១៥. មោឃរាជមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៥. បន្នរសមេ មោឃរាជសុត្តេ – ទ្វាហន្តិ ទ្វេ វារេ អហំ. សោ ហិ បុព្ពេ អជិតសុត្តស្ស (សុ. និ. ១០៣៨ អាទយោ) ច តិស្សមេត្តេយ្យសុត្តស្ស (សុ. និ. ១០៤៦ អាទយោ) ច អវសានេ ទ្វិក្ខត្តុំ ភគវន្តំ បុច្ឆិ, ភគវា បនស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ អាគមយមានោ ន ព្យាកាសិ. តេនាហ – ‘‘ទ្វាហំ សក្កំ អបុច្ឆិស្ស’’ន្តិ. យាវតតិយញ្ច ទេវីសិ, ព្យាករោតីតិ មេ សុតន្តិ យាវតតិយញ្ច សហធម្មិកំ បុដ្ឋោ វិសុទ្ធិទេវភូតោ ឥសិ ភគវា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ព្យាករោតីតិ ឯវំ មេ សុតំ. គោធាវរីតីរេយេវ កិរ សោ ឯវមស្សោសិ. តេនាហ – ‘‘ព្យាករោតីតិ មេ សុត’’ន្តិ. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសេ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយំ ឯវ.

៨៦. អយំ លោកោតិ មនុស្សលោកោ. បរោ លោកោតិ តំ ឋបេត្វា អវសេសោ. សទេវកោតិ ព្រហ្មលោកំ ឋបេត្វា អវសេសោ ឧបបត្តិទេវសម្មុតិទេវយុត្តោ. ‘‘ព្រហ្មលោកោ សទេវកោ’’តិ ឯតំ វា ‘‘សទេវកោ លោកោ’’តិអាទិនយនិទស្សនមត្តំ. តេន សព្ពោបិ តថាវុត្តប្បការលោកោ វេទិតព្ពោ.

៨៧. ឯវំ អភិក្កន្តទស្សាវិន្តិ ឯវំ អគ្គទស្សាវិំ, សទេវកស្ស លោកស្ស អជ្ឈាសយាធិមុត្តិគតិបរាយណាទីនិ បស្សិតុំ សមត្ថន្តិ ទស្សេតិ.

៨៨. សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ អវសិយបវត្តសល្លក្ខណវសេន វា តុច្ឆសង្ខារសមនុបស្សនាវសេន វាតិ ទ្វីហាការេហិ សុញ្ញតោ លោកំ បស្ស. អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ចាតិ សក្កាយទិដ្ឋិំ ឧទ្ធរិត្វា.

លុជ្ជតីតិ ភិជ្ជតិ. ចក្ខតីតិ ចក្ខុ. តទេតំ សសម្ភារចក្ខុនោ សេតមណ្ឌលបរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិទេសភូតេ ទិដ្ឋមណ្ឌលេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. រូបយន្តីតិ រូបា, វណ្ណវិការមាបជ្ជន្តា ហទយង្គតភាវំ បកាសេន្តីតិ អត្ថោ. ចក្ខុតោ បវត្តំ វិញ្ញាណំ, ចក្ខុស្ស វា ចក្ខុសន្និស្សិតំ វា វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ចក្ខុតោ បវត្តោ សម្ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ. ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តផស្សបច្ចយា. វេទយិតន្តិ វិន្ទនំ, វេទនាតិ អត្ថោ. តទេវ សុខយតីតិ សុខំ, យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ សុខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ ច កាយចិត្តាពាធន្តិ សុខំ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ. យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទុក្ខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. ន ទុក្ខំ ន សុខន្តិ អទុក្ខមសុខំ. ម-ការោ សន្ធិបទវសេន វុត្តោ. សោ បន ចក្ខុសម្ផស្សេ អត្តនា សម្បយុត្តាយ វេទនាយ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិបាកអាហារសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន អដ្ឋធា បច្ចយោ ហោតិ, សម្បដិច្ឆនសម្បយុត្តាយ អនន្តរសមនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេន បញ្ចធា, សន្តីរណាទិសម្បយុត្តានំ ឧបនិស្សយវសេនេវ បច្ចយោ ហោតិ.

សុណាតីតិ សោតំ, តំ សសម្ភារសោតពិលស្ស អន្តោ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេ សោតវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. សទ្ទីយន្តីតិ សទ្ទា, ឧទាហរីយន្តីតិ អត្ថោ. ឃាយតីតិ ឃានំ, តំ សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ ឃានវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. គន្ធិយន្តីតិ គន្ធា, អត្តនោ វត្ថុំ សូចិយន្តីតិ អត្ថោ. ជីវិតំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា, សាយនដ្ឋេន វា ជិវ្ហា. សា សសម្ភារជិវ្ហាយ អតិអគ្គមូលបស្សានិ វជ្ជេត្វា ឧបរិមតលមជ្ឈេ ភិន្នឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានា តិដ្ឋតិ. រសន្តិ តេ សត្តាតិ រសា, អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ.

កុច្ឆិតានំ អាសវធម្មានំ អាយោតិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. សោ យាវតា ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិន្នបវត្តិ នាម អត្ថិ, តត្ថ យេភុយ្យេន កាយប្បសាទោ កាយវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានោ តិដ្ឋតិ. ផុសិយន្តីតិ ផោដ្ឋព្ពា. មនតីតិ មនោ, វិជានាតីតិ អត្ថោ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. មនោតិ សហាវជ្ជនភវង្គំ. ធម្មាតិ និព្ពានំ មុញ្ចិត្វា អវសេសា ធម្មារម្មណធម្មា. មនោវិញ្ញាណន្តិ ជវនមនោវិញ្ញាណំ. មនោសម្ផស្សោតិ តំសម្បយុត្តោ ផស្សោ, សោ សម្បយុត្តាយ វេទនាយ វិបាកបច្ចយវជ្ជេហិ សេសេហិ សត្តហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. អនន្តរាយ តេហេវ សេសានំ ឧបនិស្សយេនេវ បច្ចយោ ហោតិ.

អវសិយបវត្តសល្លក្ខណវសេន វាតិ អវសោ ហុត្វា បវត្តសង្ខារេ បស្សនវសេន ឱលោកនវសេនាតិ អត្ថោ. រូបេ វសោ ន លព្ភតីតិ រូបស្មិំ វសវត្តិភាវោ ឥស្សរភាវោ ន លព្ភតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

នាយំ, ភិក្ខវេ, កាយោ តុម្ហាកន្តិ អត្តនិ សតិ អត្តនិយំ នាម ហោតិ, អត្តាយេវ ច នត្ថិ. តស្មា ‘‘នាយំ, ភិក្ខវេ, កាយោ តុម្ហាក’’ន្តិ អាហ. នាបិ អញ្ញេសន្តិ អញ្ញោ នាម បរេសំ អត្តា. តស្មិំ សតិ អញ្ញេសំ នាម សិយា, សោបិ នត្ថិ. តស្មា ‘‘នាបិ អញ្ញេស’’ន្តិ អាហ. បុរាណមិទំ, ភិក្ខវេ, កម្មន្តិ នយិទំ បុរាណកម្មមេវ, បុរាណកម្មនិព្ពត្តោ បនេស កាយោ. តស្មា បច្ចយវោហារេន ឯវំ វុត្តោ. អភិសង្ខតន្តិអាទិ កម្មវោហារស្សេវ វសេន បុរិមលិង្គសភាវតាយ វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – អភិសង្ខតន្តិ បច្ចយេហិ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ចេតនាវត្ថុកោ, ចេតនាមូលកោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វេទនិយន្តិ វេទនាយ វត្ថូតិ ទដ្ឋព្ពោ.

រូបេ សារោ ន លព្ភតីតិ រូបស្មិំ និច្ចាទិសារោ ន លព្ភតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. រូបំ អស្សារំ និស្សារន្តិ រូបំ អស្សារំ សារវិរហិតញ្ច. សារាបគតន្តិ សារតោ អបគតំ. និច្ចសារសារេន វាតិ ភង្គំ អតិក្កមិត្វា បវត្តមានេន និច្ចសារេន វា. កស្សចិ និច្ចសារស្ស អភាវតោ និច្ចសារេន សារោ នត្ថិ. សុខសារសារេន វាតិ ឋិតិសុខំ អតិក្កមិត្វា បវត្តមានស្ស កស្សចិ សុខសារស្ស អភាវតោ សុខសារសារេន វា. អត្តសារសារេន វាតិ អត្តត្តនិយសារសារេន វា. និច្ចេន វាតិ ភង្គំ អតិក្កមិត្វា បវត្តមានស្ស កស្សចិ និច្ចស្ស អភាវតោ និច្ចេន វា. ធុវេន វាតិ វិជ្ជមានកាលេបិ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ ថិរស្ស កស្សចិ អភាវតោ ធុវេន វា. សស្សតេន វាតិ អព្ពោច្ឆិន្នស្ស សព្ពកាលេ វិជ្ជមានស្ស កស្សចិ អភាវតោ សស្សតេន វា. អវិបរិណាមធម្មេន វាតិ ជរាភង្គវសេន អវិបរិណាមបកតិកស្ស កស្សចិ អភាវតោ អវិបរិណាមធម្មេន វា.

ចក្ខុ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វាតិ ‘‘ការកោ វេទកោ សយំវសី’’តិ ឯវំ បរិកប្បិកេន អត្តនា វា អត្តាភាវតោយេវ អត្តនោ សន្តកេន បរិក្ខារេន ច សុញ្ញំ. សព្ពំ ចក្ខាទិលោកិយធម្មជាតំ យស្មា អត្តា ច ឯត្ថ នត្ថិ, អត្តនិយញ្ច ឯត្ថ នត្ថិ, តស្មា ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. លោកុត្តរាបិ ធម្មា អត្តត្តនិយេហិ សុញ្ញាយេវ, សុញ្ញាតីតធម្មា នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មិំ ធម្មេ អត្តត្តនិយសារស្ស នត្ថិភាវោ វុត្តោ ហោតិ. លោកេ ច ‘‘សុញ្ញំ ឃរំ សុញ្ញោ ឃដោ’’តិ វុត្តោ ឃរស្ស ឃដស្ស ច នត្ថិភាវោ ន ហោតិ, តស្មិំ ឃដេ ច អញ្ញស្ស នត្ថិភាវោ វុត្តោ ហោតិ. ភគវតា ច ឥតិ យម្បិ កោចិ តត្ថ ន ហោតិ, តេន តំ សុញ្ញំ. យំ បន តត្ថ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, តំ សន្តំ ឥទមត្ថីតិ បជានាតីតិ អយមេវត្ថោ វុត្តោ. តថា ញាយគន្ថេ សទ្ទគន្ថេ ច អយមេវត្ថោ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អនត្តលក្ខណមេវ កថិតំ. អនិស្សរិយតោតិ អត្តនោ ឥស្សរិយេ អវសវត្តនតោ. អកាមការិយតោតិ អត្តនោ អកាមំ អរុចិករណវសេន. អបាបុណិយតោតិ ឋាតុំ បតិដ្ឋាភាវតោ. អវសវត្តនតោតិ អត្តនោ វសេ អវត្តនតោ. បរតោតិ អនិច្ចតោ បច្ចយាយត្តវុត្តិតោ. វិវិត្តតោតិ និស្សរតោ.

សុទ្ធន្តិ កេវលំ ឥស្សរកាលបកតីហិ វិនា កេវលំ បច្ចយាយត្តបវត្តិវសេន បវត្តមានំ សុទ្ធំ នាម. អត្តនិយវិរហិតោ សុទ្ធធម្មបុញ្ជោតិ ច. សុទ្ធំ ធម្មសមុប្បាទំ, សុទ្ធំ សង្ខារសន្តតិន្តិ សុទ្ធំ បស្សន្តស្ស ជានន្តស្ស សង្ខារានំ សន្តតិំ អព្ពោច្ឆិន្នសង្ខារសន្តតិំ. តថេវ សុទ្ធំ បស្សន្តស្ស សង្ខារាទីនិ, ឯកដ្ឋានិ អាទរេន ទ្វត្តិក្ខត្តុំ វុត្តានិ. ឯវំ បស្សន្តស្ស មរណមុខេ ភយំ ន ហោតិ. គាមណីតិ អាលបនំ. តិណកដ្ឋសមំ លោកន្តិ ឥមំ ឧបាទិន្នក្ខន្ធសង្ខាតំ លោកំ. យទា តិណកដ្ឋសមំ បញ្ញាយ បស្សតិ. យថា អរញ្ញេ តិណកដ្ឋាទីសុ គណ្ហន្តេសុ អត្តានំ វា អត្តនិយំ វា គណ្ហាតីតិ ន ហោតិ, តេសុ វា តិណកដ្ឋាទីសុ សយមេវ នស្សន្តេសុបិ វិនស្សន្តេសុបិ អត្តា នស្សតិ, អត្តនិយោ នស្សតីតិ ន ហោតិ. ឯវំ ឥមស្មិំ កាយេបិ នស្សន្តេ វា វិនស្សន្តេ វា អត្តា វា អត្តនិយំ វា ភិជ្ជតីតិ អបស្សន្តោ បញ្ញាយ តិណកដ្ឋសមំ បស្សតីតិ វុច្ចតិ. នាញ្ញំ បត្ថយតេ កិញ្ចិ, អញ្ញត្រប្បដិសន្ធិយាតិ បដិសន្ធិវិរហិតំ និព្ពានំ ឋបេត្វា អញ្ញំ ភវំ វា អត្តភាវំ វា ន បត្ថេតិ.

រូបំ សមន្នេសតីតិ រូបស្ស សារំ បរិយេសតិ. អហន្តិ វាតិ ទិដ្ឋិវសេន. មមន្តិ វាតិ តណ្ហាវសេន. អស្មីតិ វាតិ មានវសេន. តម្បិ តស្ស ន ហោតីតិ តំ តិវិធម្បិ តស្ស បុគ្គលស្ស ន ហោតិ.

ឥធាតិ ទេសាបទេសេ និបាតោ, ស្វាយំ កត្ថចិ លោកំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៨; អ. និ. ៤.៣៣). កត្ថចិ សាសនំ. យថាហ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; ទី. និ. ២.២១៤). កត្ថចិ ឱកាសំ. យថាហ –

‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ;

បុនរាយុ ច មេ លទ្ធោ, ឯវំ ជានាហិ មារិសា’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៦៩);

កត្ថចិ បទបូរណមត្តមេវ. យថាហ – ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិ (ម. និ. ១.៣០). ឥធ បន លោកំ ឧបាទាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អស្សុតវា បុថុជ្ជនោតិ ឯត្ថ បន អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ ‘‘អស្សុតវា’’ឥតិ. យស្ស ហិ ខន្ធធាតុអាយតនបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយរហិតត្តា ទិដ្ឋិបដិសេធកោ នេវ អាគមោ, បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពស្ស អនធិគតត្តា នេវ អធិគមោ អត្ថិ, សោ អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ ‘‘អស្សុតវា’’ ឥតិ. ស្វាយំ –

បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៥១; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០);

សោ ហិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិបិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. យថាហ – បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ អវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាភិសង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាសន្តាបេហិ សន្តប្បេន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ នានាបរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុញ្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ បុថុជ្ជនា, បុថុ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អាវុដា និវុដា ឱវុដា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ បុថុជ្ជនា (មហានិ. ៥១, ៩៤), បុថូនំ វា គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនា, បុថុវ អយំ វិសុំយេវ សង្ខ្យំ គតោ, វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ ជនោតិបិ បុថុជ្ជនោ. ឯវមេតេហិ ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦១; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៥១; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០; ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧) –

ទ្វេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អរិយានំ អទស្សាវីតិអាទីសុ អរិយាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយតោ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វុច្ចន្តិ, ពុទ្ធា ឯវ វា ឥធ អរិយា. យថាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… តថាគតោ អរិយោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨).

សប្បុរិសាតិ ឯត្ថ បន បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច ‘‘សប្បុរិសា’’តិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ លោកុត្តរគុណយោគេន សោភនា បុរិសាតិ សប្បុរិសា. សព្ពេវ វា ឯតេ ទ្វិធាបិ វុត្តា. ពុទ្ធាបិ ហិ អរិយា ច សប្បុរិសា ច បច្ចេកពុទ្ធាបិ ពុទ្ធសាវកាបិ. យថាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ, កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតិ;

ទុខិតស្ស សក្កច្ច ករោតិ កិច្ចំ, តថាវិធំ សប្បុរិសំ វទន្តី’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០; ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧);

‘‘កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’’តិ ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ. កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធាតិ, យោ ឥមេសំ អរិយានំ អទស្សនសីលោ, ន ច ទស្សនេ សាធុការី, សោ អរិយានំ អទស្សាវីតិ វេទិតព្ពោ. សោ ចក្ខុនា អទស្សាវី, ញាណេន អទស្សាវីតិ ទុវិធោ, តេសុ ញាណេន អទស្សាវី ឥធ អធិប្បេតោ. មំសចក្ខុនា ហិ ទិព្ពចក្ខុនា វា អរិយា ទិដ្ឋាបិ អទិដ្ឋាវ ហោន្តិ តេសំ ចក្ខុនា វណ្ណមត្តគហណតោ, ន អរិយភាវគោចរតោ. សោណសិង្គាលាទយោបិ ចក្ខុនា អរិយេ បស្សន្តិ, ន ច តេ អរិយានំ ទស្សាវិនោ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ចិត្តលបព្ពតវាសិនោ កិរ ខីណាសវត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ឯកទិវសំ ថេរេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរស្ស បត្តចីវរំ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តោ ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘អរិយា នាម, ភន្តេ, កីទិសា’’តិ? ថេរោ អាហ – ‘‘ឥធេកច្ចោ មហល្លកោ អរិយានំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វត្តបដិបត្តិំ កត្វា សហ ចរន្តោបិ នេវ អរិយេ ជានាតិ, ឯវំ ទុជ្ជានា, អាវុសោ, អរិយា’’តិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ នេវ អញ្ញាសិ. តស្មា ចក្ខុនា ទស្សនំ ន ទស្សនំ, ញាណេន ទស្សនមេវ ទស្សនំ. យថាហ – ‘‘អលំ តេ, វក្កលិ, កិំ តេ ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន, យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧). តស្មា ចក្ខុនា បស្សន្តោបិ ញាណេន អរិយេហិ ទិដ្ឋំ អនិច្ចាទិលក្ខណំ អបស្សន្តោ, អរិយានំ អធិគតញ្ច ធម្មំ អនធិគច្ឆន្តោ, អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច អទិដ្ឋត្តា ‘‘អរិយានំ អទស្សាវី’’តិ វេទិតព្ពោ.

អរិយធម្មស្ស អកោវិទោតិ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ អរិយធម្មេ អកុសលោ. អរិយធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថ បន –

ទុវិធោ វិនយោ នាម, ឯកមេកេត្ថ បញ្ចធា;

អភាវតោ តស្ស អយំ, ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ឧរគសុត្តវណ្ណនា; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០; ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧);

អយញ្ហិ សំវរវិនយោ បហានវិនយោតិ ទុវិធោ វិនយោ. ឯត្ថ ច ទុវិធេបិ វិនយេ ឯកមេកោបិ វិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. សំវរវិនយោបិ ហិ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ. បហានវិនយោបិ តទង្គប្បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ និស្សរណប្បហានន្តិ បញ្ចវិធោ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ សីលសំវរោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) អយំ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា,)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធិយ្យរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤; នេត្តិ. ១១, ៤៥; ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧) –

អយំ ញាណសំវរោ. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ វីរិយសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ ‘‘សំវរោ’’, វិនយនតោ ‘‘វិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ សំវរវិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តថា យំ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសុ បដិបក្ខភាវតោ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស, តេន តេន វិបស្សនាញាណេន តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ. សេយ្យថិទំ – នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនាយ អភិរតិសញ្ញាយ, មុញ្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុញ្ចិតុកាមតាយ, ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស បហានំ. ឯតំ តទង្គប្បហានំ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តអប្បវត្តិភាវេន បហានំ, ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហានំ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, ឯតំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានំ នាម. យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ និស្សរណប្បហានំ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយនដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. តំ តំ បហានវតោ វា តស្ស តស្ស វិនយស្ស សម្ភវតោបេតំ ‘‘បហានវិនយោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ បហានវិនយោបិ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.ឧរគសុត្តវណ្ណនា; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០).

ឯវមយំ សង្ខេបតោ ទុវិធោ ភេទតោ ច ទសវិធោ វិនយោ ភិន្នសំវរត្តា, បហាតព្ពស្ស ច អប្បហីនត្តា យស្មា ឯតស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នត្ថិ, តស្មា អភាវតោ តស្ស អយំ ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតីតិ. ឯសេវ នយោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ, សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថបិ. និន្នានាករណញ្ហិ ឯតមត្ថតោ. យថាហ – ‘‘យេវ តេ អរិយា, តេវ តេ សប្បុរិសា. យេវ តេ សប្បុរិសា, តេវ តេ អរិយា. យោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ, សោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ. យោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ, សោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ. យេវ តេ អរិយវិនយា, តេវ តេ សប្បុរិសវិនយា. យេវ តេ សប្បុរិសវិនយា, តេវ តេ អរិយវិនយា. អរិយេតិ វា, សប្បុរិសេតិ វា, អរិយធម្មេតិ វា, សប្បុរិសធម្មេតិ វា, អរិយវិនយេតិ វា, សប្បុរិសវិនយេតិ វា ឯសេសេ ឯកេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេវាតិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១០០៧; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០).

រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ‘‘យំ រូបំ, សោ អហំ, យោ អហំ, តំ រូប’’ន្តិ រូបញ្ច អត្តានញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. សេយ្យថាបិ តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ ‘‘យា អច្ចិ, សោ វណ្ណោ. យោ វណ្ណោ, សា អច្ចី’’តិ អច្ចិញ្ច វណ្ណញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ, ឯវមេវ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ…បេ… សមនុបស្សតីតិ (បដិ. ម. ១.១៣០-១៣១) ឯវំ រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ អរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ តំ រូបវន្តំ ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា បុប្ផស្មិំ គន្ធំ វិយ អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ អរូបមេវ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា ករណ្ឌកេ មណិំ វិយ តំ អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ សុទ្ធរូបំយេវ ‘‘អត្តា’’តិ កថិតំ. ‘‘រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១៣១) ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ អរូបំ ‘‘អត្តា’’តិ កថិតំ, ‘‘វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនា, វេទនាយ វា អត្តាន’’ន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ. តត្ថ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា. អវសេសេសុ សស្សតទិដ្ឋិ. ឯវមេត្ថ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. តា សព្ពាបិ មគ្គាវរណា, ន សគ្គាវរណា, បឋមមគ្គវជ្ឈាតិ វេទិតព្ពា.

អារញ្ញិកោតិ អរញ្ញេ និវាសំ. បវនេតិ មហន្តេ គម្ភីរវនេ. ចរមានោតិ តហិំ តហិំ វិចរមានោ. វិស្សត្ថោ គច្ឆតីតិ និព្ភយោ និរាសង្កោ ចរតិ. អនាបាថគតោ លុទ្ទស្សាតិ មិគលុទ្ទស្ស បរម្មុខគតោ. អន្តមកាសិ មារន្តិ កិលេសមារំ វា ទេវបុត្តមារំ វា អន្តំ អកាសិ. អបទំ វធិត្វាតិ កិលេសបទំ ហន្ត្វា នាសេត្វា. មារចក្ខុំ អទស្សនំ គតោតិ មារស្ស អទស្សនវិសយំ បត្តោ. អនាបាថគតោតិ មារស្ស បរម្មុខំ បត្តោ. សេសំ សព្ពត្ថ បាកដមេវ.

ឯវំ ភគវា ឥទម្បិ សុត្តំ អរហត្តនិកូដេនេវ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ ច វុត្តសទិសោយេវ ធម្មាភិសមយោ អហោសីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ ចូឡនិទ្ទេស-អដ្ឋកថាយ

មោឃរាជមាណវសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.