២. ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ឯវំ សង្គហវារេន សង្ខេបតោ ទស្សិតេ ហារាទយោ ឥទានិ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា’’តិអាទិទេសនា អារទ្ធា. តត្ថ តត្ថាតិ យំ វុត្តំ – ‘‘សោឡសហារា នេត្តី’’តិ, តស្មិំ វចនេ, តិស្សំ វា គាថាយំ, យានិ ហារនយមូលបទានិ ឧទ្ធដានិ, តេសូតិ អត្ថោ. កតមេតិ បុច្ឆាវចនំ. បុច្ឆា ច នាមេសា បញ្ចវិធា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. សោឡសាតិ គណនវសេន បរិច្ឆេទោ. តេន នេសំ ន តតោ ឧទ្ធំ អធោ ចាតិ ឯតបរមតំ ទស្សេតិ. សា ចេតបរមតា បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ហារាតិ គណនវសេន បរិច្ឆិន្នានំ សាមញ្ញតោ ទស្សនំ. ទេសនា វិចយោតិអាទិ សរូបទស្សនំ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន ហារា? ហរីយន្តិ ឯតេហិ, ឯត្ថ វា សុត្តគេយ្យាទិវិសយា អញ្ញាណសំសយវិបល្លាសាតិ ហារា, ហរន្តិ វា សយំ តានិ, ហរណមត្តមេវ វាតិ ហារា ផលូបចារេន. អថ វា ហរីយន្តិ វោហរីយន្តិ ធម្មសំវណ្ណកធម្មបដិគ្គាហកេហិ ធម្មស្ស ទានគ្គហណវសេនាតិ ហារា. អថ វា ហារា វិយាតិ ហារា. យថា ហិ អនេករតនាវលិសមូហោ ហារសង្ខាតោ អត្តនោ អវយវភូតរតនសម្ផស្សេហិ សមុប្បជ្ជនីយមានហិលាទសុខោ ហុត្វា តទុបភោគីជនសរីរសន្តាបំ និទាឃបរិឡាហុបជនិតំ វូបសមេតិ, ឯវមេតេបិ នានាវិធបរមត្ថរតនប្បពន្ធា សំវណ្ណនាវិសេសា អត្តនោ អវយវភូតបរមត្ថរតនាធិគមេន សមុប្បាទិយមាននិព្ពុតិសុខា ធម្មបដិគ្គាហកជនហទយបរិតាបំ កាមរាគាទិកិលេសហេតុកំ វូបសមេន្តីតិ. អថ វា ហារយន្តិ អញ្ញាណាទីនំ ហារំ អបគមំ ករោន្តិ អាចិក្ខន្តីតិ វា ហារា. អថ វា សោតុជនចិត្តស្ស ហរណតោ រមណតោ ច ហារា និរុត្តិនយេន, យថា – ‘‘ភវេសុ វន្តគមនោ ភគវា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤; បារា. អដ្ឋ. ១.១ វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា). អយំ តាវ ហារានំ សាធារណតោ អត្ថោ.

អសាធារណតោ បន ទេសីយតិ សំវណ្ណីយតិ ឯតាយ សុត្តត្ថោតិ ទេសនា, ទេសនាសហចរណតោ វា ទេសនា. ននុ ច អញ្ញេបិ ហារា ទេសនាសង្ខាតស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនតោ ទេសនាសហចារិនោវាតិ? សច្ចមេតំ, អយំ បន ហារោ យេភុយ្យេន យថារុតវសេនេវ វិញ្ញាយមានោ ទេសនាយ សហ ចរតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន តថា បរេ. ន ហិ អស្សាទាទីនវនិស្សរណាទិសន្ទស្សនរហិតា សុត្តទេសនា អត្ថិ. អស្សាទាទិសន្ទស្សនវិភាវនលក្ខណោ ចាយំ ហារោតិ.

វិចិយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា បទបញ្ហាទយោ, វិចិតិ ឯវ វា តេសន្តិ វិចយោ. បាឡិយំ បន វិចិនតីតិ វិចយោតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ.

យុត្តីតិ ឧបបត្តិសាធនយុត្តិ, ឥធ បន យុត្តិវិចារណា យុត្តិ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘រូបភវោ រូប’’ន្តិ យថា, យុត្តិសហចរណតោ វា. ឥធាបិ ទេសនាហារេ វុត្តនយេន អត្ថោ វិត្ថារេតព្ពោ.

បទដ្ឋានន្តិ អាសន្នការណំ, ឥធាបិ បទដ្ឋានវិចារណាតិអាទិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

លក្ខីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា ឯកលក្ខណា ធម្មា អវុត្តាបិ ឯកវចនេនាតិ លក្ខណំ.

វិយូហីយន្តិ វិភាគេន បិណ្ឌីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ ព្យូហោ. និព្ពចនាទីនំ សុត្តេ ទស្សិយមានានំ ចតុន្នំ ព្យូហោតិ ចតុព្យូហោ, ចតុន្នំ វា ព្យូហោ ឯត្ថាតិ ចតុព្យូហោ.

អាវដ្ដីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សភាគា វិសភាគា ច ធម្មា, តេសំ វា អាវដ្ដនន្តិ អាវដ្ដោ.

វិភជីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សាធារណាសាធារណានំ សំកិលេសវោទានធម្មានំ ភូមិយោតិ វិភត្តិ, វិភជនំ វា ឯតេសំ ភូមិយាតិ វិភត្តិ.

បដិបក្ខវសេន បរិវត្តីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វា សុត្តេ វុត្តធម្មា, បរិវត្តនំ វា តេសន្តិ បរិវត្តនោ.

វិវិធំ វចនំ ឯកស្សេវត្ថស្ស វាចកមេត្ថាតិ វិវចនំ, វិវចនមេវ វេវចនំ, វិវិធំ វុច្ចតិ ឯតេន អត្ថោតិ វា វិវចនំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បការេហិ បភេទតោ វា ញាបីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វា អត្ថាតិ បញ្ញត្តិ.

ឱតារីយន្តិ អនុប្បវេសីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សុត្តាគតា ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទាទីសូតិ ឱតរណោ.

សោធីយន្តិ សមាធីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភាតិ សោធនោ.

អធិដ្ឋីយន្តិ អនុបវត្តីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា សាមញ្ញវិសេសភូតា ធម្មា វិនា វិកប្បេនាតិ អធិដ្ឋានោ.

បរិករោតិ អភិសង្ខរោតិ ផលន្តិ បរិក្ខារោ, ហេតុ បច្ចយោ ច, បរិក្ខារំ អាចិក្ខតីតិ បរិក្ខារោ, ហារោ, បរិក្ខារវិសយត្តា បរិក្ខារសហចរណតោ វា បរិក្ខារោ.

សមារោបីយន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វា បទដ្ឋានាទិមុខេន ធម្មាតិ សមារោបនោ. សព្ពត្ថ ច ភាវសាធនវសេនាបិ អត្ថោ សម្ភវតីតិ តស្សាបិ វសេន យោជេតព្ពំ.

តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ហារុទ្ទេសស្ស. អនុគីតីតិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស សុខគ្គហណត្ថំ អនុបច្ឆា គាយនគាថា, តាសុ ឱសានគាថាយ អត្ថតោ អសំកិណ្ណាតិ បទត្ថេន សង្កររហិតា, តេន យទិបិ កេចិ ហារា អញ្ញមញ្ញំ អវិសិដ្ឋា វិយ ទិស្សន្តិ, តថាបិ តេសំ អត្ថតោ សង្ករោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. សោ ច នេសំ អសង្ករោ លក្ខណនិទ្ទេសេ សុបាកដោ ហោតិ. ឯតេសញ្ចេវាតិ ឯតេសំ សោឡសន្នំ ហារានំ. យថា អសង្ករោ, តថា ចេវ ភវតិ. កិំ ភវតិ? វិត្ថារតយា វិត្ថារេន. នយវិភត្តិ នយេន ឧបាយេន ញាយេន វិភាគោ. ឯតេន តំ ឯវ អសង្កិណ្ណតំ វិភាវេតិ. កេចិ ‘‘វិត្ថារនយា’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ, អយញ្ច គាថា កេសុចិ បោត្ថកេសុ នត្ថិ.

២. ឯវំ ហារេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នយន្តិ សំកិលេសេ វោទានានិ ច វិភាគតោ ញាបេន្តីតិ នយា, នីយន្តិ វា តានិ ឯតេហិ, ឯត្ថ វាតិ នយា, នយនមត្តមេវ វាតិ នយា, នីយន្តិ វា សយំ ធម្មកថិកេហិ ឧបនីយន្តិ សុត្តស្ស អត្ថបវិចយត្ថន្តិ នយា. អថ វា នយា វិយាតិ នយា. យថា ហិ ឯកត្តាទយោ នយា សម្មា បដិវិជ្ឈិយមានា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មានំ យថាក្កមំ សម្ពន្ធវិភាគព្យាបារវិរហានុរូបផលភាវទស្សនេន អសង្ករតោ សម្មុតិសច្ចបរមត្ថសច្ចានំ សភាវំ បវេទយន្តា បរមត្ថសច្ចប្បដិវេធាយ សំវត្តន្តិ, ឯវមេតេបិ កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគធម្មវិភាគទស្សនេន អវិបរីតសុត្តត្ថាវពោធាយ អភិសម្ភុណន្តា វេនេយ្យានំ ចតុសច្ចប្បដិវេធាយ សំវត្តន្តិ. អថ វា បរិយត្តិអត្ថស្ស នយនតោ សំកិលេសតោ យមនតោ ច នយា និរុត្តិនយេន.

នន្ទិយាវដ្ដោតិអាទីសុ នន្ទិយាវដ្ដស្ស វិយ អាវដ្ដោ ឯតស្សាតិ នន្ទិយាវដ្ដោ, យថា ហិ នន្ទិយាវដ្ដោ អន្តោឋិតេន បធានាវយវេន ពហិទ្ធា អាវដ្ដតិ, ឯវមយម្បិ នយោតិ អត្ថោ. អថ វា នន្ទិយា តណ្ហាយ បមោទស្ស វា អាវដ្ដោ ឯត្ថាតិ នន្ទិយាវដ្ដោ. តីហិ អវយវេហិ លោភាទីហិ សំកិលេសបក្ខេ អលោភាទីហិ ច វោទានបក្ខេ បុក្ខលោ សោភនោតិ តិបុក្ខលោ. អសន្តាសនជវបរក្កមាទិវិសេសយោគេន សីហោ ភគវា, តស្ស វិក្កីឡិតំ ទេសនាវចីកម្មភូតោ វិហារោតិ កត្វា វិបល្លាសតប្បដិបក្ខបរិទីបនតោ សីហស្ស វិក្កីឡិតំ ឯត្ថាតិ សីហវិក្កីឡិតោ, នយោ. ពលវិសេសយោគទីបនតោ វា សីហវិក្កីឡិតសទិសត្តា នយោ សីហវិក្កីឡិតោ. ពលវិសេសោ ចេត្ថ សទ្ធាទិពលំ, ទសពលានិ ឯវ វា. អត្ថនយត្តយទិសាភាវេន កុសលាទិធម្មានំ អាលោចនំ ទិសាលោចនំ. តថា អាលោចិតានំ តេសំ ធម្មានំ អត្ថនយត្តយយោជនេ សមានយនតោ អង្កុសោ វិយ អង្កុសោ. គាថាសុ លញ្ជេតិ បកាសេតិ សុត្តត្ថន្តិ លញ្ជកោ, នយោ ច សោ លញ្ជកោ ចាតិ នយលញ្ជកោ. គតាតិ ញាតា, មតាតិ អត្ថោ. សោ ឯវ វា បាឋោ. សេសំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

៣. ឯវំ នយេបិ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ មូលបទានិ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ កតមានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មូលានិ ច តានិ នយានំ បដ្ឋានភាគានញ្ច បតិដ្ឋាភាវតោ បទានិ ច អធិគមូបាយភាវតោ កោដ្ឋាសភាវតោ ចាតិ មូលបទានិ. កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន, កុច្ឆិតានំ វា បាបធម្មានំ សលនតោ វិទ្ធំសនតោ, កុសានំ វា រាគាទីនំ លវនតោ, កុសា វិយ វា លវនតោ, កុសេន វា ញាណេន លាតព្ពតោ បវត្តេតព្ពតោ កុសលានិ, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលានីតិ បទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ គណនបរិច្ឆេទតោ ជាតិភេទតោ ច មូលបទានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ សំកិលេសបក្ខំយេវ បឋមំ ឧទ្ទិសតិ ‘‘តណ្ហា’’តិអាទិនា. តត្ថ តសតិ បរិតសតីតិ តណ្ហា. អវិន្ទិយំ វិន្ទតិ, វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិជ្ជាបដិបក្ខាតិ វា អវិជ្ជា. លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា សោតិ លោភោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. អសុភេ ‘‘សុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា សុភសញ្ញា. សុខសញ្ញាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សង្គហន្តិ គណនំ. សមោសរណន្តិ សមោរោបនំ.

បច្ចនីកធម្មេ សមេតីតិ សមថោ. អនិច្ចាទីហិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សតីតិ វិបស្សនា. អលោភាទយោ លោភាទិបដិបក្ខតោ វេទិតព្ពា. អសុភេ ‘‘អសុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា អសុភសញ្ញា, កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. សញ្ញាសីសេន ហិ ទេសនា. ទុក្ខសញ្ញាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទំ ឧទ្ទានន្តិ ឥទំ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស វិប្បកិណ្ណភាវេន នស្សិតុំ អទត្វា ឧទ្ធំ ទានំ រក្ខណំ ឧទ្ទានំ, សង្គហវចនន្តិ អត្ថោ. ‘‘ចត្តារោ វិបល្លាសា’’តិបិ បាឋោ. កិលេសភូមីតិ សំកិលេសភូមិ សព្ពេសំ អកុសលធម្មានំ សមោសរណដ្ឋានត្តា. កុសលានំ យានិ តីណិ មូលានិ. ‘‘កុសលានី’’តិបិ បឋន្តិ. សតិបដ្ឋានាតិ អសុភសញ្ញាទយោ សន្ធាយាហ. ឥន្ទ្រិយភូមីតិ សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចនិន្ទ្រិយានំ សមោសរណដ្ឋានត្តា វុត្តំ. យុជ្ជន្តីតិ យោជីយន្តិ. ខោតិ បទបូរណេ, អវធារណត្ថេ វា និបាតោ. តេន ឯតេ ឯវាតិ ទស្សេតិ. អដ្ឋារសេវាតិ វា. មូលបទាតិ មូលបទានិ, លិង្គវិបល្លាសោ វា.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.