១. សង្គហវារវណ្ណនា

ឯវំ អនេកភេទវិភត្តេ នេត្តិប្បករណេ យទិទំ វុត្តំ ‘‘សង្គហវិភាគវារវសេន ទុវិធ’’ន្តិ, តត្ថ សង្គហវារោ អាទិ. តស្សាបិ ‘‘យំ លោកោ បូជយតេ’’តិ អយំ គាថា អាទិ. តត្ថ យន្តិ អនិយមតោ ឧបយោគនិទ្ទេសោ, តស្ស ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា និយមនំ វេទិតព្ពំ. លោកោតិ កត្តុនិទ្ទេសោ. បូជយតេតិ កិរិយានិទ្ទេសោ. សលោកបាលោតិ កត្តុវិសេសនំ. សទាតិ កាលនិទ្ទេសោ. នមស្សតិ ចាតិ ឧបចយេន កិរិយានិទ្ទេសោ. តស្សាតិ សាមិនិទ្ទេសោ. ឯតន្តិ បច្ចត្តនិទ្ទេសោ. សាសនវរន្តិ បច្ចត្តនិទ្ទេសេន និទ្ទិដ្ឋធម្មនិទស្សនំ. វិទូហីតិ ករណវចនេន កត្តុនិទ្ទេសោ. ញេយ្យន្តិ កម្មវាចកកិរិយានិទ្ទេសោ. នរវរស្សាតិ ‘‘តស្សា’’តិ និយមេត្វា ទស្សិតស្ស សរូបតោ ទស្សនំ.

តត្ថ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានិ តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ, បជា, សត្តនិកាយោតិ អត្ថោ. លោក-សទ្ទោ ហិ ជាតិសទ្ទតាយ សាមញ្ញវសេន និរវសេសតោ សត្តេ សង្គណ្ហាតិ. កិញ្ចាបិ ហិ លោកសទ្ទោ សង្ខារភាជនេសុបិ ទិដ្ឋប្បយោគោ, បូជនកិរិយាយោគ្យភូតតាវសេន បន សត្តលោកវចនោ ឯវ ឥធ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. បូជយតេតិ មានយតិ, អបចាយតីតិ អត្ថោ.

លោកំ បាលេន្តីតិ លោកបាលា, ចត្តារោ មហារាជានោ. លោកិយា បន ឥន្ទយមវរុណកុវេរា លោកបាលាតិ វទន្តិ. សហ លោកបាលេហីតិ សលោកបាលោ, ‘‘លោកោ’’តិ ឥមិនា តុល្យាធិករណំ. អថ វា ឥស្សរិយាធិបច្ចេន តំតំសត្តលោកស្ស បាលនតោ រក្ខណតោ ខត្តិយចតុមហារាជសក្កសុយាមសន្តុសិតសុនិម្មិតបរនិម្មិតវសវត្តិមហាព្រហ្មាទយោ លោកបាលា. តេហិ សហ តំតំសត្តនិកាយោ សលោកបាលោ លោកោតិ វុត្តោ. អថ វា ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តី’’តិ (អ. និ. ២.៩; ឥតិវុ. ៤២) វចនតោ ហិរោត្តប្បធម្មា លោកបាលា. តេហិ សមន្នាគតោ លោកោ សលោកបាលោ. ហិរោត្តប្បសម្បន្នា ហិ បាបគរហិនោ សប្បុរិសា ធម្មច្ឆន្ទវន្តតាយ ភគវតិ បូជានមក្ការបរា ហោន្តីតិ.

សទាតិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច, សទាតិ វា ភគវតោ ធរមានកាលេ តតោ បរញ្ច. អថ វា សទាតិ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ យាវ សាសនន្តរធានា, តតោ បរម្បិ វា. មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ ហិ មហាពោធិសត្តា ពោធិយា និយតតាយ ពុទ្ធង្កុរភូតា សទេវកស្ស លោកស្ស បូជនីយា ចេវ វន្ទនីយា ច ហោន្តិ. យថាហ ភគវា សុមេធភូតោ –

‘‘ទីបង្ករោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

មម កម្មំ បកិត្តេត្វា, ទក្ខិណំ បាទមុទ្ធរិ.

‘‘យេ តត្ថាសុំ ជិនបុត្តា, បទក្ខិណមកំសុ មំ;

ទេវា មនុស្សា អសុរា ច, អភិវាទេត្វាន បក្កមុ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ២.៧៥-៧៦);

នមស្សតិ ចាតិ កេចិ កេសញ្ចិ បូជាសក្ការាទីនិ ករោន្តាបិ តេសំ អបាកដគុណតាយ នមក្ការំ ន ករោន្តិ, ន ឯវំ ភគវតោ, យថាភូតអព្ភុគ្គតកិត្តិសទ្ទតាយ បន ភគវន្តំ សទេវកោ លោកោ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ចាតិ អត្ថោ. ‘‘សទា នរមនុស្សោ’’តិ កេចិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. តស្សាតិ យំ សទេវកោ លោកោ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ច, តស្ស. ឯតន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានំ សាមញ្ញេន ទស្សេតិ. សាសនវរន្តិ តំ សរូបតោ ទស្សេតិ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តេ សាសតិ វិនេតិ ឯតេនាតិ សាសនំ, តទេវ ឯកន្តនិយ្យានដ្ឋេន អនញ្ញសាធារណគុណតាយ ច ឧត្តមដ្ឋេន តំតំអភិបត្ថិតសមិទ្ធិហេតុតាយ បណ្ឌិតេហិ វរិតព្ពតោ វា វរំ, សាសនមេវ វរន្តិ សាសនវរំ. វិទូហីតិ យថាសភាវតោ កម្មកម្មផលានិ កុសលាទិភេទេ ច ធម្មេ វិទន្តីតិ វិទូ, បណ្ឌិតមនុស្សា, តេហិ. ញាតព្ពំ, ញាណមរហតីតិ វា ញេយ្យំ. នរវរស្សាតិ បុរិសវរស្ស, អគ្គបុគ្គលស្សាតិ អត្ថោ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ អនញ្ញសាធារណមហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិគុណវិសេសយោគេន សទេវកេន លោកេន បូជនីយោ នមស្សនីយោ ច ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តស្ស លោកេ ឧត្តមបុគ្គលស្ស ឯតំ ឥទានិ អម្ហេហិ វិភជិតព្ពហារនយបដ្ឋានវិចារណវិសយភូតំ សាសនំ អាទិកល្យាណតាទិគុណសម្បត្តិយា វរំ អគ្គំ ឧត្តមំ និបុណញាណគោចរតាយ បណ្ឌិតវេទនីយមេវាតិ. ភគវតោ ហិ វចនំ ឯកគាថាមត្តម្បិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទខន្ធាយតនធាតិន្ទ្រិយសតិបដ្ឋានាទិសភាវធម្មនិទ្ធារណក្ខមតាយ សោឡសហារបញ្ចនយសោឡសអដ្ឋវីសតិវិធបដ្ឋានវិចារយោគ្យភាវេន ច បរមគម្ភីរំ អត្ថតោ អគាធបារំ សណ្ហសុខុមញាណវិសយមេវាតិ. តេនេវាហ – ‘‘បញ្ញវន្តស្សាយំ ធម្មោ, នាយំ ធម្មោ ទុប្បញ្ញស្សា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៨; អ. និ. ៨.៣០). អថ វា ភគវតោ សាសនំ បរិញ្ញាក្កមេន លក្ខណាវពោធប្បដិបត្តិយា សុញ្ញតមុខាទីហិ ឱគាហិតព្ពត្តា អវិញ្ញូនំ សុបិនន្តេនបិ ន វិសយោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘វិទូហិ ញេយ្យ’’ន្តិ. តថា ច វុត្តំ – ‘‘ឯតុ វិញ្ញូ បុរិសោ’’តិអាទិ.

អបរេ បន ‘‘តំ តស្ស សាសនវរ’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ មតេន យំ-សទ្ទោ សាសន-សទ្ទេន សមានាធិករណោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ យំ សាសនវរំ សលោកបាលោ លោកោ បូជយតិ នមស្សតិ ច, តំ សាសនវរំ វិទូហិ ញាតព្ពន្តិ. ឥមស្មិញ្ច នយេ លោកបាល-សទ្ទេន ភគវាបិ វុច្ចតិ. ភគវា ហិ លោកគ្គតាយកត្តា និប្បរិយាយេន លោកបាលោ, តស្មា ‘‘តស្សា’’តិ លោកបាលស្ស សត្ថុនោតិ អត្ថោ. សលោកបាលោតិ ចេត្ថ លោកបាល-សទ្ទោ គុណីភូតោបិ សត្ថុវិសយត្តា សាសន-សទ្ទាបេក្ខតាយ សាមិភាវេន សម្ពន្ធីវិសេសភូតោ បធានភូតោ វិយ បដិនិទ្ទេសំ អរហតីតិ.

កថំ បន សយំ ធម្មស្សាមី ភគវា ធម្មំ បូជយតីតិ? នាយំ វិរោធោ. ធម្មគរុនោ ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, តេ សព្ពកាលំ ធម្មំ អបចាយមានាវ វិហរន្តីតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘យំនូនាហំ យ្វាយំ ធម្មោ មយា អភិសម្ពុទ្ធោ, តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១៧៣; អ. និ. ៤.២១).

អបិ ច ភគវតោ ធម្មបូជនា សត្តសត្តាហប្បដិបត្តិអាទីហិ ទីបេតព្ពា. ធម្មស្សាមីតិ ច ធម្មេន សទេវកស្ស លោកស្ស សាមីតិ អត្ថោ, ន ធម្មស្ស សាមីតិ. ឯវម្បិ នមស្សតីតិ វចនំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ភគវា កញ្ចិ នមស្សតីតិ, ឯសោបិ និទ្ទោសោ. ន ហិ នមស្សតីតិ បទស្ស នមក្ការំ ករោតីតិ អយមេវ អត្ថោ, អថ ខោ គរុករណេន តន្និន្នោ តប្បោណោ តប្បព្ភារោតិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតិ. ភគវា ច ធម្មគរុតាយ សព្ពកាលំ ធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវេន វិហរតីតិ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘យេន សុទំ ស្វាហំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) ឯវមាទីហិ សុត្តបទេហិ ទីបេតព្ពោ. ‘‘វិទូហិ នេយ្យ’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស បណ្ឌិតេហិ សបរសន្តានេសុ នេតព្ពំ បាបេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តត្ថ អត្តសន្តានេ បាបនំ ពុជ្ឈនំ, បរសន្តានេ ពោធនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ភគវតោ សទេវកស្ស លោកស្ស បូជនីយវន្ទនីយភាវោ អគ្គបុគ្គលភាវោ ច វុច្ចមានោ គុណវិសិដ្ឋតំ ទីបេតិ, សា ច គុណវិសិដ្ឋតា មហាពោធិយា វេទិតព្ពា. អាសវក្ខយញាណបទដ្ឋានញ្ហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ច អាសវក្ខយញាណំ ‘‘មហាពោធី’’តិ វុច្ចតិ. សា អវិបរីតធម្មទេសនតោ តថាគតេ សុប្បតិដ្ឋិតាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ សវាសននិរវសេសកិលេសប្បហានំ អនាវរណញាណញ្ច វិនា តាទិសី ធម្មទេសនា សម្ភវតិ. ឥច្ចស្ស ចតុវេសារជ្ជយោគោ. តេន ទសពលឆអសាធារណញាណអដ្ឋារសាវេណិកពុទ្ធធម្មាទិសកលសព្ពញ្ញុគុណបារិបូរី បកាសិតា ហោតិ. ឯតាទិសី ច គុណវិភូតិ មហាករុណាបុព្ពង្គមំ អភិនីហារសម្បត្តិំ បុរស្សរំ កត្វា សម្បាទិតំ សមត្តិំសបារមិសង្ខាតំ បុញ្ញញាណសម្ភារមន្តរេន ន ឧបលព្ភតីតិ ហេតុសម្បទាបិ អត្ថតោ វិភាវិតា ហោតីតិ ឯវំ ភគវតោ តីសុបិ អវត្ថាសុ សព្ពសត្តានំ ឯកន្តហិតប្បដិលាភហេតុភូតា អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា និរវសេសា ពុទ្ធគុណា ឥមាយ គាថាយ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយនយេ បន យស្មា សិក្ខត្តយសង្គហំ សផលំ អរិយមគ្គសាសនំ តស្ស អារម្មណភូតញ្ច អមតធាតុំ តទធិគមូបាយញ្ច បុព្ពភាគបដិបត្តិសាសនំ តទត្ថបរិទីបនញ្ច បរិយត្តិសាសនំ យថារហំ សច្ចាភិសមយវសេន អភិសមេន្តោ ស្វាក្ខាតតាទិគុណវិសេសយុត្តតំ មនសិករោន្តោ សក្កច្ចំ សវនធារណបរិបុច្ឆាទីហិ បរិចយំ ករោន្តោ ច សទេវកោ លោកោ បូជយតិ នាម. លោកនាថោ ច សម្មាសម្ពោធិប្បត្តិយា វេនេយ្យានំ សក្កច្ចំ ធម្មទេសនេន ‘‘អរិយំ វោ, ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ’’ (ម. និ. ៣.១៣៦; សំ. និ. ៥.២៨; បេដកោ. ២៤), ‘‘មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ’’ (ធ. ប. ២៧៣; កថា. ៨៧២; នេត្តិ. ១២៥; បេដកោ. ៣០), ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ’’ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤), ‘‘ខយំ វិរាគំ អមតំ បណីតំ’’ (ខុ. បា. ៦.៤; សុ. និ. ២២៧), ‘‘ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា’’ (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៦៧), ‘‘ធម្មំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិអាទីហិ (ម. និ. ៣.៤២០; នេត្តិ. ៥) វចនេហិ ថោមនេន ច បូជយតិ នាម. តស្មា សាសនវរស្ស បូជនីយភាវោ ឥធ វុច្ចមានោ អនវសេសតោ ធម្មគុណេ ទីបេតីតិ យេ អរិយភាវាទយោ និយ្យានាទយោ ខយវិរាគាទយោ មទនិម្មទនាទយោ អសង្ខតាទយោ ស្វាក្ខាតតាទយោ អាទិកល្យាណតាទយោ ច អនេកេហិ សុត្តបទេហិ បវេទិតា អនេកេ ធម្មគុណា, តេ និរវសេសតោ ឥមាយ គាថាយ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

យស្មា បន អរិយសច្ចប្បដិវេធេន សមុគ្ឃាដិតសម្មោហាយេវ បរមត្ថតោ បណ្ឌិតា ពាល្យាទិសមតិក្កមនតោ, តស្មា ភាវិតលោកុត្តរមគ្គា សច្ឆិកតសាមញ្ញផលា ច អរិយបុគ្គលា វិសេសតោ វិទូតិ វុច្ចន្តិ. តេ ហិ យថាវុត្តសាសនវរំ អវិបរីតតោ ញាតុំ នេតុញ្ច សបរសន្តានេ សក្កុណន្តីតិ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហស្ស បរមត្ថសង្ឃស្សាបិ ឥធ គហិតត្តា យេ សុប្បដិបន្នតាទយោ អនេកេហិ សុត្តបទេហិ សំវណ្ណិតា អរិយសង្ឃគុណា, តេបិ និរវសេសតោ ឥធ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ បឋមគាថាយ សាតិសយំ រតនត្តយគុណបរិទីបនំ កត្វា ឥទានិ –

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣; នេត្តិ. ៣០, ៥០, ១១៦, ១២៤) –

វចនតោ សង្ខេបតោ សិក្ខត្តយសង្គហំ សាសនំ, តំ បន សិក្ខត្តយំ ញាណវិសេសវិសយភាវភេទតោ អវត្ថាភេទតោ ច តិវិធំ ហោតិ. កថំ? សុតមយញាណគោចរោ ច យោ ‘‘បរិយត្តិសទ្ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. ចិន្តាមយញាណគោចរោ ច យោ អាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តីហិ គហេតព្ពាការោ វិមុត្តាយតនវិសេសោ ‘‘បដិបត្តិសទ្ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. វិបស្សនាញាណាទិសហគតោ ភាវនាមយញាណគោចរោ ច យោ ‘‘បដិវេធសទ្ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តិវិធម្បិ សាសនំ សាសនវរន្តិ បទេន សង្គណ្ហិត្វា តត្ថ យំ បឋមំ, តំ ឥតរេសំ អធិគមូបាយោតិ សព្ពសាសនមូលភូតំ អត្តនោ បករណស្ស ច វិសយភូតំ បរិយត្តិសាសនមេវ តាវ សង្ខេបតោ វិភជន្តោ ‘‘ទ្វាទស បទានី’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ ទ្វាទសាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. បទានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. តេសុ ព្យញ្ជនបទានិ បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេហីតិ បទានិ. អត្ថបទានិ បន បជ្ជន្តិ ញាយន្តីតិ បទានិ. ឧភយម្បិ វា ឧភយថា យោជេតព្ពំ ព្យញ្ជនបទានម្បិ អវិបរីតំ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា, អត្ថបទានំ ឧត្តរិវិសេសាធិគមស្ស ការណភាវតោ, តានិ បទានិ បរតោ បាឡិយញ្ញេវ អាវិ ភវិស្សន្តីតិ តត្ថេវ វណ្ណយិស្សាម. អត្ថសូចនាទិអត្ថតោ សុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ សង្គហេសុ –

‘‘អត្ថានំ សូចនតោ, សុវុត្តតោ សវនតោថ សូទនតោ;

សុត្តាណា សុត្តសភាគតោ ច, ‘សុត្ត’ន្តិ អក្ខាត’’ន្តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា);

តទេតំ តត្ថ សុត្តបិដកវសេន អាគតំ, ឥធ បន បិដកត្តយវសេន យោជេតព្ពំ. ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, យំ បរិយត្តិសាសនន្តិ អត្ថោ. តំ សព្ពន្តិ តំ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ សកលំ ពុទ្ធវចនំ. ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចាតិ ព្យញ្ជនញ្ចេវ តទត្ថោ ច. យតោ ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្ថសូចនាទិតោ សុត្តំ បរិយត្តិធម្មោ, តញ្ច សព្ពំ អត្ថតោ ទ្វាទស បទានិ ឆ ព្យញ្ជនបទានិ ចេវ ឆ អត្ថបទានិ ចាតិ. អថ វា យទេតំ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ សព្ពំ សុត្តំ, បរិយត្តិសាសនស្ស អធិប្បេតត្តា. អត្ថតោ បន ទ្វាទស បទានិ, ព្យញ្ជនត្ថបទសមុទាយភាវតោ. យថាហ – ‘‘ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចា’’តិ. តំ វិញ្ញេយ្យំ ឧភយន្តិ យស្មិំ ព្យញ្ជនេ អត្ថេ ច វចនវចនីយភាវេន សម្ពន្ធេ សុត្តវោហារោ, តទុភយំ សរូបតោ វិញ្ញាតព្ពំ តត្ថ កតមំ ព្យញ្ជនំ កតមោ អត្ថោតិ? តេនេវាហ – ‘‘កោ អត្ថោ ព្យញ្ជនំ កតម’’ន្តិ.

ឯវំ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ វុត្តស្ស សុត្តស្ស បរិយត្តិភាវំ តស្ស ច អត្ថព្យញ្ជនបទភាវេន វេទិតព្ពតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស បវិចយុបាយំ នេត្តិប្បករណំ បទត្ថវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សោឡសហារា’’តិ គាថមាហ.

តត្ថ សោឡស ហារា ឯតិស្សាតិ សោឡសហារា. បញ្ចនយា អដ្ឋារសមូលបទាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អថ វា សោឡស ហារា សោឡសហារា. ឯវំ ឥតរត្ថាបិ. ហារនយមូលបទានិ ឯវ ហិ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ច ភាសិតានិ នេត្តីតិ. សាសនស្ស បរិយេដ្ឋីតិ សាសនស្ស អត្ថបរិយេសនា, បរិយត្តិសាសនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាតិ អត្ថោ, សកលស្សេវ វា សាសនស្ស អត្ថវិចារណាតិ អត្ថោ. បដិបត្តិបដិវេធេបិ ហិ នេត្តិនយានុសារេន អធិគច្ឆន្តីតិ. មហកច្ចានេនាតិ កច្ចោតិ បុរាតនោ ឥសិ, តស្ស វំសាលង្ការភូតោយំ មហាថេរោ ‘‘កច្ចានោ’’តិ វុច្ចតិ. មហកច្ចានោតិ បន បូជាវចនំ, យថា មហាមោគ្គល្លានោតិ, ‘‘កច្ចាយនគោត្តនិទ្ទិដ្ឋា’’តិបិ បាឋោ. អយញ្ច គាថា នេត្តិំ សង្គាយន្តេហិ បករណត្ថសង្គណ្ហនវសេន ឋបិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. យថា ចាយំ, ឯវំ ហារវិភង្គវារេ តំតំហារនិទ្ទេសនិគមនេ ‘‘តេនាហ អាយស្មា’’តិអាទិវចនំ, ហារាទិសមុទាយភូតាយំ នេត្តិយំ ព្យញ្ជនត្ថសមុទាយេ ច សុត្តេ កិំ កេន វិចិយតីតិ វិចារណាយំ អាហ – ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិអាទិ.

តត្ថ សោឡសបិ ហារា មូលបទនិទ្ធារណមន្តរេន ព្យញ្ជនមុខេនេវ សុត្តស្ស សំវណ្ណនា ហោន្តិ, ន នយា វិយ មូលបទសង្ខាតសភាវធម្មនិទ្ធារណមុខេនាតិ តេ ‘‘ព្យញ្ជនវិចយោ សុត្តស្សា’’តិ វុត្តា. អត្ថនយា បន យថាវុត្តអត្ថមុខេនេវ សុត្តស្ស អត្ថសម្បដិបត្តិយា ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘នយា តយោ ច សុត្តត្ថោ’’តិ. អយញ្ច វិចារណា បរតោបិ អាគមិស្សតិ. កេចិ ‘‘នយោ ចា’’តិ បឋន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. ឧភយំ បរិគ្គហីតន្តិ ហារា នយា ចាតិ ឯតំ ឧភយំ សុត្តស្ស អត្ថនិទ្ធារណវសេន បរិសមន្តតោ គហិតំ សព្ពថា សុត្តេ យោជិតំ. វុច្ចតិ សុត្តំ វទតិ សំវណ្ណេតិ. កថំ? យថាសុត្តំ សុត្តានុរូបំ, យំ សុត្តំ យថា សំវណ្ណេតព្ពំ, តថា សំវណ្ណេតីតិ អត្ថោ. យំ យំ សុត្តន្តិ វា យថាសុត្តំ, សព្ពំ សុត្តន្តិ អត្ថោ. នេត្តិនយេន ហិ សំវណ្ណេតុំ អសក្កុណេយ្យំ នាម សុត្តំ នត្ថីតិ.

ឥទានិ យំ វុត្តំ – ‘‘សាសនវរំ វិទូហិ ញេយ្យ’’ន្តិ, តត្ថ នេត្តិសំវណ្ណនាយ វិសយភូតំ បរិយត្តិធម្មមេវ បការន្តរេន និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យា ចេវា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ អត្ថេសុ កតបរិច្ឆេទោ ព្យញ្ជនប្បពន្ធោ ទេសនា, យោ បាឋោតិ វុច្ចតិ. តទត្ថោ ទេសិតំ តាយ ទេសនាយ បពោធិតត្តា. តទុភយញ្ច វិមុត្តាយតនសីសេន បរិចយំ ករោន្តានំ អនុបាទាបរិនិព្ពានបរិយោសានានំ សម្បត្តីនំ ហេតុភាវតោ ឯកន្តេន វិញ្ញេយ្យំ, តទុភយវិនិមុត្តស្ស វា ញេយ្យស្ស អភាវតោ តទេវ ទ្វយំ វិញ្ញេយ្យន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ យា ចេវ…បេ… វិញ្ញេយ្យន្តិ. តត្រាតិ តស្មិំ វិជាននេ សាធេតព្ពេ, និប្ផាទេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ. អយមានុបុព្ពីតិ អយំ វក្ខមានា អនុបុព្ពិ ហារនយានំ អនុក្កមោ, អនុក្កមេន វក្ខមានា ហារនយាតិ អត្ថោ. នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋីតិ សុត្តាទិវសេន នវង្គស្ស សាសនស្ស បរិយេសនា, អត្ថវិចារណាតិ អត្ថោ. សាមិអត្ថេ វា ឯតំ បច្ចត្តំ នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋិយា អនុបុព្ពីតិ. អថ វា អនុបុព្ពីតិ ករណត្ថេ បច្ចត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថាវុត្តវិជាននេ សាធេតព្ពេ វក្ខមានាយ ហារនយានុបុព្ពិយា អយំ នវវិធសុត្តន្តស្ស អត្ថបរិយេសនាតិ.

ឯត្ថាហ – កថំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទីនំ សុត្តភាវោ, សុត្តភាវេ ច តេសំ កថំ សាសនស្ស នវង្គភាវោ. យញ្ច សង្គហេសុ វុច្ចតិ ‘‘សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណ’’ន្តិ, តថា ច សតិ សុត្តង្គមេវ ន សិយា. អថាបិ វិសុំ សុត្តង្គំ សិយា, មង្គលសុត្តាទីនំ (ខុ. បា. ៥.១ អាទយោ; សុ. និ. ២៦១ អាទយោ) សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា, គាថាភាវតោ ធម្មបទាទីនំ វិយ, គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា, សគាថកត្តា សគាថាវគ្គស្ស វិយ, តថា ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានន្តិ. វុច្ចតេ –

សុត្តន្តិ សាមញ្ញវិធិ, វិសេសវិធយោ បរេ;

សនិមិត្តា និរុឡ្ហត្តា, សហតាញ្ញេន នាញ្ញតោ.

សព្ពស្សាបិ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សុត្តន្តិ អយំ សាមញ្ញវិធិ. តថា ហិ ‘‘ឯត្តកំ តស្ស ភគវតោ សុត្តាគតំ សុត្តបរិយាបន្នំ (បាចិ. ១២៤២), សាវត្ថិយា សុត្តវិភង្គេ, សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានី’’តិអាទិវចនតោ វិនយាភិធម្មបរិយត្តិវិសេសេបិ សុត្តវោហារោ ទិស្សតិ. តទេកទេសេសុ បន គេយ្យាទយោ វិសេសវិធយោ តេន តេន និមិត្តេន បតិដ្ឋិតា. តថា ហិ គេយ្យស្ស សគាថកត្តំ តព្ភាវនិមិត្តំ. លោកេបិ ហិ សសិលោកំ សគាថកំ ចុណ្ណិយគន្ថំ គេយ្យ’’ន្តិ វទន្តិ. គាថាវិរហេ បន សតិ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស. បុច្ឆាវិស្សជ្ជនញ្ហិ ‘‘ព្យាករណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ព្យាករណមេវ វេយ្យាករណន្តិ. ឯវំ សន្តេ សគាថកាទីនម្បិ បញ្ហាវិស្សជ្ជនវសេន បវត្តានំ វេយ្យាករណភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, គេយ្យាទិសញ្ញានំ អនោកាសភាវតោ ‘‘គាថាវិរហេ សតី’’តិ វិសេសិតត្តា ច. តថា ហិ ធម្មបទាទីសុ កេវលំ គាថាពន្ធេសុ សគាថកត្តេបិ សោមនស្សញាណមយិកគាថាយុត្តេសុ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិវចនសម្ពន្ធេសុ អព្ភុតធម្មបដិសំយុត្តេសុ ច សុត្តវិសេសេសុ យថាក្កមំ គាថាឧទានឥតិវុត្តកអព្ភុតធម្មសញ្ញា បតិដ្ឋិតា, តថា សតិបិ គាថាពន្ធភាវេ ភគវតោ អតីតាសុ ជាតីសុ ចរិយានុភាវប្បកាសកេសុ ជាតកសញ្ញា. សតិបិ បញ្ហាវិស្សជ្ជនភាវេ សគាថកត្តេ ច កេសុចិ សុត្តន្តេសុ វេទស្ស លភាបនតោ វេទល្លសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ ឯវំ តេន តេន សគាថកត្តាទិនា និមិត្តេន តេសុ តេសុ សុត្តវិសេសេសុ គេយ្យង្គាទិសញ្ញា បតិដ្ឋិតាតិ វិសេសវិធយោ សុត្តង្គតោ បរេ គេយ្យាទយោ.

យំ បនេត្ថ គេយ្យង្គាទិនិមិត្តរហិតំ សុត្តំ, តំ សុត្តង្គំ វិសេសសញ្ញាបរិហារេន សាមញ្ញសញ្ញាយ បវត្តនតោតិ. ននុ ច សគាថកំ សុត្តំ គេយ្យំ, និគ្គាថកំ សុត្តំ វេយ្យាករណន្តិ សុត្តង្គំ ន សម្ភវតីតិ ចោទនា តទវត្ថា ឯវាតិ? ន តទវត្ថា, សោធិតត្តា. សោធិតញ្ហិ បុព្ពេ គាថាវិរហេ សតិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនភាវោ វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តន្តិ. យញ្ច វុត្តំ – ‘‘គាថាភាវតោ មង្គលសុត្តាទីនំ សុត្តង្គសង្គហោ ន សិយា’’តិ, តម្បិ ន, និរុឡ្ហត្តា. និរុឡ្ហោ ហិ មង្គលសុត្តាទីសុ សុត្តភាវោ, ន ហិ តានិ ធម្មបទពុទ្ធវំសាទយោ វិយ គាថាភាវេន បញ្ញាតានិ, កិន្តុ សុត្តភាវេនេវ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុត្តនាមក’’ន្តិ នាមគ្គហណំ កតំ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘សគាថកត្តា គេយ្យង្គសង្គហោ វា សិយា’’តិ, តទបិ នត្ថិ, យស្មា សហតាញ្ញេន. សហ គាថាហីតិ ហិ សគាថកំ. សហភាវោ ច នាម អត្ថតោ អញ្ញេន ហោតិ, ន ច មង្គលសុត្តាទីសុ គាថាវិនិមុត្តោ កោចិ សុត្តប្បទេសោ អត្ថិ. យោ សហ គាថាហីតិ វុច្ចេយ្យ, ន ច សមុទាយោ នាម កោចិ អត្ថិ. យទបិ វុត្តំ – ‘‘ឧភតោវិភង្គាទីសុ សគាថកប្បទេសានំ គេយ្យង្គសង្គហោ សិយា’’តិ, តទបិ ន អញ្ញតោ. អញ្ញា ឯវ ហិ តា គាថា, ជាតកាទិបរិយាបន្នត្តា. អតោ ន តាហិ ឧភតោវិភង្គាទីនំ គេយ្យង្គភាវោតិ ឯវំ សុត្តាទីនំ អង្គានំ អញ្ញមញ្ញសង្ករាភាវោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន សព្ពម្បិ ពុទ្ធវចនំ យថាវុត្តនយេន អត្ថានំ សូចនាទិអត្ថេន សុត្តន្ត្វេវ វុច្ចតិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘នវវិធសុត្តន្តបរិយេដ្ឋី’’តិ.

សង្គហវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.