’តិ ឥតិ វិទិត្វា អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសំ បជហិ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៤២) ឯវមាទិ.

តទេវំ ឯកាទសឧបក្កិលេសវិរហតោ វា វិសុទ្ធំ. មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេន អតិក្កន្តមានុសកំ, មំសចក្ខុំ អតិក្កន្តត្តា វា អតិក្កន្តមានុសកំ. តេន ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន.

សត្តេ បស្សតីតិ មនុស្សោ មនុស្សំ មំសចក្ខុនា វិយ សត្តេ បស្សតិ ឱលោកេតិ. ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេតិ ឯត្ថ ចុតិក្ខណេ ឧបបត្តិក្ខណេ វា ទិព្ពចក្ខុនាបិ ទដ្ឋុំ ន សក្កា. យេ បន អាសន្នចុតិកា ឥទានិ ចវិស្សន្តិ, យេ ច គហិតបដិសន្ធិកា សម្បតិ និព្ពត្តា, តេ ‘‘ចវមានា ឧបបជ្ជមានា’’តិ អធិប្បេតា. តេ ឯវរូបេ ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ. ហីនេតិ មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា ហីនជាតិកុលភោគាទិវសេន ហីឡិតេ បរិភូតេ. បណីតេតិ អមោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា តព្ពិបរីតេ. សុវណ្ណេតិ អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា ឥដ្ឋកន្តមនាបវណ្ណយុត្តេ. ទុព្ពណ្ណេតិ ទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា អនិដ្ឋាកន្តាមនាបវណ្ណយុត្តេ អភិរូបេ វិរូបេ វាតិ អត្ថោ. សុគតេតិ សុគតិគតេ, អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ. ទុគ្គតេតិ ទុគ្គតិគតេ, លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ. យថាកម្មូបគេតិ យំ យំ កម្មំ ឧបចិតំ, តេន តេន ឧបគតេ. តត្ថ បុរិមេហិ ‘‘ចវមានេ’’តិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តំ. ឥមិនា បន បទេន យថាកម្មូបគញាណកិច្ចំ. យថាកម្មូបគញាណអនាគតំសញាណានិ ច ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តិ.

កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ ទុដ្ឋុ ចរិតំ, ទុដ្ឋំ វា ចរិតំ កិលេសបូតិកត្តា ទុច្ចរិតំ. កាយេន ទុច្ចរិតំ, កាយតោ វា បវត្តំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ. ឯវំ វចីមនោទុច្ចរិតានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ. សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា. អរិយានំ ឧបវាទកាតិ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ, អន្តមសោ គិហិសោតាបន្នានម្បិ អន្តិមវត្ថុនា វា គុណបរិធំសនេន វា ឧបវាទកា អក្កោសកា គរហកា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ វិបរីតទស្សនា. មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិហេតុភូតសមាទិន្ននានាវិធកម្មា. យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិមូលកេសុ កាយកម្មាទីសុ អញ្ញេបិ សមាទបេន្តិ. តត្ថ វចីមនោទុច្ចរិតគ្គហណេន អរិយូបវាទមិច្ឆាទិដ្ឋីសុ គហិតាសុបិ តេសំ បុន វចនំ មហាសាវជ្ជភាវទស្សនត្ថំ. មហាសាវជ្ជោ ហិ អរិយូបវាទោ អានន្តរិយសទិសោ. យថាហ –

‘‘សេយ្យថាបិ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញំ អារាធេយ្យ, ឯវំសម្បទមិទំ, សារិបុត្ត, វទាមិ តំ វាចំ អប្បហាយ តំ ចិត្តំ អប្បហាយ តំ ទិដ្ឋិំ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេ’’តិ (ម. និ. ១.១៤៩).

មិច្ឆាទិដ្ឋិតោ ច មហាសាវជ្ជតរំ នាម អញ្ញំ នត្ថិ. យថាហ –

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ មហាសាវជ្ជតរំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, វជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ១.៣១០).

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. អបាយន្តិអាទិ សព្ពំ និរយវេវចនំ. និរយោ ហិ សគ្គមោក្ខហេតុភូតា បុញ្ញសម្មតា អយា អបេតត្តា, សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ, ទោសពហុលតាយ វា ទុដ្ឋេន កម្មុនា និព្ពត្តា គតិ ទុគ្គតិ. វិវសា និបតន្តិ តត្ថ ទុក្កដការិនោតិ វិនិបាតោ. នត្ថិ ឯត្ថ អស្សាទសញ្ញិតោ អយោតិ និរយោ.

អថ វា អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតិ, តិរច្ឆានយោនិ ហិ អបាយោ, សុគតិតោ អបេតត្តា. ន ទុគ្គតិ, មហេសក្ខានំ នាគរាជាទីនំ សម្ភវតោ. ទុគ្គតិគ្គហណេន បេត្តិវិសយំ ទីបេតិ, សោ ហិ អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុគតិតោ អបេតត្តា, ទុក្ខស្ស ច គតិភូតត្តា. ន តុ វិនិបាតោ អសុរសទិសំ អវិនិបតិតត្តា. បេតមហិទ្ធិកានញ្ហិ វិមានានិបិ និព្ពត្តន្តិ. វិនិបាតគ្គហណេន អសុរកាយំ ទីបេតិ, សោ ហិ យថាវុត្តេនត្ថេន អបាយោ ចេវ ទុគ្គតិ ច សុខសមុស្សយេហិ វិនិបាតត្តា វិនិបាតោតិ វុច្ចតិ. និរយគ្គហណេន អវីចិអាទិអនេកប្បការំ និរយមេវ ទីបេតិ. ឧបបន្នាតិ ឧបគតា, តត្ថ អភិនិព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខោ វេទិតព្ពោ.

អយំ បន វិសេសោ – ឯត្ថ សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. សគ្គគ្គហណេន ទេវគតិំ ឯវ. តត្ថ សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ. រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ. សោ សព្ពោបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ អយំ វចនត្ថោ. អមុកាយ កប្បកោដិយំ ឧបចិតំ តេនាយំ ឯតរហិ, អនាគតេ វា សគ្គូបគោ អបាយូបគោ ចាតិ អដ្ឋមនវមពលញាណកិច្ចំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សិតំ. តថា កប្បសតសហស្សេវាតិអាទីសុបិ. តេនេវាហ – ‘‘ឥមានិ ភគវតោ ទ្វេ ញាណានី’’តិ.

និហតោ មារោ ពោធិមូលេតិ និហតោ សមុច្ឆិន្នោ កិលេសមារោ ពោធិរុក្ខមូលេ. ឥទំ ភគវតោ ទសមំ ពលន្តិ ឥទំ កិលេសមារស្ស ហននំ សមុច្ឆិន្ទនំ ភគវតោ ទសមំ ពលំ. តេនេវាហ – ‘‘សព្ពាសវបរិក្ខយំ ញាណ’’ន្តិ. យស្មា បន យទា អរហត្តមគ្គេន សវាសនា សព្ពេ អាសវា ខេបិតា, តទា ភគវតា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អធិគតំ នាម, តស្មា ‘‘យំ សព្ពញ្ញុតា បត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អយំ តាវេត្ថ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា. បរវាទី បនាហ – ‘‘ទសពលញាណំ នាម បាដិឯក្កំ នត្ថិ, យស្មា ‘សព្ពញ្ញុតា បត្តា វិទិតា សព្ពធម្មា’តិ វុត្តំ, តស្មា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវាយំ បភេទោ’’តិ, តំ ន តថា ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមេវ ហិ ទសពលញាណំ, អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទសពលញាណញ្ហិ សកសកកិច្ចមេវ ជានាតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តម្បិ តតោ អវសេសម្បិ ជានាតិ. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ. ទុតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ, តតិយំ ធាតុនានត្តការណមេវ, ចតុត្ថំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ, បញ្ចមំ កម្មវិបាកន្តរមេវ, ឆដ្ឋំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ, សត្តមំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ, អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធសន្តតិមេវ, នវមំ សត្តានំ ចុតូបបាតមេវ, ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច តតោ ឧត្តរិញ្ច បជានាតិ. ឯតេសំ បន កិច្ចំ សព្ពំ ន ករោតិ. តញ្ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតិ, មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ.

អបិច បរវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘ទសពលញាណំ នាមេតំ សវិតក្កសវិចារំ អវិតក្កវិចារមត្តំ អវិតក្កអវិចារំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិ. ជានន្តោ ‘‘បដិបាដិយា សត្ត សវិតក្កសវិចារានី’’តិ វក្ខតិ, តតោ បរានិ ទ្វេ អវិតក្កអវិចារានីតិ, អាសវក្ខយញាណំ សិយា សវិតក្កសវិចារំ, សិយា អវិតក្កវិចារមត្តំ, សិយា អវិតក្កអវិចារន្តិ. តថា បដិបាដិយា សត្ត កាមាវចរានិ, តតោ ទ្វេ រូបាវចរានិ, អវសានេ ឯកំ លោកុត្តរន្តិ វក្ខតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សវិតក្កសវិចារមេវ កាមាវចរមេវ លោកិយមេវាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

វិចយហារសម្បាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.