១៤. បោសាលមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨១. ចុទ្ទសមេ បោសាលសុត្តេ – យោ អតីតំ អាទិសតីតិ យោ ភគវា អត្តនោ ច បរេសញ្ច ‘‘ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិភេទំ អតីតំ អាទិសតិ.

ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ បដិសន្ធិមូលកំ ចុតិបរិយោសានំ ឯកភវបរិយាបន្នំ ខន្ធសន្តានំ. ឯស នយោ ទ្វេបិ ជាតិយោតិអាទីសុ. អនេកេបិ សំវដ្ដកប្បេតិអាទីសុ បន បរិហាយមានោ កប្បោ សំវដ្ដកប្បោ, តទា សព្ពេសំ ព្រហ្មលោកេ សន្និបតនតោ. វឌ្ឍមានោ កប្បោ វិវដ្ដកប្បោ, តទា ព្រហ្មលោកតោ សត្តានំ វិវដ្ដនតោ. តត្ថ សំវដ្ដេន សំវដ្ដដ្ឋាយី គហិតោ ហោតិ តំមូលកត្តា, វិវដ្ដេន ច វិវដ្ដដ្ឋាយី. ឯវញ្ហិ សតិ យានិ តានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវដ្ដោ សំវដ្ដដ្ឋាយី វិវដ្ដោ វិវដ្ដដ្ឋាយី’’តិ វុត្តានិ (អ. និ. ៤.១៥៦), តានិ បរិគ្គហិតានិ ហោន្តិ. សំវដ្ដកប្បេ វិវដ្ដកប្បេតិ ច កប្បស្ស អទ្ធំ គហេត្វា វុត្តំ. សំវដ្ដវិវដ្ដកប្បេតិ សកលំ កប្បំ គហេត្វា វុត្តំ. កថំ អនុស្សរតីតិ ចេ? អមុត្រាសិន្តិអាទិនា នយេន. តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ អហំ អមុម្ហិ ភវេ វា យោនិយា វា គតិយា វា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា សត្តនិកាយេ វា អាសិំ. ឯវំនាមោតិ តិស្សោ វា ផុស្សោ វា. ឯវំគោត្តោតិ កច្ចានោ វា កស្សបោ វា. ឥទមស្ស អតីតភវេ អត្តនោ នាមគោត្តានុស្សរណវសេន វុត្តំ. សចេ បន តស្មិំ កាលេ អត្តនោ វណ្ណសម្បត្តិំ វា លូខបណីតជីវិតភាវំ វា សុខទុក្ខពហុលតំ វា អប្បាយុកទីឃាយុកភាវំ វា អនុស្សរិតុកាមោ, តម្បិ អនុស្សរតិយេវ. តេនាហ – ‘‘ឯវំវណ្ណោ ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ. តត្ថ ឯវំវណ្ណោតិ ឱទាតោ វា សាមោ វា. ឯវមាហារោតិ សាលិមំសោទនាហារោ វា បវត្តផលភោជនោ វា. ឯវំ សុខទុក្ខបដិសំវេទីតិ អនេកប្បការេន កាយិកចេតសិកានំ សាមិសនិរាមិសាទិប្បភេទានំ វា សុខទុក្ខានំ បដិសំវេទី. ឯវមាយុបរិយន្តោតិ ឯវំ វស្សសតបរមាយុបរិយន្តោ វា ចតុរាសីតិ កប្បសហស្សបរមាយុបរិយន្តោ វា.

សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ សោ អហំ តតោ ភវតោ យោនិតោ គតិតោ វិញ្ញាណដ្ឋិតិតោ សត្តាវាសតោ សត្តនិកាយតោ វា ចុតោ បុន អមុកស្មិំ នាម ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា ឧទបាទិំ. តត្រាបាសិន្តិ អថ តត្រាបិ ភវេ យោនិយា គតិយា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយា សត្តាវាសេ សត្តនិកាយេ វា បុន អហោសិំ. ឯវំនាមោតិអាទិវុត្តនយមេវ.

អបិ ច – យស្មា អមុត្រាសិន្តិ ឥទំ អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណំ. សោ តតោ ចុតោតិ បដិនិវត្តន្តស្ស បច្ចវេក្ខណំ. តស្មា ឥធូបបន្នោតិ ឥមិស្សា ឥធូបបត្តិយា អនន្តរមេវស្ស ឧបបត្តិដ្ឋានំ សន្ធាយ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបាសិន្តិ ឯវមាទិ បនស្ស តត្រា ឥមិស្សា ឧបបត្តិយា អន្តរេ ឧបបត្តិដ្ឋានេ នាមគោត្តាទីនំ អនុស្សរណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោតិ ស្វាហំ តតោ អនន្តរូបបត្តិដ្ឋានតោ ចុតោ ឥធ អសុកស្មិំ នាម ខត្តិយកុលេ វា ព្រាហ្មណកុលេ វា និព្ពត្តោ.

ឥតិតិ ឯវំ. សាការំ សឧទ្ទេសន្តិ នាមគោត្តវសេន សឧទ្ទេសំ, វណ្ណាទិវសេន សាការំ. នាមគោត្តេន ហិ សត្តោ ‘‘តិស្សោ កស្សបោ’’តិ ឧទ្ទិសិយតិ, វណ្ណាទីហិ ‘‘ឱទាតោ សាមោ’’តិ នានត្តតោ បញ្ញាយតិ. តស្មា នាមគោត្តំ ឧទ្ទេសោ, ឥតរេ អាការាតិ. បុព្ពេនិវាសន្តិ បុព្ពេ អតីតជាតីសុ និវុដ្ឋក្ខន្ធា បុព្ពេនិវាសោ. និវុដ្ឋាតិ អជ្ឈាវុដ្ឋា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា, និវុដ្ឋធម្មា វា. និវុដ្ឋាតិ គោចរនិវាសេន និវុដ្ឋា, អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា, បរវិញ្ញាណេន វិញ្ញាតាបិ វា ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសុ. តេ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភន្តិ. តំ បុព្ពេនិវាសំ អាទិសតិ កថេតិ. បរេសំ អតីតន្តិ អញ្ញេសំ បរបុគ្គលានំ បុព្ពេនិវាសំ ឯកម្បិ ជាតិន្តិអាទិនា នយេន អាទិសតិ.

មហាបទានិយសុត្តន្តន្តិ មហាបុរិសានំ អបទាននិយុត្តំ មហាបទានសុត្តំ (ទី. និ. ២.១ អាទយោ). មហាសុទស្សនិយសុត្តន្តន្តិ មហាសុទស្សនស្ស សម្បត្តិយុត្តំ មហាសុទស្សនសុត្តំ (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ). មហាគោវិន្ទិយសុត្តន្តន្តិ មហាគោវិន្ទព្រាហ្មណស្ស អបទាននិយុត្តំ មហាគោវិន្ទសុត្តំ (ទី. និ. ២.២៩៣ អាទយោ). មាឃទេវិយសុត្តន្តន្តិ មឃទេវរញ្ញោ អបទាននិយុត្តំ មឃទេវសុត្តំ (ម. និ. ២.៣០៨ អាទយោ). សតានុសារិញ្ញាណំ ហោតីតិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិសម្បយុត្តញាណំ ហោតិ.

យាវតកំ អាកង្ខតីតិ យត្តកំ ញាតុំ ឥច្ឆតិ, តត្តកំ ជានិស្សាមីតិ ញាណំ បេសេតិ. អថស្ស ទុព្ពលបត្តបុដេ បក្ខន្ទនារាធោ វិយ អប្បដិហតំ អនិវារិតំ ញាណំ គច្ឆតិ. តេន យាវតកំ អាកង្ខតិ, តាវតកំ អនុស្សរតិ. ពោធិជន្តិ ពោធិយា មូលេ ជាតំ. ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ ចតុមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. អយមន្តិមា ជាតីតិ តេន ញាណេន ជាតិមូលស្ស បហីនត្តា បុន ‘‘អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣១) អបរម្បិ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណន្តិ ឯត្ថ ឧបរិ ‘‘សត្តាន’’ន្តិ បទំ ឥធេវ អាហរិត្វា សត្តានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណន្តិ យោជេតព្ពំ. បរានិ ច អបរានិ ច ‘‘បរាបរានី’’តិ វត្តព្ពេ សន្ធិវសេន រោ-ការំ កត្វា ‘‘បរោបរានី’’តិ វុច្ចតិ. បរោបរានំ ភាវោ បរោបរិយំ, បរោបរិយមេវ បរោបរិយត្តំ, វេនេយ្យសត្តានំ សទ្ធាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តស្ស ញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ, ឥន្ទ្រិយានំ ឧត្តមានុត្តមភាវញាណន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥន្ទ្រិយវរោវរិយត្តញាណ’’ន្តិបិ បាឋោ, វរានិ ច អវរានិ ច វរោវរិយានិ, វរោវរិយានំ ភាវោ វរោវរិយត្តន្តិ យោជេតព្ពំ. អវរិយានីតិ ច ឧត្តមានីតិ អត្ថោ. អថ វា – បរានិ ច ឱបរានិ ច បរោបរានិ, តេសំ ភាវោ បរោបរិយត្តន្តិ យោជេតព្ពំ. ឱបរានីតិ ច ឱរានីតិ វុត្តំ ហោតិ, លាមកានីតិ អត្ថោ ‘‘បរោបរាយស្ស សមេច្ច ធម្មា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៥; សុ. និ. ៤៧៩) វិយ. ‘‘ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ ញាណ’’ន្តិ ភុម្មវចនេនបិ បាឋោ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៦៨).

តថាគតស្សាតិ យថា វិបស្សិអាទយោ បុព្ពកា ឥសយោ អាគតា, តថា អាគតស្ស. យថា ច តេ គតា, តថា គតស្ស. តថាគតពលន្តិ អញ្ញេហិ អសាធារណំ តថាគតស្សេវ ពលំ. យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលំ បុញ្ញុស្សយសម្បត្តិយា អាគតំ, តថា អាគតពលន្តិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតស្ស ពលំ កាយពលញ្ច ញាណពលញ្ច. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.២២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.១០.២១; វិភ. អដ្ឋ. ៧៦០; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៤៤);

យទេតំ បកតិហត្ថិគ្គណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សស្ស, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ, ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ. ញាណពលំ បន មហាសីហនាទេ (ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ) អាគតំ ទសពលញាណំ ចតុវេសារជ្ជញាណំ អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណំ សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៣-៣៤) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ ឯវំ អញ្ញានិបិ អនេកានិ ញាណសហស្សានិ, ឯតំ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ, ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន ឧបថម្ភកដ្ឋេន ច ពលន្តិ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៤៤) វុត្តំ.

សត្តានំ អាសយានុសយេ ញាណន្តិ ឯត្ថ រូបាទីសុ ខន្ធេសុ ឆន្ទរាគេន សត្តា វិសត្តាតិ សត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘រូបេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ, តស្មា ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតិ. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ, តស្មា ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.១៦១; មហានិ. ៧).

អក្ខរចិន្តកា បន អត្ថំ អវិចារេត្វា ‘‘នាមមត្តមេត’’ន្តិ ឥច្ឆន្តិ. យេបិ អត្ថំ វិចារេន្តិ, តេ សត្វយោគេន សត្តាតិ ឥច្ឆន្តិ. តេសំ សត្តានំ អាសយន្តិ និស្សយន្តិ ឯត្ថាតិ អាសយោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សម្មាទិដ្ឋិយា វា កាមាទីហិ នេក្ខម្មាទីហិ វា បរិភាវិតស្ស ចិត្តសន្តានស្សេតំ អធិវចនំ. សត្តសន្តានេ អនុសេន្តិ អនុបវត្តន្តីតិ អនុសយា, ថាមគតានំ កាមរាគាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. អាសយោ ច អនុសយោ ច អាសយានុសយោ. ជាតិគ្គហណេន ច ទ្វន្ទសមាសវសេន ច ឯកវចនំ វេទិតព្ពំ. យស្មា ចរិតាធិមុត្តិយោ អាសយានុសយសង្គហិតា, តស្មា ឧទ្ទេសេ ចរិតាធិមុត្តីសុ ញាណានិ អាសយានុសយញាណេនេវ សង្គហេត្វា ‘‘អាសយានុសយេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ.

យមកបាដិហីរេ ញាណន្តិ ឯត្ថ អគ្គិក្ខន្ធឧទកធារាទីនំ អបុព្ពំ អចរិមំ សកិំយេវ បវត្តិតោ យមកំ, អស្សទ្ធិយាទីនំ បដិបក្ខធម្មានំ ហរណតោ បាដិហីរំ, យមកញ្ច តំ បាដិហីរញ្ចាតិ យមកបាដិហីរំ.

មហាករុណាសមាបត្តិយា ញាណន្តិ ឯត្ថ បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយកម្បនំ ករោតីតិ ករុណា, កិនាតិ វា បរទុក្ខំ ហិំសតិ វិនាសេតីតិ ករុណា, កិរីយតិ វា ទុក្ខិតេសុ ផរណវសេន បសារីយតីតិ ករុណា, ផរណកម្មវសេន កម្មគុណវសេន ច មហតី ករុណា មហាករុណា, សមាបជ្ជន្តិ ឯតំ មហាការុណិកាតិ សមាបត្តិ, មហាករុណា ច សា សមាបត្តិ ចាតិ មហាករុណាសមាបត្តិ, តស្សំ មហាករុណាសមាបត្តិយំ. តំ សម្បយុត្តំ វា ញាណំ.

សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អនាវរណញាណន្តិ ឯត្ថ បញ្ចនេយ្យបថប្បភេទំ សព្ពំ អញ្ញាសីតិ សព្ពញ្ញូ, សព្ពញ្ញុស្ស ភាវោ សព្ពញ្ញុតា, សព្ពញ្ញុតា ឯវ ញាណំ សព្ពញ្ញុតាញាណន្តិ វត្តព្ពេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិ វុត្តំ. សង្ខតាសង្ខតាទិភេទា សព្ពធម្មា ហិ សង្ខារោ វិការោ លក្ខណំ និព្ពានំ បញ្ញត្តីតិ បញ្ចេវ នេយ្យបថា ហោន្តិ. អាវជ្ជនបដិពទ្ធត្តា ឯវ ហិ នត្ថិ តស្ស អាវរណន្តិ តទេវ អនាវរណញាណន្តិ វុច្ចតិ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៦៨).

សព្ពត្ថ អសង្គមប្បដិហតមនាវរណញាណន្តិ ឯត្ថ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ អសង្គំ សង្គវិរហិតំ អប្បដិហតំ បដិបក្ខវិរហិតំ ហុត្វា បវត្តំ អាវរណវិរហិតំ ញាណំ.

អនាគតម្បិ អាទិសតីតិ –

‘‘ឥមស្មិំ ភទ្ទកេ កប្បេ, តយោ អាសិំសុ នាយកា;

អហមេតរហិ សម្ពុទ្ធោ, មេត្តេយ្យោ ចាបិ ហេស្សតី’’តិ. ច –

‘‘អសីតិវស្សសហស្សាយុកេសុ, ភិក្ខវេ, មនុស្សេសុ មេត្តេយ្យោ នាម ភគវា លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ’’តិ ច (ទី. និ. ៣.១០៧) –

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ខោ នាម រាជា យោ សោ យូបោ រញ្ញា មហាបនាទេន ការាបិតោ, តំ យូបំ ឧស្សាបេត្វា អជ្ឈាវសិត្វា តំ ទត្វា វិស្សជ្ជិត្វា សមណព្រាហ្មណកបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ ទានំ ទត្វា មេត្តេយ្យស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិស្សតី’’តិ ច (ទី. និ. ៣.១០៨) –

‘‘អនាគតេ អដ្ឋិស្សរោ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ (មិ. ប. ៤.១.៣) ច, ‘‘សុមនិស្សរោ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ច –

អាទិនា នយេន ទេវទត្តាទីនំ អនាគតំ អាចិក្ខតិ. បច្ចុប្បន្នម្បិ អាទិសតីតិ ឥទំ បាកដមេវ.

៨២. វិភូតរូបសញ្ញិស្សាតិ សមតិក្កន្តរូបសញ្ញិស្ស. សព្ពកាយប្បហាយិនោតិ តទង្គវិក្ខម្ភនវសេន សព្ពរូបកាយបហាយិនោ, បហីនរូបភវបដិសន្ធិកស្សាតិ អធិប្បាយោ. នត្ថិ កិញ្ចីតិ បស្សតោតិ វិញ្ញាណាភាវទស្សនេន ‘‘នត្ថិ កិញ្ចី’’តិ បស្សតោ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនលាភិនោតិ វុត្តំ ហោតិ. ញាណំ សក្កានុបុច្ឆាមីតិ សក្កាតិ ភគវន្តំ អាលបន្តោ អាហ. តស្ស បុគ្គលស្ស ញាណំ បុច្ឆាមិ, កីទិសំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ. កថំ នេយ្យាតិ កថញ្ច សោ នេតព្ពោ, កថមស្ស ឧត្តរិញាណំ ឧប្បាទេតព្ពន្តិ.

កតមា រូបសញ្ញាតិ ឯត្ថ រូបសញ្ញាតិ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរឈានញ្ចេវ តទារម្មណញ្ច. រូបាវចរឈានម្បិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៤៨; បដិ. ម. ១.២០៩). តស្ស អារម្មណម្បិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២២៣). តស្មា ឥធ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញាតិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន រូបាវចរឈានស្សេតំ អធិវចនំ. រូបំ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញា, រូបមស្ស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសឈានសង្ខាតា រូបសញ្ញា ឯវ អធិប្បេតា. រូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស វាតិ រូបាវចរកុសលជ្ឈានសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស. ឧបបន្នស្ស វាតិ វិបាកជ្ឈានវសេន តស្មិំ ភវេ ឧបបន្នស្ស. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ កិរិយាឈានំ សមាបជ្ជិត្វា សុខំ ឧប្បាទេត្វា វិហរន្តស្ស. អរូបសមាបត្តិយោតិ អាកាសានញ្ចាយតនាទីនិ. បដិលទ្ធស្សាតិ ឧប្បាទេត្វា ឋិតស្ស. រូបសញ្ញា វិភូតា ហោន្តីតិ រូបសញ្ញា អបគតា ហោន្តិ. វិគតាតិ វិនាសិតា. ‘‘អភាវិតា’’តិបិ បាឋោ, សុន្ទរោ.

តទង្គសមតិក្កមាតិ តទង្គប្បហានវសេន អតិក្កមេន. វិក្ខម្ភនប្បហានេន បហីនោតិ អរូបជ្ឈានបដិលាភេន វិក្ខម្ភនេន បហីនោ. តស្ស រូបកាយោតិ តស្ស អរូបសមាបត្តិបដិលាភិនោ អរូបបុគ្គលស្ស រូបាវចរកាយោ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឯត្ថ នាស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ សង្គមត្តម្បិ អស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាបគមស្សេតំ អធិវចនំ, តំ អាកិញ្ចញ្ញំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន ឥមិស្សា សញ្ញាយ អាយតនន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាបគមារម្មណស្ស ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិំ សតោ សមាបជ្ជិត្វាតិ តំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សតោការី ហុត្វា សមាបជ្ជិត្វា. តតោ វុដ្ឋហិត្វាតិ សតោការី ហុត្វា តាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋាយ. តញ្ញេវ វិញ្ញាណន្តិ តំ អាកាសេ បវត្តិតំ មហគ្គតវិញ្ញាណំ. អភាវេតីតិ វិនាសេតិ. វិភាវេតីតិ វិវិធា នាសេតិ. អន្តរធាបេតីតិ អទស្សនំ គមេតិ.

កថំ សោ នេតព្ពោតិ សោ បុគ្គលោ កេនប្បការេន ជានិតព្ពោ. វិនេតព្ពោតិ នានាវិធេន ជានិតព្ពោ. អនុនេតព្ពោតិ បុនប្បុនំ ចិត្តេន កថំ គមយិតព្ពោ.

៨៣. អថស្ស ភគវា តាទិសេ បុគ្គលេ អត្តនោ អប្បដិហតញាណតំ បកាសេត្វា តំ ញាណំ ព្យាកាតុំ គាថមាហ. តត្ថ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ សព្ពា, អភិជានំ តថាគតោតិ អភិសង្ខារវសេន ចតស្សោ បដិសន្ធិវសេន សត្តាតិ ឯវំ សព្ពា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ អភិជានន្តោ តថាគតោ. តិដ្ឋន្តមេនំ ជានាតីតិ កម្មាភិសង្ខារវសេន តិដ្ឋមេតំ បុគ្គលំ ជានាតិ – ‘‘អាយតិំ អយំ ឯវំគតិកោ ភវិស្សតី’’តិ. ធិមុត្តន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនាទីសុ អធិមុត្តំ. តប្បរាយណន្តិ តម្មយំ.

វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ឋានានិ សវិញ្ញាណកា ខន្ធា ឯវ. តត្ថ សេយ្យថាបីតិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ យថា មនុស្សាតិ អត្ថោ. អបរិមាណេសុបិ ហិ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណានំ មនុស្សានំ វណ្ណសណ្ឋានាទិវសេន ទ្វេបិ ឯកសទិសា នត្ថិ. យេបិ ហិ កត្ថចិ យមកភាតរោ វណ្ណេន វា សណ្ឋានេន វា សទិសា ហោន្តិ. តេបិ អាលោកិតវិលោកិតាទីហិ វិសទិសាវ ហោន្តិ. តស្មា ‘‘នានត្តកាយា’’តិ វុត្តា. បដិសន្ធិសញ្ញា បន នេសំ តិហេតុកាបិ ទុហេតុកាបិ អហេតុកាបិ ហោតិ. តស្មា ‘‘នានត្តសញ្ញិនោ’’តិ វុត្តា. ឯកច្ចេ ច ទេវាតិ ឆ កាមាវចរទេវា. តេសុ ហិ កេសញ្ចិ កាយោ នីលោ ហោតិ, កេសញ្ចិ បីតកាទិវណ្ណោ. សញ្ញា បន នេសំ តិហេតុកាបិ ទុហេតុកាបិ ហោតិ, អហេតុកា ន ហោតិ. ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកាតិ ចតុអបាយវិនិមុត្តា បុនព្ពសុមាតា យក្ខិនី បិយង្ករមាតា ផុស្សមិត្តា ធម្មគុត្តាតិ ឯវមាទយោ អញ្ញេ ច វេមានិកា បេតា. ឯតេសញ្ហិ ឱទាតកាឡមង្គុរច្ឆវិសាមវណ្ណាទិវសេន ចេវ កិសថូលរស្សទីឃវសេន ច កាយោ នានា ហោតិ, មនុស្សានំ វិយ តិហេតុកទុហេតុកាហេតុកវសេន សញ្ញាបិ. តេ បន ទេវា វិយ ន មហេសក្ខា, កបណមនុស្សា វិយ អប្បេសក្ខា ទុល្លភឃាសច្ឆាទនា ទុក្ខបីឡិតា វិហរន្តិ. ឯកច្ចេ កាឡបក្ខេ ទុក្ខិតា ជុណ្ហបក្ខេ សុខិតា ហោន្តិ, តស្មា សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតិកាតិ វុត្តា. យេ បនេត្ថ តិហេតុកា, តេសំ ធម្មាភិសមយោបិ ហោតិ បិយង្ករមាតាទីនំ វិយ.

ព្រហ្មកាយិកាតិ ព្រហ្មបារិសជ្ជព្រហ្មបុរោហិតមហាព្រហ្មានោ. បឋមាភិនិព្ពត្តាតិ តេ សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានេន និព្ពត្តា. ព្រហ្មបារិសជ្ជា បន បរិត្តេន, ព្រហ្មបុរោហិតា មជ្ឈិមេន, កាយោវ នេសំ វិប្ផារិកតរោ ហោតិ. មហាព្រហ្មានោ បណីតេន, កាយោ បន នេសំ អតិវិប្ផារិកតរោ ហោតិ. ឥតិ តេ កាយស្ស នានត្តា, បឋមជ្ឈានវសេន សញ្ញាយ ឯកត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោតិ វុត្តា. យថា ច តេ, ឯវំ ចតូសុ អបាយេសុ សត្តា. និរយេសុ ហិ កេសញ្ចិ គាវុតំ, កេសញ្ចិ អឌ្ឍយោជនំ, កេសញ្ចិ តិគាវុតំ អត្តភាវោ ហោតិ, ទេវទត្តស្ស បន យោជនសតិកោ ជាតោ. តិរច្ឆានេសុបិ កេចិ ខុទ្ទកា ហោន្តិ, កេចិ មហន្តា. បេត្តិវិសយេសុបិ កេចិ សដ្ឋិហត្ថា, កេចិ អសីតិហត្ថា ហោន្តិ, កេចិ សុវណ្ណា, កេចិ ទុព្ពណ្ណា. តថា កាលកញ្ចិកា អសុរា. អបិ ចេត្ថ ទីឃបិដ្ឋិកបេតា នាម សដ្ឋិយោជនិកាបិ ហោន្តិ. សញ្ញា បន សព្ពេសម្បិ អកុសលវិបាកាហេតុកាវ ហោតិ. ឥតិ អាបាយិកាបិ នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ.

អាភស្សរាតិ ទណ្ឌឧក្កាយ អច្ចិ វិយ ឯតេសំ សរីរតោ អាភា ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បតន្តី វិយ សរតិ វិសរតីតិ អាភស្សរា. តេសុ បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានទ្វយំ បរិត្តំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា បរិត្តាភា នាម ហោន្តិ. មជ្ឈិមំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា អប្បមាណាភា នាម ហោន្តិ. បណីតំ ភាវេត្វា ឧបបន្នា អាភស្សរា នាម ហោន្តិ. ឥធ បន ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន សព្ពេ គហិតា. សព្ពេសញ្ហិ តេសំ កាយោ ឯកវិប្ផារោវ ហោតិ, សញ្ញា បន អវិតក្កវិចារមត្តា ច អវិតក្កអវិចារា ចាតិ នានា.

សុភកិណ្ហាតិ សុភេន វោកិណ្ណា, សុភេន សរីរប្បភាវណ្ណេន ឯកគ្ឃនាតិ អត្ថោ. ឯតេសញ្ហិ ន អាភស្សរានំ វិយ ឆិជ្ជិត្វា ឆិជ្ជិត្វា បភា គច្ឆតីតិ. ចតុក្កនយេ តតិយស្ស បញ្ចកនយេ ចតុក្កស្ស បរិត្តមជ្ឈិមបណីតស្ស ឈានស្ស វសេន បរិត្តសុភអប្បមាណសុភសុភកិណ្ហា នាម ហុត្វា និព្ពត្តន្តិ. ឥតិ សព្ពេបិ តេ ឯកត្តកាយា ចេវ ចតុត្ថជ្ឈានសញ្ញាយ ឯកត្តសញ្ញិនោ ចាតិ វេទិតព្ពា. វេហប្ផលាបិ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិមេវ ភជន្តិ. អសញ្ញសត្តា វិញ្ញាណាភាវា ឯត្ថ សង្គហំ ន គច្ឆន្តិ, សត្តាវាសេសុ គច្ឆន្តិ.

សុទ្ធាវាសា វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតា, ន សព្ពកាលិកា, កប្បសតសហស្សម្បិ អសង្ខ្យេយ្យម្បិ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. សោឡសកប្បសហស្សព្ភន្តរេ ពុទ្ធេសុ ឧប្បន្នេសុយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មចក្កបវត្តិស្ស (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) ភគវតោ ខន្ធាវារសទិសា ហោន្តិ. តស្មា នេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិំ, ន ច សត្តាវាសំ ភជន្តិ. មហាសីវត្ថេរោ បន ‘‘ន ខោ បន សោ, សារិបុត្ត, អាវាសោ សុលភរូបោ, យោ មយា អនាវុដ្ឋបុព្ពោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អញ្ញត្រ សុទ្ធាវាសេហិ ទេវេហីតិ ឥមិនា សុត្តេន (ម. និ. ១.១៦០) សុទ្ធាវាសាបិ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ចតុត្ថសត្តាវាសញ្ច ភជន្តី’’តិ វទតិ, តំ អប្បដិពាហិតត្តា សុត្តស្ស អនុញ្ញាតំ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៧.៤៤-៤៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.២១).

សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមាតិ ឯត្ថ សព្ពសោតិ សព្ពាការេន, សព្ពាសំ វា អនវសេសានន្តិ អត្ថោ. រូបសញ្ញានន្តិ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានានញ្ចេវ តទារម្មណានញ្ច. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៤៨; បដិ. ម. ១.២០៩), តស្ស អារម្មណម្បិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២២៣). តស្មា ឥធ ‘‘រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា’’តិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. រូបំ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញា, រូបមស្ស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ.

សមតិក្កមាតិ វិរាគា និរោធា ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯតាសំ កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសន្នំ ឈានសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ ឯតេសញ្ច បថវីកសិណាទិវសេន អដ្ឋន្នំ អារម្មណសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ សព្ពាការេន អនវសេសានំ វា វិរាគា ច និរោធា ច វិរាគហេតុ ចេវ និរោធហេតុ ច អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ន ហិ សក្កា សព្ពសោ អនតិក្កន្តរូបសញ្ញេន ឯតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុន្តិ. តត្ថ យស្មា អារម្មណេ អវិរត្តស្ស សញ្ញាសមតិក្កមោ ន ហោតិ, សមតិក្កន្តាសុ ច សញ្ញាសុ អារម្មណំ សមតិក្កន្តមេវ ហោតិ. តស្មា អារម្មណសមតិក្កមំ អវត្វា –

‘‘តត្ថ កតមា រូបសញ្ញា? រូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ រូបសញ្ញាយោ. ឥមា រូបសញ្ញាយោ អតិក្កន្តោ ហោតិ វីតិក្កន្តោ សមតិក្កន្តោ, តេន វុច្ចតិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ –

ឯវំ វិភង្គេ (វិភ. ៦០២) សញ្ញានំយេវ សមតិក្កមោ វុត្តោ. យស្មា បន អារម្មណសមតិក្កមេន បត្តព្ពា ឯតា សមាបត្តិយោ, ន ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ បឋមជ្ឈានាទីនិ វិយ, តស្មា អយំ អារម្មណសមតិក្កមវសេនាបិ អត្ថវណ្ណនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមាតិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ រូបាទីនំ អារម្មណានញ្ច បដិឃាតេន ឧប្បន្នា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា, រូបសញ្ញាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. យថាហ – ‘‘តត្ថ កតមា បដិឃសញ្ញា? រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, ឥមា វុច្ចន្តិ បដិឃសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៣). តាសំ កុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នំ អកុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នន្តិ សព្ពសោ ទសន្នំ បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា បហានា អសមុប្បាទា, អប្បវត្តិំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កាមញ្ចេតា បឋមជ្ឈានាទីនិ សមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ, ន ហិ តស្មិំ សមយេ បញ្ចទ្វារវសេន ចិត្តំ បវត្តតិ, ឯវំ សន្តេបិ អញ្ញត្ថ បហីនានំ សុខទុក្ខានំ ចតុត្ថជ្ឈានេ វិយ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ តតិយមគ្គេ វិយ ច ឥមស្មិំយេវ ឈានេ ឧស្សាហជននត្ថំ ឥមស្ស ឈានស្ស បសំសាវសេន ឯតាសំ ឯត្ថ វចនំ វេទិតព្ពំ. អថ វា – កិញ្ចាបិ តា រូបាវចរំ សមាបន្នស្ស ន សន្តិ, អថ ខោ ន បហីនត្តា ន សន្តិ, ន ហិ រូបវិរាគាយ រូបាវចរភាវនា សំវត្តតិ, រូបាយត្តា ច ឯតាសំ បវត្តិ, អយំ បន ភាវនា រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ. តស្មា តា ឯត្ថ ‘‘បហីនា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ន កេវលញ្ច វត្តុំ, ឯកំសេនេវ ឯវំ ធារេតុម្បិ វដ្ដតិ. តាសញ្ហិ ឥតោ បុព្ពេ អប្បហីនត្តាយេវ ‘‘បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស សទ្ទោ កណ្ដកោ’’តិ (អ. និ. ១០.៧២) វុត្តោ ភគវតា. ឥធ ច បហីនត្តាយេវ អរូបសមាបត្តីនំ អានេញ្ជតា សន្តវិមោក្ខតា ច វុត្តា – ‘‘អាឡារោ ច កាលាមោ អរូបំ សមាបន្នោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កន្តានិ នេវ អទ្ទស, ន បន សទ្ទំ អស្សោសី’’តិ (ទី. និ. ២.១៩២).

នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការាតិ នានត្តេ គោចរេ បវត្តានំ សញ្ញានំ, នានត្តានំ វា សញ្ញានំ. យស្មា ហិ ឯតា –

‘‘តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? អសមាបន្នស្ស មនោធាតុសមង្គិស្ស វា មនោវិញ្ញាណធាតុសមង្គិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ នានត្តសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៤) –

ឯវំ វិភង្គេ វិភជិត្វា វុត្តាវ ឥធ អធិប្បេតា អសមាបន្នស្ស មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុសង្គហិតា សញ្ញា រូបសទ្ទាទិភេទេ នានត្តេ នានាសភាវេ គោចរេ បវត្តន្តិ. យស្មា ចេតា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា ទ្វាទស អកុសលសញ្ញា ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា ឯកាទស កាមាវចរកិរិយសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសម្បិ សញ្ញា នានត្តា នានាសភាវា អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា, តស្មា ‘‘នានត្តសញ្ញា’’តិ វុត្តា. តាសំ សព្ពសោ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អនាវជ្ជនា អសមន្នាហារា អបច្ចវេក្ខណា. យស្មា តា នាវជ្ជតិ ន មនសិករោតិ ន បច្ចវេក្ខតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មា ចេត្ថ បុរិមា រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា ច ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេបិ ន វិជ្ជន្តិ, បគេវ តស្មិំ ភវេ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណកាលេ, តស្មា តាសំ ‘‘សមតិក្កមា អត្ថង្គមា’’តិ ទ្វេធាបិ អភាវោយេវ វុត្តោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យស្មា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា នវ កិរិយសញ្ញា ទស អកុសលសញ្ញាតិ, ឥមា សត្តវីសតិ សញ្ញា ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេ វិជ្ជន្តិ, តស្មា តាសំ ‘‘អមនសិការា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបិ ហិ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តោ តាសំ អមនសិការាយេវ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តា បន មនសិករោន្តោ អសមាបន្នោ ហោតីតិ. សង្ខេបតោ ចេត្ថ ‘‘រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ ឥមិនា សព្ពរូបាវចរធម្មានំ បហានំ វុត្តំ. ‘‘បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិ ឥមិនា សព្ពេសំ កាមាវចរចិត្តចេតសិកានញ្ច បហានំ អមនសិការោ ច វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.២១៣).

ឥតិ ភគវា បន្នរសន្នំ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមេន ទសន្នំ បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមេន ចតុចត្តាលីសាយ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការេនាតិ តីហិ បទេហិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា វណ្ណំ កថេសិ. កិំ ការណាតិ ចេ? សោតូនំ ឧស្សាហជននត្ថញ្ចេវ បលោភនត្ថញ្ច. សចេ ហិ កេចិ អបណ្ឌិតា វទេយ្យុំ – ‘‘សត្ថា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ និព្ពត្តេថាតិ វទតិ, កោ នុ ខោ ឯតាយ និព្ពត្តិតាយ អត្ថោ, កោ អានិសំសោ’’តិ. ‘‘តេ ឯវំ វត្តុំ មា លភន្តូ’’តិ ឥមេហិ អាការេហិ សមាបត្តិយា វណ្ណំ កថេសិ. តញ្ហិ នេសំ សុត្វា ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘‘ឯវំ សន្តា កិរ អយំ សមាបត្តិ ឯវំ បណីតា, និព្ពត្តេស្សាម ន’’ន្តិ, អថស្សា និព្ពត្តនត្ថាយ ឧស្សាហំ ករិស្សន្តីតិ.

បលោភនត្ថញ្ចាបិ តេសំ ឯតិស្សា វណ្ណំ កថេសិ វិសកណ្ដកវាណិជោវិយ, វិសកណ្ដកវាណិជោ នាម គុឡវាណិជោ វុច្ចតិ. សោ កិរ គុឡផាណិតខណ្ឌសក្ករាទីនិ សកដេន អាទាយ បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា ‘‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថ, វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា ‘‘វិសំ នាម កក្ខឡំ, យោ នំ ខាទតិ, សោ មរតិ, កណ្ដកោបិ វិជ្ឈិត្វា មារេតិ, ឧភោបេតេ កក្ខឡា, កោ ឯត្ថ អានិសំសោ’’តិ គេហទ្វារានិ ថកេសុំ, ទារកេ ច បលាបេសុំ. តំ ទិស្វា វាណិជោ ‘‘អវោហារកុសលា ឥមេ គាមិកា, ហន្ទ នេ ឧបាយេន គណ្ហាបេមី’’តិ ‘‘អតិមធុរំ គណ្ហថ, អតិសាទុំ គណ្ហថ, គុឡំ ផាណិតំ សក្ករំ សមគ្ឃំ លព្ភតិ, កូដមាសកកូដកហាបណាទីហិបិ លព្ភតី’’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា ហដ្ឋបហដ្ឋា និក្ខន្តា ពហុម្បិ មូលំ ទត្វា គហេសុំ.

តត្ថ វាណិជស្ស ‘‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’’តិ ឧគ្ឃោសនំ វិយ ភគវតោ ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ និព្ពត្តេថា’’តិ វចនំ. ‘‘ឧភោបេតេ កក្ខឡា, កោ ឯត្ថ អានិសំសោ’’តិ គាមិកានំ ចិន្តនំ វិយ ‘‘ភគវា ‘អាកាសានញ្ចាយតនំ និព្ពត្តេថា’តិ អាហ, កោ នុ ខោ ឯត្ថ អានិសំសោ, នាស្ស គុណំ ជានាមា’’តិ សោតូនំ ចិន្តនំ. អថស្ស វាណិជស្ស ‘‘អតិមធុរំ គណ្ហថា’’តិអាទិវចនំ វិយ ភគវតោ រូបសញ្ញាសមតិក្កមនាទិកំ អានិសំសប្បកាសនំ. ឥទញ្ហិ សុត្វា តេ ពហុម្បិ មូលំ ទត្វា គាមិកា វិយ គុឡំ ‘‘ឥមិនា អានិសំសេន បលោភិតចិត្តា មហន្តម្បិ ឧស្សាហំ កត្វា ឥមំ សមាបត្តិំ និព្ពត្តេស្សន្តី’’តិ ឧស្សាហជននត្ថំ បលោភនត្ថញ្ច កថេសិ.

អាកាសានញ្ចាយតនូបគាតិ ឯត្ថ នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, អាកាសំ អនន្តំ អាកាសានន្តំ, អាកាសានន្តំ ឯវ អាកាសានញ្ចំ, តំ អាកាសានញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ទេវានំ ទេវាយតនមិវាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បដិសន្ធិវសេន អាកាសានញ្ចាយតនភវំ ឧបគតា អាកាសានញ្ចាយតនូបគា. ឥតោ បរេសុ វិសេសមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម (ធ. ស. អដ្ឋ. ២៦៥, ១៤៣៦-៧).

អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថ តាវ បុព្ពេ វុត្តនយេន អាកាសានញ្ចំ អាយតនមស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឈានម្បិ អាកាសានញ្ចាយតនំ, វុត្តនយេនេវ អារម្មណម្បិ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគាតិ ឯត្ថ បន ‘‘អនន្ត’’ន្តិ មនសិកាតព្ពវសេន នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, អនន្តមេវ អានញ្ចំ, វិញ្ញាណំ អានញ្ចំ ‘‘វិញ្ញាណានញ្ច’’ន្តិ អវត្វា ‘‘វិញ្ញាណញ្ច’’ន្តិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ រុឡ្ហីសទ្ទោ. តទេវ វិញ្ញាណញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. តត្ថ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនភវំ ឧបគតា វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាណញ្ចំ អាយតនមស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឈានម្បិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, វុត្តនយេនេវ ច អារម្មណម្បិ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគាតិ ឯត្ថ បន នាស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាបគមស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកិញ្ចញ្ញំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. តត្ថ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនភវំ ឧបគតា អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា. អយំ សត្តមវិញ្ញាណដ្ឋិតីតិ ឥមំ សត្តមំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស ឋានំ ជានាតិ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ យថេវ សញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្សាបិ សុខុមត្តា នេវ វិញ្ញាណំ នាវិញ្ញាណំ, តស្មា វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន វុត្តំ.

អភូតន្តិ អភូតត្ថំ ‘‘រូបំ អត្តា’’តិអាទិវចនំ. តំ វិបល្លាសភាវតោ អតច្ឆំ. ទិដ្ឋិនិស្សយតោ អនត្ថសញ្ហិតំ. អថ វា អភូតន្តិ អសន្តំ អវិជ្ជមានំ. អចោរស្សេវ ‘‘ឥទំ តេ ចោរិកាយ អាភតំ, ន ឥទំ តុយ្ហំ ឃរេ ធន’’ន្តិអាទិវចនំ. អតច្ឆន្តិ អតថាការំ អញ្ញថា សន្តំ. អនត្ថសញ្ហិតន្តិ ន ឥធលោកត្ថំ វា បរលោកត្ថំ វា និស្សិតំ. ន តំ តថាគតោ ព្យាករោតីតិ តំ អនិយ្យានិកកថំ តថាគតោ ន កថេតិ. ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសញ្ហិតន្តិ រាជកថាទិតិរច្ឆានកថំ. ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសញ្ហិតន្តិ អរិយសច្ចសន្និស្សិតំ. តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតីតិ តស្មិំ តតិយព្យាករណេ តស្ស បញ្ហស្ស ព្យាករណត្ថាយ តថាគតោ កាលញ្ញូ ហោតិ. មហាជនស្ស អាទានកាលំ គហណកាលំ ជានិត្វា សហេតុកំ សការណំ កត្វា យុត្តបត្តកាលេយេវ ព្យាករោតីតិ អត្ថោ.

យុត្តបត្តកាលេ វទតីតិ កាលវាទី. ភូតំ សភាវំ វទតីតិ ភូតវាទី. បរមត្ថំ និព្ពានំ វទតីតិ អត្ថវាទី. មគ្គផលធម្មំ វទតីតិ ធម្មវាទី. សំវរាទិវិនយំ វទតីតិ វិនយវាទី. តត្ថ ទិដ្ឋន្តិ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ចក្ខុទ្វារេសុ អាបាថំ អាគច្ឆន្តំ រូបារម្មណំ នាម អត្ថិ, តំ សព្ពាការតោ ជានាតិ បស្សតិ. ឯវំ ជានតា បស្សតា ច តេន តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិវសេន វា ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតេសុ លព្ភមានកបទវសេន វា ‘‘កតមំ តំ រូបំ រូបាយតនំ? យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៦១៧-៦១៨) នយេន អនេកេហិ នាមេហិ តេរសហិ វារេហិ ទ្វិបញ្ញាសាយ នយេហិ វិភជ្ជមានំ តថមេវ ហោតិ វិតថំ នត្ថិ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុបិ. អាបាថមាគច្ឆន្តេសុ សទ្ទាទីសុ តេសំ វិវិធំ ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ អាហ. តត្ថ ទិដ្ឋន្តិ រូបាយតនំ. សុតន្តិ សទ្ទាយតនំ. មុតន្តិ បត្វា គហេតព្ពតោ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ. វិញ្ញាតន្តិ សុខទុក្ខាទិធម្មារម្មណំ. បត្តន្តិ បរិយេសិត្វា វា អបរិយេសិត្វា វា បត្តំ. បរិយេសិតន្តិ បត្តំ វា អបត្តំ វា បរិយេសិតំ. អនុវិចរិតំ មនសាតិ ចិត្តេន អនុសញ្ចរិតំ.

តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធន្តិ ឥមិនា ឯតំ ទស្សេតិ – យញ្ហិ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស នីលំ បីតកន្តិអាទិ រូបារម្មណំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម រូបារម្មណំ ទិស្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោតិអាទិ សទ្ទារម្មណំ សោតទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មូលគន្ធោ តចគន្ធោតិអាទិ គន្ធារម្មណំ ឃានទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, មូលរសោ ខន្ធរសោតិអាទិ រសារម្មណំ ជិវ្ហាទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, កក្ខឡំ មុទុកន្តិអាទិ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុភេទំ ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ កាយទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ ផុសិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា យំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ ឥមស្ស សទេវកស្ស លោកស្ស សុខទុក្ខាទិភេទំ ធម្មារម្មណំ មនោទ្វារស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ‘‘អយំ សត្តោ ឥមស្មិំ ខណេ ឥមំ នាម ធម្មារម្មណំ វិជានិត្វា សុមនោ វា ទុម្មនោ វា មជ្ឈត្តោ វា ជាតោ’’តិ សព្ពំ តំ តថាគតស្ស ឯវំ អភិសម្ពុទ្ធំ.

យញ្ហិ, ចុន្ទ, ឥមេសំ សត្តានំ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ, តត្ថ តថាគតេន អទិដ្ឋំ វា អសុតំ វា អមុតំ វា អវិញ្ញាតំ វា នត្ថិ, ឥមស្ស បន មហាជនស្ស បរិយេសិត្វា អបត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា អបត្តម្បិ អត្ថិ, បរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, អបរិយេសិត្វា បត្តម្បិ អត្ថិ, សព្ពម្បិ តថាគតស្ស អសម្បត្តំ នាម នត្ថិ ញាណេន អសច្ឆិកតំ. តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ យំ តថា លោកេន គតំ, តស្ស តថេវ គតត្តា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ. បាឡិយំ បន ‘‘អភិសម្ពុទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ គតសទ្ទេន ឯកត្ថំ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ តថាគតោតិ និគមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៨៨; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.២៣).

‘‘យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ, សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា, តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតី’’តិ –

ឯត្ថ យំ រត្តិំ ភគវា ពោធិមណ្ឌេ អប្បរាជិតបល្លង្កេ និសិន្នោ តិណ្ណំ មារានំ មត្ថកំ មទ្ទិត្វា អនុត្តរសម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, យញ្ច រត្តិំ យមកសាលានមន្តរេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ, ឯត្ថន្តរេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណេ កាលេ បឋមពោធិយាបិ មជ្ឈិមពោធិយាបិ បច្ឆិមពោធិយាបិ យំ ភគវតា ភាសិតំ សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… វេទល្លំ, តំ សព្ពំ អត្ថតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច អនុបវជ្ជំ អនូនមនធិកំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ រាគមទនិម្មទនំ ទោសមោហមទនិម្មទនំ នត្ថិ, តត្ថ វាឡគ្គមត្តម្បិ អវក្ខលិតំ, សព្ពំ តំ ឯកមុទ្ទិកាយ លញ្ឆិតំ វិយ, ឯកនាឡិយា មិតំ វិយ, ឯកតុលាយ តុលិតំ វិយ ច តថមេវ ហោតិ វិតថំ នត្ថិ. តេនាហ – ‘‘យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ…បេ… សព្ពំ តំ តថមេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា តស្មា តថាគតោតិ វុច្ចតី’’តិ. គទអត្ថោ ហិ ឯត្ថ គតសទ្ទោ.

អបិ ច – អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តថោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា គតោតិ ឯវមេតស្មិំ អត្ថេ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

‘‘យថាវាទី, ចុន្ទ…បេ… វុច្ចតី’’តិ ឯត្ថ ភគវតោ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ កាយស្សបិ វាចា, តស្មា ភគវា យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ, ឯវំភូតស្ស ចស្ស យថា វាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោតិ អត្ថោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ តថាគតោតិ ឯវមេត្ថ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

អភិភូ អនភិភូតោតិ ឧបរិ ភវគ្គំ ហេដ្ឋា អវីចិបរិយន្តំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេនបិ សមាធិនាបិ បញ្ញាយបិ វិមុត្តិយាបិ ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ. អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ រាជរាជា ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា. អញ្ញទត្ថូតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. ទក្ខតីតិ ទសោ. វសំ វត្តេតីតិ វសវត្តី.

តត្រាយំ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា – អគទោ វិយ អគទោ, កោ បនេស? ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច. តេន ហេស មហានុភាវោ ភិសក្កោ ទិព្ពាគទេន សប្បេ វិយ សព្ពបរប្បវាទិនោ សទេវកញ្ច លោកំ អភិភវតិ. ឥតិ សព្ពលោកាភិភវនេ តថោ អវិបរីតោ ទេសនាវិលាសមយោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច អគទោ អស្សាតិ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា តថាគតោតិ វេទិតព្ពោ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧).

ឥធត្ថញ្ញេវ ជានាតិ កម្មាភិសង្ខារវសេនាតិ អបុញ្ញាភិសង្ខារវសេន ឥធត្ថញ្ញេវ ជានាតិ. កាយស្ស ភេទា បរំ មរណាតិ ឧបាទិន្នខន្ធភេទា មរណតោ បរំ. អបាយន្តិអាទីសុ វុឌ្ឍិសង្ខាតសុខសាតតោ អយា អបេតត្តា អបាយោ. ទុក្ខស្ស គតិ បដិសរណន្តិ ទុគ្គតិ. ទុក្ករការិនោ ឯត្ថ វិនិបតន្តីតិ វិនិបាតោ. និរតិអដ្ឋេន និរស្សាទដ្ឋេន និរយោ. តំ អបាយំ…បេ… និរយំ. ឧបបជ្ជិស្សតីតិ បដិសន្ធិវសេន ឧប្បជ្ជិស្សតិ. តិរច្ឆានយោនិន្តិ តិរិយំ អញ្ចន្តីតិ តិរច្ឆានា, តេសំ យោនិ តិរច្ឆានយោនិ, តំ តិរច្ឆានយោនិំ. បេត្តិវិសយន្តិ បច្ចភាវំ បត្តានំ វិសយោតិ បេត្តិវិសយោ, តំ បេត្តិវិសយំ. មនសោ ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា, តេសុ មនុស្សេសុ. ឥតោ បរំ កម្មាភិសង្ខារវសេនាតិ ឯត្ថ បុញ្ញាភិសង្ខារវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ.

អាសវានំ ខយាតិ អាសវានំ វិនាសេន. អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិន្តិ អាសវវិរហិតំ អរហត្តផលសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ អរហត្តផលបញ្ញំ. អរហត្តផលសមាធិ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, អរហត្តផលបញ្ញា អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. តណ្ហាចរិតេន វា អប្បនាឈានពលេន កិលេសេ វិក្ខម្ភេត្វា អធិគតំ អរហត្តផលំ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, ទិដ្ឋិចរិតេន ឧបចារជ្ឈានមត្តំ និព្ពត្តេត្វា វិបស្សិត្វា អធិគតំ អរហត្តផលំ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ. អនាគាមិផលំ វា កាមរាគំ សន្ធាយ រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ, អរហត្តផលំ សព្ពប្បការតោ អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ធិមុត្តន្តិ វិមោក្ខេនាតិ កេនដ្ឋេន វិមោក្ខោ វេទិតព្ពោតិ? អធិមុច្ចនដ្ឋេន. កោ អយំ អធិមុច្ចនដ្ឋោ នាម? បច្ចនីកធម្មេហិ ច សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋោ, អារម្មណេ ច អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋោ, បិតុ អង្កេ វិស្សដ្ឋអង្គបច្ចង្គស្ស ទារកស្ស សយនំ វិយ អនិគ្គហិតភាវេន និរាសង្កតាយ អារម្មណេ បវត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវរូបេន វិមោក្ខេន ធិមុត្តន្តិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ មុញ្ចិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និរាសង្កវសេន ធិមុត្តំ អល្លីនំ. តត្រាធិមុត្តន្តិ តស្មិំ សមាធិម្ហិ អល្លីនំ. តទធិមុត្តន្តិ តស្មិំ ឈានេ អធិមុត្តំ. តទាធិបតេយ្យន្តិ តំ ឈានំ ជេដ្ឋកំ. រូបាធិមុត្តោតិអាទីនិ បញ្ច កាមគុណគរុកវសេន វុត្តានិ. កុលាធិមុត្តោតិអាទីនិ តីណិ ខត្តិយាទិកុលគរុកវសេន វុត្តានិ. លាភាធិមុត្តោតិអាទីនិ អដ្ឋ លោកធម្មវសេន វុត្តានិ. ធីវរាធិមុត្តោតិអាទីនិ ចត្តារិ បច្ចយវសេន វុត្តានិ. សុត្តន្តាធិមុត្តោតិអាទីនិ បិដកត្តយវសេន វុត្តានិ. អារញ្ញកង្គាធិមុត្តោតិអាទីនិ ធុតង្គសមាទានវសេន វុត្តានិ. បឋមជ្ឈានាធិមុត្តោតិអាទីនិ បដិលាភវសេន វុត្តានិ.

កម្មបរាយណន្តិ អភិសង្ខារវសេន. វិបាកបរាយណន្តិ បវត្តិវសេន. កម្មគរុកន្តិ ចេតនាគរុកំ. បដិសន្ធិគរុកន្តិ ឧបបត្តិគរុកំ.

៨៤. អាកិញ្ចញ្ញាសម្ភវំ ញត្វាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនជនកកម្មាភិសង្ខារំ ញត្វា ‘‘កិន្តិ បលិពោធោ អយ’’ន្តិ. នន្ទិសំយោជនំ ឥតីតិ យា ចតុត្ថអរូបរាគសង្ខាតា នន្ទី តញ្ច សំយោជនំ ញត្វា. តតោ តត្ថ វិបស្សតីតិ អថ តត្ថ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិតោ វុដ្ឋហិត្វា តំ សមាបត្តិំ អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សតិ. ឯតំ ញាណំ តថំ តស្សាតិ ឯតំ តស្ស បុគ្គលស្ស ឯវំ វិបស្សតោ អនុក្កមេន ឧប្បន្នំ អរហត្តញាណំ អវិបរីតំ. វុសីមតោតិ វុសិតវន្តស្ស. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ.

ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ច បុព្ពសទិសោ ឯវ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

បោសាលមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.