១៨. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា

១០២. បារាយនមនុគាយិស្សន្តិ អស្ស អយំ សម្ពន្ធោ – ភគវតា ហិ បារាយនេ ទេសិតេ សោឡសសហស្សជដិលា អរហត្តំ បាបុណិំសុ, អវសេសានញ្ច ចុទ្ទសកោដិសង្ខានំ ទេវមនុស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘តតោ បាសាណកេ រម្មេ, បារាយនសមាគមេ;

អមតំ បាបយី ពុទ្ធោ, ចុទ្ទស បាណកោដិយោ’’តិ. (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.១១៣៨);

និដ្ឋិតាយ បន ធម្មទេសនាយ តតោ តតោ អាគតា មនុស្សា ភគវតោ អានុភាវេន អត្តនោ អត្តនោ គាមនិគមាទីស្វេវ បាតុរហេសុំ. ភគវាបិ សាវត្ថិមេវ អគមាសិ បរិចារកសោឡសាទីហិ អនេកេហិ ភិក្ខុសហស្សេហិ បរិវុតោ. តត្ថ បិង្គិយោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘គច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ពាវរិស្ស ពុទ្ធុប្បាទំ អារោចេតុំ, បដិស្សុតញ្ហិ តស្សេវ មយា’’តិ. អថ ភគវតា អនុញ្ញាតោ ញាណគមនេនេវ គោធាវរីតីរំ គន្ត្វា បាទគមនេន អស្សមាភិមុខោ អគមាសិ. តមេនំ ពាវរី ព្រាហ្មណោ មគ្គំ ឱលោកេន្តោ និសិន្នោ ទូរតោវ តំ ខារិជដាទិវិរហិតំ ភិក្ខុវេសេនាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ និដ្ឋមគមាសិ. សម្បត្តញ្ចាបិ នំ បុច្ឆិ – ‘‘កិំ, បិង្គិយ, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ? ‘‘អាម, ព្រាហ្មណ, ឧប្បន្នោ, បាសាណកេ ចេតិយេ និសិន្នោ អម្ហាកំ ធម្មំ ទេសេសិ, តមហំ តុយ្ហំ ទេសេស្សាមី’’តិ. តតោ ពាវរី មហតា សក្ការេន សបរិសោ តំ បូជេត្វា អាសនំ បញ្ញាបេសិ. តត្ថ និសីទិត្វា បិង្គិយោ ‘‘បារាយនមនុគាយិស្ស’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនុគាយិស្សន្តិ ភគវតោ គីតំ អនុគាយិស្សំ. យថាទ្ទក្ខីតិ យថា សាមំ សច្ចាភិសម្ពោធេន អសាធារណញាណេន ច អទ្ទក្ខិ. និក្កាមោតិ បហីនកាមោ. ‘‘និក្កមោ’’តិបិ បាឋោ, វីរិយវាតិ អត្ថោ. និក្ខន្តោ វា អកុសលបក្ខា. និព្ពនោតិ កិលេសវនវិរហិតោ, តណ្ហាវិរហិតោ ឯវ វា. កិស្ស ហេតុ មុសា ភណេតិ យេហិ កិលេសេហិ មុសា ភណេយ្យ, ឯតេ តស្ស បហីនាតិ ទស្សេតិ. ឯតេន ព្រាហ្មណស្ស សវនេ ឧស្សាហំ ជនេតិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.១១៣៨).

អមលោតិ កិលេសមលវិរហិតោ. វិមលោតិ វិគតកិលេសមលោ. និម្មលោតិ កិលេសមលសុទ្ធោ. មលាបគតោតិ កិលេសមលា ទូរីភូតោ ហុត្វា ចរតិ. មលវិប្បហីនោតិ កិលេសមលប្បហីនោ. មលវិមុត្តោតិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ. សព្ពមលវីតិវត្តោតិ វាសនាទិសព្ពកិលេសមលំ អតិក្កន្តោ. តេ វនាតិ ឯតេ វុត្តប្បការា កិលេសា.

១០៣. វណ្ណូបសំហិតន្តិ គុណូបសំហិតំ.

១០៤. សច្ចវ្ហយោតិ ពុទ្ធោ ហិ សច្ចេនេវ អវ្ហានេន នាមេន យុត្តោ. ព្រហ្មេតិ តំ ព្រាហ្មណំ អាលបតិ.

តត្ថ លោកោតិ លុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. ឯកោ លោកោ ភវលោកោតិ តេភូមកវិបាកោ. សោ ហិ ភវតីតិ ភវោ, ភវោ ឯវ លោកោ ភវលោកោ. ភវលោកោ ច សម្ភវលោកោ ចាតិ ឯត្ថ ឯកេកោ ទ្វេ ទ្វេ ហោតិ. ភវលោកោ ហិ សម្បត្តិភវវិបត្តិភវវសេន ទុវិធោ. សម្ភវលោកោបិ សម្បត្តិសម្ភវវិបត្តិសម្ភវវសេន ទុវិធោ. តត្ថ សម្បត្តិភវលោកោតិ សុគតិលោកោ. សោ ហិ ឥដ្ឋផលត្តា សុន្ទរោ លោកោតិ សម្បត្តិ, ភវតីតិ ភវោ, សម្បត្តិ ឯវ ភវោ សម្បត្តិភវោ, សោ ឯវ លោកោ សម្បត្តិភវលោកោ. សម្បត្តិសម្ភវលោកោតិ សុគតូបគំ កម្មំ. តញ្ហិ សម្ភវតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សម្ភវោ, សម្បត្តិយា សម្ភវោ សម្បត្តិសម្ភវោ, សម្បត្តិសម្ភវោ ឯវ លោកោ សម្បត្តិសម្ភវលោកោតិ.

វិបត្តិភវលោកោតិ អបាយលោកោ. សោ ហិ អនិដ្ឋផលត្តា វិរូបោ លោកោតិ វិបត្តិ, ភវតីតិ ភវោ, វិបត្តិ ឯវ ភវោ វិបត្តិភវោ, វិបត្តិភវោ ឯវ លោកោ វិបត្តិភវលោកោ. វិបត្តិសម្ភវលោកោតិ អបាយូបគំ កម្មំ. តញ្ហិ សម្ភវតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សម្ភវោ, វិបត្តិយា សម្ភវោ វិបត្តិសម្ភវោ, វិបត្តិសម្ភវោ ឯវ លោកោ វិបត្តិសម្ភវលោកោតិ. តិស្សោ វេទនាតិ សុខា វេទនា, ទុក្ខា វេទនា, អទុក្ខមសុខា វេទនា លោកិយា ឯវ. អាហារាតិ បច្ចយា. បច្ចយា ហិ អត្តនោ ផលំ អាហរន្តីតិ អាហារា. កពឡីការាហារោ ផស្សាហារោ មនោសញ្ចេតនាហារោ វិញ្ញាណាហារោតិ ចត្តារោ. វត្ថុវសេន កពឡីកត្តព្ពត្តា កពឡីការោ, អជ្ឈោហរិតព្ពត្តា អាហារោ, ឱទនកុម្មាសាទិវត្ថុកាយ ឱជាយេតំ នាមំ. សា ហិ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហរតីតិ អាហារោ. ចក្ខុសម្ផស្សាទិកោ ឆព្ពិធោ ផស្សោ តិស្សោ វេទនា អាហរតីតិ អាហារោ. មនសោ សញ្ចេតនា ន សត្តស្សាតិ មនោសញ្ចេតនា យថា ចិត្តេកគ្គតា, មនសា វា សម្បយុត្តា សញ្ចេតនា មនោសញ្ចេតនា យថា អាជញ្ញរថោ, តេភូមកកុសលាកុសលចេតនា. សា ហិ តយោ ភវេ អាហរតីតិ អាហារោ. វិញ្ញាណន្តិ ឯកូនវីសតិភេទំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. តញ្ហិ បដិសន្ធិនាមរូបំ អាហរតីតិ អាហារោ.

ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ឧបាទានគោចរា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា, មជ្ឈេ បទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបាទានសម្ភូតា វា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា យថា តិណគ្គិ, ថុសគ្គិ. ឧបាទានវិធេយ្យា វា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា យថា រាជបុរិសោ. ឧបាទានប្បភវា វា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា យថា បុប្ផរុក្ខោ, ផលរុក្ខោ. ឧបាទានានិ បន កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានន្តិ ចត្តារិ. អត្ថតោ បន ភុសំ អាទានន្តិ ឧបាទានំ. រូបុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោតិ បញ្ច. ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានីតិ ចក្ខាយតនំ, សោតាយតនំ, ឃានាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, កាយាយតនំ, មនាយតនំ. សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ វុត្តនយា ឯវ. តថា អដ្ឋ លោកធម្មា. អបិ ច – លាភោ, អលាភោ, យសោ, អយសោ, និន្ទា, បសំសា, សុខំ, ទុក្ខន្តិ ឥមេ អដ្ឋ លោកប្បវត្តិយា សតិ អនុបរិវត្តនធម្មកត្តា លោកស្ស ធម្មាតិ លោកធម្មា. ឯតេហិ មុត្តោ សត្តោ នាម នត្ថិ, ពុទ្ធានម្បិ ហោន្តិយេវ. យថាហ –

‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ, លោកោ ច អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតិ. កតមេ អដ្ឋ? លាភោ ច អលាភោ ច…បេ… សុខញ្ច ទុក្ខញ្ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ, លោកោ ច ឥមេ អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៨.៦).

តត្ថ អនុបរិវត្តន្តីតិ អនុពន្ធន្តិ នប្បជហន្តិ, លោកតោ ន និវត្តន្តីតិ អត្ថោ. លាភោតិ បព្ពជិតស្ស ចីវរាទិ, គហដ្ឋស្ស ធនធញ្ញាទិលាភោ. សោយេវ អលព្ភមានោ លាភោ អលាភោ ន លាភោ អលាភោតិ វុច្ចតិ, នោ ច អត្តាភាវប្បត្តិតោ បរិញ្ញេយ្យោ សិយា. យសោតិ បរិវារោ. សោយេវ អលព្ភមានោ យសោ អយសោ. និន្ទាតិ អវណ្ណភណនំ. បសំសាតិ វណ្ណភណនំ. សុខន្តិ កាមាវចរកាយិកចេតសិកំ. ទុក្ខន្តិ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមីនំ កាយិកចេតសិកំ, អនាគាមិអរហន្តានំ កាយិកមេវ. សត្តាវាសាតិ សត្តានំ អាវាសា, វសនដ្ឋានានីតិ អត្ថោ. តានិ បន តថា បកាសិតា ខន្ធា ឯវ. សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ អសញ្ញសត្តេន ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេន ច សទ្ធិំ នវ សត្តាវាសា. ទសាយតនានីតិ ចក្ខាយតនំ, រូបាយតនំ, សោតាយតនំ, សទ្ទាយតនំ, ឃានាយតនំ, គន្ធាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, រសាយតនំ, កាយាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនន្តិ ឯវំ ទស. ទ្វាទសាយតនានីតិ មនាយតនធម្មាយតនេហិ សទ្ធិំ ឯវំ ទ្វាទស. អដ្ឋារស ធាតុយោតិ ចក្ខុធាតុ, រូបធាតុ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ…បេ… មនោធាតុ, ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឯកេកស្មិំ តីណិ តីណិ កត្វា អដ្ឋារស ធាតុយោ.

សទិសនាមោតិ តេសំ សទិសនាមោ ឯកគុណវណ្ណនាមោ. សទិសវ្ហយោតិ ឯកគុណវណ្ណនាមេន អវ្ហាយនោ. សច្ចសទិសវ្ហយោតិ អវិតថឯកគុណវណ្ណនាមេន អវិបរីតេន អវ្ហាយនោ.

អាសិតោតិ ឧបសង្កមិតោ. ឧបាសិតោតិ ឧបគន្ត្វា សេវិតោ. បយិរុបាសិតោតិ ភត្តិវសេន អតីវ សេវិតោ.

១០៥. កុព្ពនកន្តិ បរិត្តវនំ. ពហុប្ផលំ កាននមាវសេយ្យាតិ អនេកផលាទិវិកតិភរិតកាននំ អាគម្ម វសេយ្យ. អប្បទស្សេតិ ពាវរិប្បភុតិកេ បរិត្តបញ្ញេ. មហោទធិន្តិ អនោតត្តាទិំ មហន្តំ ឧទករាសិំ.

អប្បទស្សាតិ មន្ទទស្សិនោ. បរិត្តទស្សាតិ អតិមន្ទទស្សិនោ. ថោកទស្សាតិ បរិត្តតោបិ អតិបរិត្តទស្សិនោ. ឱមកទស្សាតិ ហេដ្ឋិមទស្សិនោ. លាមកទស្សាតិ អប្បធានទស្សិនោ. ឆតុក្កទស្សាតិ ន ឧត្តមទស្សិនោ. អប្បមាណទស្សន្តិ បមាណំ អតិក្កមិត្វា អប្បមាណំ និព្ពានទស្សំ. អគ្គទស្សន្តិ ‘‘អគ្គតោ វេ បសន្នាន’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) នយេន អគ្គធម្មទស្សំ. សេដ្ឋទស្សន្តិ សម្ពុទ្ធោ ទ្វិបទសេដ្ឋោតិ សេដ្ឋទស្សំ. វិសេដ្ឋទស្សន្តិអាទីនិ ចត្តារិ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតានិ. អសមន្តិ ន សមំ អសមំ សព្ពញ្ញុំ. អសមសមន្តិ អសមេហិ អតីតពុទ្ធេហិ សមំ អសមសមំ. អប្បដិសមន្តិ អត្តនោ សទិសវិរហិតំ. អប្បដិភាគន្តិ អត្តនោ បដិពិម្ពវិរហិតំ. អប្បដិបុគ្គលន្តិ បដិមល្លបុគ្គលវិរហិតំ. ទេវាតិទេវន្តិ វិសុទ្ធិទេវានម្បិ អតិទេវំ. អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន ឧសភំ. អឆម្ភិតដ្ឋេន បុរិសសីហំ. និទ្ទោសដ្ឋេន បុរិសនាគំ. ឧត្តមដ្ឋេន បុរិសាជញ្ញំ. អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយេ អចលដ្ឋានេ តិដ្ឋនដ្ឋេន បុរិសនិសភំ. ធម្មទេសនាធុរវហនដ្ឋេន បុរិសធោរយ្ហំ.

មានសកំ វា សរន្តិ មនសា ចិន្តេត្វា កតំ បល្លំ វា នាមមេវ វា. អនោតត្តំ វា ទហន្តិ ចន្ទិមសូរិយា ទក្ខិណេន វា ឧត្តរេន វា គច្ឆន្តា បព្ពតន្តរេន តំ ឱភាសេន្តិ, ឧជុំ គច្ឆន្តា ន ឱភាសេន្តិ, តេនេវស្ស ‘‘អនោតត្ត’’ន្តិ សង្ខា ឧទបាទិ. ឯវរូបំ អនោតត្តំ វា ទហំ. អក្ខោភំ អមិតោទកន្តិ ចាលេតុំ អសក្កុណេយ្យំ អបរិមិតំ ឧទកជលរាសិំ. ឯវមេវាតិ ឱបម្មសំសន្ទនំ, ពុទ្ធំ ភគវន្តំ អក្ខោភំ អាសភំ ឋានដ្ឋានេន ចាលេតុំ អសក្កុណេយ្យំ. អមិតតេជន្តិ អបរិមិតញាណតេជំ. បភិន្នញាណន្តិ ទសពលញាណាទិវសេន បភេទគតញាណំ. វិវដចក្ខុន្តិ សមន្តចក្ខុំ.

បញ្ញាបភេទកុសលន្តិ ‘‘យា បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៦; វិភ. ៥២៥) នយេន បញ្ញាយ បភេទជាននេ ឆេកំ. អធិគតបដិសម្ភិទន្តិ បដិលទ្ធចតុបដិសម្ភិទំ. ចតុវេសារជ្ជប្បត្តន្តិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០; អ. និ. ៤.៨) នយេន វុត្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ វិសារទភាវប្បត្តំ. សទ្ធាធិមុត្តន្តិ បរិសុទ្ធេ ផលសមាបត្តិចិត្តេ អធិមុត្តំ, តត្ថ បវិដ្ឋំ. សេតបច្ចត្តន្តិ វាសនាយ វិប្បហីនត្តា បរិសុទ្ធំ អាវេណិកអត្តភាវំ. អទ្វយភាណិន្តិ បរិច្ឆិន្នវចនត្តា ទ្វិវចនវិរហិតំ. តាទិន្តិ តាទិសំ, ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ អកម្បនំ វា. តថា បដិញ្ញា អស្សាតិ តថាបដិញ្ញោ, តំ. អបរិត្តន្តិ ន ខុទ្ទកំ. មហន្តន្តិ តេធាតុំ អតិក្កមិត្វា មហន្តប្បត្តំ.

គម្ភីរន្តិ អញ្ញេសំ ទុប្បវេសំ. អប្បមេយ្យន្តិ អតុលដ្ឋេន អប្បមេយ្យំ. ទុប្បរិយោគាហន្តិ បរិយោគាហិតុំ ទុក្ខប្បវេសំ. បហូតរតនន្តិ សទ្ធាទិរតនេហិ បហូតរតនំ. សាគរសមន្តិ រតនាករតោ សមុទ្ទសទិសំ. ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតន្តិ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ’’តិ (អ. និ. ៦.១) វុត្តនយេន ឆឡង្គុបេក្ខាយ បរិបុណ្ណំ. អតុលន្តិ តុលវិរហិតំ, តុលយិតុំ អសក្កុណេយ្យំ. វិបុលន្តិ អតិមហន្តំ. អប្បមេយ្យន្តិ បមេតុំ អសក្កុណេយ្យំ. តំ តាទិសន្តិ តំ ភគវន្តំ តាទិគុណសម្បន្នំ. បវទតំ មគ្គវាទិនន្តិ បវទន្តានំ កថេន្តានំ ឧត្តមំ កថយន្តំ វទន្តំ អធិគច្ឆិន្តិ សម្ពន្ធោ. មេរុមិវ នគានន្តិ បព្ពតានំ អន្តរេ សិនេរុំ វិយ. គរុឡមិវ ទិជានន្តិ បក្ខិជាតានំ អន្តរេ សុបណ្ណំ វិយ. សីហមិវ មិគានន្តិ ចតុប្បទានមន្តរេ សីហំ វិយ. ឧទធិមិវ អណ្ណវានន្តិ វិត្ថិណ្ណអណ្ណវានំ អន្តរេ សមុទ្ទំ វិយ អធិគច្ឆិំ. ជិនបវរន្តិ ពុទ្ធុត្តមំ.

១០៦. យេមេ បុព្ពេតិ យេ ឥមេ បុព្ពេ.

១០៧. តមោនុទាសីនោតិ តមោនុទោ អាសីនោ. ភូរិបញ្ញាណោតិ ញាណទ្ធជោ. ភូរិមេធសោតិ វិបុលបញ្ញោ.

និទ្ទេសេ បភង្ករោតិ តេជំករោ. អាលោកករោតិ អនន្ធការករោ. ឱភាសករោតិ ឱភាសំ ជោតិំ ករោតីតិ ឱភាសករោ. ទីបសទិសំ អាលោកំ ករោតីតិ ទីបង្ករោ. បទីបសទិសំ អាលោកំ ករោតីតិ បទីបករោ. ឧជ្ជោតករោតិ បតាបករោ. បជ្ជោតករោតិ ទិសាវិទិសា បតាបករោ.

ភូរិបញ្ញាណោតិ បុថុលញាណោ. ញាណបញ្ញាណោតិ ញាណេន បាកដោ. បញ្ញាធជោតិ ឧស្សិតដ្ឋេន បញ្ញាវ ធជោ អស្សាតិ បញ្ញាធជោ, ធជោ រថស្ស បញ្ញាណន្តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១៨៤១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧) វិយ. វិភូតវិហារីតិ បាកដវិហារោ.

១០៨. សន្ទិដ្ឋិកមកាលិកន្តិ សាមំ បស្សិតព្ពំ ផលំ, ន ច កាលន្តរេ បត្តព្ពផលំ. អនីតិកន្តិ កិលេសាទិឦតិវិរហិតំ.

សន្ទិដ្ឋិកន្តិ លោកុត្តរធម្មោ យេន អធិគតោ ហោតិ, តេន បរសទ្ធាយ គន្តព្ពតំ ហិត្វា បច្ចវេក្ខណញាណេន សយំ ទដ្ឋព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋិកោ, តំ សន្ទិដ្ឋិកំ. អត្តនោ ផលំទានំ សន្ធាយ នាស្ស កាលោតិ អកាលោ, អកាលោយេវ អកាលិកោ. យោ ឯត្ថ អរិយមគ្គធម្មោ, សោ អត្តនោ សមនន្តរមេវ ផលំ ទេតីតិ អត្ថោ, តំ អកាលិកំ. ឯហិ បស្ស ឥមំ ធម្មន្តិ ឯវំ បវត្តំ ឯហិបស្សវិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ, តំ ឯហិបស្សិកំ. អាទិត្តំ ចេលំ វា សីសំ វា អជ្ឈុបេក្ខិត្វាបិ អត្តនោ ចិត្តេ ឧបនយំ អរហតីតិ ឱបនេយ្យិកោ, តំ ឱបនេយ្យិកំ. សព្ពេហិបិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូអាទីហិ ‘‘ភាវិតោ មេ មគ្គោ, អធិគតំ ផលំ, សច្ឆិកតោ និរោធោ’’តិ អត្តនិ អត្តនិ វេទិតព្ពន្តិ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពំ វិញ្ញូហិ.

១០៩. អថ នំ ពាវរី អាហ ‘‘កិំ នុ តម្ហា’’តិ ទ្វេ គាថា.

មុហុត្តម្បីតិ ថោកម្បិ. ខណម្បីតិ ន ពហុកម្បិ. លយម្បីតិ មនម្បិ. វយម្បីតិ កោដ្ឋាសម្បិ. អទ្ធម្បីតិ ទិវសម្បិ.

១១១-១១៣. តតោ បិង្គិយោ ភគវតោ សន្តិកា អវិប្បវាសមេវ ទីបេន្តោ ‘‘នាហំ តម្ហា’’តិអាទិមាហ. នាហំ យោ មេ…បេ… បស្សាមិ នំ មនសា ចក្ខុនាវាតិ តំ ពុទ្ធំ មំសចក្ខុនា វិយ មនសា បស្សាមិ. នមស្សមានោ វិវសេមិ រត្តិន្តិ នមស្សមានោវ រត្តិំ អតិនាមេមិ.

១១៤. តេន តេនេវ នតោតិ យេន យេន ទិសាភាគេន ពុទ្ធោ, តេន តេនេវាហម្បិ នតោ, តន្និន្នោ តប្បោណោតិ ទស្សេតិ.

១១៥. ទុព្ពលថាមកស្សាតិ អប្បថាមកស្ស. អថ វា ទុព្ពលស្ស ទុត្ថាមកស្ស ច, ពលវីរិយហីនស្សាបីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវ កាយោ ន បលេតីតិ តេនេវ ទុព្ពលត្ថាមកត្តេន កាយោ ន គច្ឆតិ, យេន ពុទ្ធោ, ន តេន គច្ឆតិ. ‘‘ន បរេតី’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. តត្ថាតិ ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ. សង្កប្បយន្តាយាតិ សង្កប្បគមនេន. តេន យុត្តោតិ យេន ពុទ្ធោ, តេន យុត្តោ បយុត្តោ អនុយុត្តោតិ ទស្សេតិ.

យេន ពុទ្ធោតិ យេន ទិសាភាគេន ពុទ្ធោ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ទិសាភាគេន ន បលេតិ. អថ វា ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. យត្ថ ពុទ្ធោ តត្ថ ន បលេតិ ន គច្ឆតិ. ន វជតីតិ បុរតោ ន យាតិ. ន គច្ឆតីតិ និវត្តតិ. នាតិក្កមតីតិ ន ឧបសង្កមតិ.

១១៦. បង្កេ សយានោតិ កាមកទ្ទមេ សយមានោ. ទីបា ទីបំ ឧបល្លវិន្តិ សត្ថារាទិតោ សត្ថារាទិំ អធិគច្ឆិំ. អថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធន្តិ សោហំ ឯវំ ទុទិដ្ឋិំ គហេត្វា អន្វាហិណ្ឌន្តោ អថ បាសាណកចេតិយេ ពុទ្ធមទ្ទក្ខិំ.

តត្ថ សេមានោតិ និសជ្ជមានោ. សយមានោតិ សេយ្យំ កប្បយមានោ. អាវសមានោតិ វសមានោ. បរិវសមានោតិ និច្ចំ វសមានោ.

បល្លវិន្តិ ឧគ្គមិំ. ឧបល្លវិន្តិ ឧត្តរិំ, សម្បល្លវិន្តិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. អទ្ទសន្តិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. អទ្ទសន្តិ បស្សិំ. អទ្ទក្ខិន្តិ ឱលោកេសិំ. អបស្សិន្តិ ឯសិំ. បដិវិជ្ឈិន្តិ វិនិវិជ្ឈិំ.

១១៧. ឥមិស្សា គាថាយ អវសានេ បិង្គិយស្ស ច ពាវរិស្ស ច ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ វិទិត្វា ភគវា សាវត្ថិយំ ឋិតោយេវ សុវណ្ណោភាសំ មុញ្ចិ. បិង្គិយោ ពាវរិស្ស ពុទ្ធគុណេ វណ្ណយន្តោ និសិន្នោ ឯវ តំ ឱភាសំ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ ភគវន្តំ អត្តនោ បុរតោ ឋិតំ វិយ ទិស្វា ពាវរិព្រាហ្មណស្ស ‘‘ពុទ្ធោ អាគតោ’’តិ អារោចេសិ. ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា អដ្ឋាសិ. ភគវាបិ ឱភាសំ ផរិត្វា ព្រាហ្មណស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តោ ឧភិន្នម្បិ សប្បាយំ វិទិត្វា បិង្គិយមេវ អាលបមានោ ‘‘យថា អហូ, វក្កលី’’តិ ឥមំ គាថមភាសិ.

តស្សត្ថោ – យថា វក្កលិត្ថេរោ សទ្ធាធិមុត្តោ អហោសិ, សទ្ធាធុរេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ, យថា ច សោឡសន្នំ ឯកោ ភទ្រាវុធោ នាម, យថា ច អាឡវិគោតមោ ច. ឯវមេវ ត្វម្បិ បមុញ្ចស្សុ សទ្ធំ, តតោ សទ្ធាយ អធិមុច្ចន្តោ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិនា (ធ. ប. ២៧៧; ថេរគា. ៦៧៦; បដិ. ម. ១.៣១; កថា. ៧៥៣) នយេន វិបស្សនំ អារភិត្វា មច្ចុធេយ្យស្ស បារំ និព្ពានំ គមិស្សសីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ បិង្គិយោ អរហត្តេ, ពាវរី អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ, ពាវរិព្រាហ្មណស្ស សិស្សា បន បញ្ចសតា សោតាបន្នា អហេសុំ.

តត្ថ មុញ្ចស្សូតិ មោចស្សុ. បមុញ្ចស្សូតិ មោចេហិ. អធិមុញ្ចស្សូតិ តត្ថ អធិមោក្ខំ ករស្សុ. ឱកប្បេហីតិ ពហុមានំ ឧប្បាទេហីតិ. សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន. សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខាតិ ទុក្ខមដ្ឋេន. សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ អវសវត្តនដ្ឋេន.

១១៨. ឥទានិ បិង្គិយោ អត្តនោ បសាទំ និវេទេន្តោ ‘‘ឯស ភិយ្យោតិអាទិមាហ. តត្ថ បដិភានវាតិ បដិភានប្បដិសម្ភិទាយ ឧបេតោ.

ភិយ្យោ ភិយ្យោតិ ឧបរូបរិ.

១១៩. អធិទេវេ អភិញ្ញាយាតិ អធិទេវករេ ធម្មេ ញត្វា. បរោបរន្តិ ហីនបណីតំ, អត្តនោ ច បរស្ស ច អធិទេវត្តករំ សព្ពធម្មជាតំ អវេទីតិ វុត្តំ ហោតិ. កង្ខីនំ បដិជានតន្តិ កង្ខីនំយេវ សតំ ‘‘និក្កង្ខម្ហា’’តិ បដិជានន្តានំ.

និទ្ទេសេ បារាយនិកបញ្ហានន្តិ បារាយនិកព្រាហ្មណានំ បុច្ឆានំ. អវសានំ ករោតីតិ អន្តករោ. កោដិំ ករោតីតិ បរិយន្តករោ. សីមំ មរិយាទំ ករោតីតិ បរិច្ឆេទករោ. និគមំ ករោតីតិ បរិវដុមករោ. សភិយបញ្ហានន្តិ ន កេវលំ បារាយនិកព្រាហ្មណានំ បញ្ហានំ ឯវ, អថ ខោ សភិយបរិព្ពាជកាទីនម្បិ បញ្ហានំ អន្តំ ករោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សភិយបញ្ហាន’’ន្តិអាទិមាហ.

១២០. អសំហីរន្តិ រាគាទីហិ អសំហារិយំ. អសង្កុប្បន្តិ អសង្កុប្បំ អវិបរិណាមធម្មំ. ទ្វីហិបិ បទេហិ និព្ពានំ ភណតិ. អទ្ធា គមិស្សាមីតិ ឯកំសេនេវ តំ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុំ គមិស្សាមិ. ន មេត្ថ កង្ខាតិ នត្ថិ មេ ឯត្ថ និព្ពានេ កង្ខា. ឯវំ មំ ធារេហិ អធិមុត្តចិត្តន្តិ បិង្គិយោ ‘‘ឯវមេវ ត្វម្បិ បមុញ្ចស្សុ សទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា ភគវតោ ឱវាទេន អត្តនិ សទ្ធំ ឧប្បាទេត្វា សទ្ធាធុរេនេវ ច វិមុញ្ចិត្វា តំ សទ្ធាធិមុត្តិំ បកាសេន្តោ ភគវន្តំ អាហ – ‘‘ឯវំ មំ ធារេហិ អធិមុត្តចិត្ត’’ន្តិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ ‘‘យថា មំ ត្វំ អវច, ឯវមេវ មំ អធិមុត្តចិត្តំ ធារេហី’’តិ.

ន សំហរិយតីតិ គហេត្វា សំហរិតុំ ន សក្កា. និយោគវចនន្តិ យុត្តវចនំ. អវត្ថាបនវចនន្តិ សន្និដ្ឋានវចនំ. ឥមស្មិំ បារាយនវគ្គេ យំ អន្តរន្តរា ន វុត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន គហេតព្ពំ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាយនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.