៣. ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៥. ទុដ្ឋដ្ឋកេ បឋមគាថាយំ តាវ តត្ថ វទន្តីតិ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧបវទន្តិ. ទុដ្ឋមនាបិ ឯកេ, អថោបិ វេ សច្ចមនាតិ ឯកច្ចេ ទុដ្ឋចិត្តា, ឯកច្ចេ តថសញ្ញិនោបិ ហុត្វា តិត្ថិយា តុដ្ឋចិត្តា, យេ តេសំ សុត្វា សទ្ទហិំសុ, តេ សច្ចមនាតិ អធិប្បាយោ. វាទញ្ច ជាតន្តិ ឯតំ អក្កោសវាទំ ឧប្បន្នំ. មុនិ នោ ឧបេតីតិ អការកតាយ ច អកុប្បនតាយ ច ពុទ្ធមុនិ ន ឧបេតិ. តស្មា មុនី នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ តេន ការណេន អយំ មុនិ, រាគាទិខិលេហិ នត្ថិ ខិលោ កុហិញ្ចីតិ វេទិតព្ពោ.

ទុដ្ឋមនាតិ ឧប្បន្នេហិ ទោសេហិ ទូសិតចិត្តា. វិរុទ្ធមនាតិ តេហិ កិលេសេហិ កុសលស្ស ទ្វារំ អទត្វា អាវរិតចិត្តា. បដិវិរុទ្ធមនាតិ ឧបសគ្គវសេន បទំ វឌ្ឍិតំ. អាហតមនាតិ បដិឃេន អាហតំ ចិត្តំ ឯតេសន្តិ អាហតមនា. បច្ចាហតមនាតិ ឧបសគ្គវសេនេវ. អាឃាតិតមនាតិ វិហិំសាវសេន អាឃាតិតំ មនំ ឯតេសន្តិ អាឃាតិតមនា. បច្ចាឃាតិតមនាតិ ឧបសគ្គវសេនេវ. អថ វា ‘‘កោធវសេន ទុដ្ឋមនា, ឧបនាហវសេន បទុដ្ឋមនា, មក្ខវសេន វិរុទ្ធមនា, បឡាសវសេន បដិវិរុទ្ធមនា, ទោសវសេន អាហតបច្ចាហតមនា, ព្យាបាទវសេន អាឃាតិតបច្ចាឃាតិតមនា. បច្ចយានំ អលាភេន ទុដ្ឋមនា បទុដ្ឋមនា, អយសេន វិរុទ្ធមនា បដិវិរុទ្ធមនា, គរហេន អាហតបច្ចាហតមនា, ទុក្ខវេទនាសមង្គីភាវេន អាឃាតិតបច្ចាឃាតិតមនា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកេ វណ្ណយន្តិ. ឧបវទន្តីតិ គរហំ ឧប្បាទេន្តិ. អភូតេនាតិ អសំវិជ្ជមានេន.

សទ្ទហន្តាតិ បសាទវសេន សទ្ធំ ឧប្បាទេន្តា. ឱកប្បេន្តាតិ គុណវសេន ឱតរិត្វា អវកប្បយន្តា. អធិមុច្ចន្តាតិ សម្បសាទនវសេន សន្និដ្ឋានំ កត្វា តេសំ កថំ អធិវាសេន្តា. សច្ចមនាតិ តច្ឆមនា. សច្ចសញ្ញិនោតិ តច្ឆសញ្ញិនោ. តថមនាតិ អវិបរីតមនា. ភូតមនាតិ ភូតត្ថមនា. យាថាវមនាតិ និច្ចលមនា. អវិបរីតមនាតិ និច្ឆយមនា. តត្ថ ‘‘សច្ចមនា សច្ចសញ្ញិនោ’’តិ សច្ចវាទិគុណំ, ‘‘តថមនា តថសញ្ញិនោ’’តិ សច្ចសទ្ធាគុណំ, ‘‘ភូតមនា ភូតសញ្ញិនោ’’តិ ឋិតគុណំ, ‘‘យាថាវមនា យាថាវសញ្ញិនោ’’តិ បច្ចយិកគុណំ, ‘‘អវិបរីតមនា អវិបរីតសញ្ញិនោ’’តិ អវិសំវាទគុណំ កថិតន្តិ ញាតព្ពំ.

បរតោឃោសោតិ អញ្ញេសំ សន្តិកា ឧប្បន្នសទ្ទោ. អក្កោសោតិ ជាតិអាទីសុ ទសសុ អក្កោសេសុ អញ្ញតរោ. យោ វាទំ ឧបេតីតិ យោ បុគ្គលោ ឧបវាទំ ឧបគច្ឆតិ. ការកោ វាតិ កតទោសោ វា. ការកតាយាតិ ទោសស្ស កតភាវេន វុច្ចមានោតិ កថិយមានោ. ឧបវទិយមានោតិ ទោសំ ឧបវជ្ជមានោ. កុប្បតីតិ កោបំ ករោតិ.

ខីលជាតតាបិ នត្ថីតិ ចិត្តពន្ធភាវចិត្តកចវរភាវសង្ខាតំ បដិឃខិលំ ជាតំ អស្សាតិ ខិលជាតោ, តស្ស ភាវោ ខិលជាតតា, តាបិ នត្ថិ ន សន្តិ. បញ្ចបិ ចេតោខិលាតិ កាមេ អវីតរាគោ, កាយេ អវីតរាគោ, រូបេ អវីតរាគោ, យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ, ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ (ម. និ. ១.១៨៦) ឯវរូបា បញ្ចបិ ចិត្តស្ស ពន្ធភាវកចវរភាវសង្ខាតា ចេតោខិលា នត្ថិ.

១៦. ឥមញ្ច គាថំ វត្វា ភគវា អានន្ទត្ថេរំ បុច្ឆិ – ‘‘ឯវំ ខុំសេត្វា វម្ភេត្វា វុច្ចមានា ភិក្ខូ, អានន្ទ, កិំ វទន្តី’’តិ, ‘‘ន កិញ្ចិ ភគវា’’តិ. ‘‘ន, អានន្ទ, ‘អហំ សីលវា’តិ សព្ពត្ថ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ. លោកេ ហិ នាភាសមានំ ជានន្តិ, មិស្សំ ពាលេហិ បណ្ឌិត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២៤១) វត្វា ‘‘ភិក្ខូ, អានន្ទ, តេ មនុស្សេ ឯវំ បដិចោទេន្តូ’’តិ ធម្មទេសនត្ថាយ ‘‘អភូតវាទី និរយំ ឧបេតី’’តិ (ធ. ប. ៣០៦; ឧទា. ៣៨; ឥតិវុ. ៤៨; សុ. និ. ៦៦៦) ឥមំ គាថំ អភាសិ. ថេរោ តំ ឧគ្គហេត្វា ភិក្ខូ អាហ – ‘‘មនុស្សា តុម្ហេហិ ឥមាយ គាថាយ បដិចោទេតព្ពា’’តិ. ភិក្ខូ តថា អកំសុ. បណ្ឌិតមនុស្សា តុណ្ហី អហេសុំ. រាជាបិ រាជបុរិសេ សព្ពត្ថ បេសេត្វា យេសំ ធុត្តានំ លញ្ជំ ទត្វា តិត្ថិយា តំ មារាបេសុំ, តេ គហេត្វា និគ្គយ្ហ តំ បវត្តិំ ញត្វា តិត្ថិយេ បរិភាសិ. មនុស្សាបិ តិត្ថិយេ ទិស្វា លេឌ្ឌុនា ហនន្តិ, បំសុនា ឱកិរន្តិ ‘‘ភគវតោ អយសំ ឧប្បាទេសុ’’ន្តិ. អានន្ទត្ថេរោ តំ ទិស្វា ភគវតោ អារោចេសិ, ភគវា ថេរស្ស ឥមំ គាថមភាសិ ‘‘សកញ្ហិ ទិដ្ឋិំ…បេ… វទេយ្យា’’តិ.

តស្ស អត្ថោ – យាយំ ទិដ្ឋិ តិត្ថិយជនស្ស ‘‘សុន្ទរិំ មារេត្វា សមណានំ សក្យបុត្តិយានំ អវណ្ណំ បកាសេត្វា ឯតេនុបាយេន លទ្ធំ សក្ការំ សាទិយិស្សាមា’’តិ សោ តំ ទិដ្ឋិំ កថំ អតិក្កមេយ្យ? អថ ខោ សោ អយសោ តមេវ តិត្ថិយជនំ បច្ចាគតោ តំ ទិដ្ឋិំ អច្ចេតុំ អសក្កោន្តំ. យោ វា សស្សតាទិវាទី, សោបិ សកំ ទិដ្ឋិំ កថមច្ចយេយ្យ, តេន ទិដ្ឋិឆន្ទេន អនុនីតោ តាយ ច ទិដ្ឋិរុចិយា និវិដ្ឋោ, អបិ ច ខោ បន សយំ សមត្តានិ បកុព្ពមានោ អត្តនាវ បរិបុណ្ណានិ តានិ ទិដ្ឋិគតានិ ករោន្តោ យថា ជានេយ្យ, តថេវ វទេយ្យាតិ.

អវណ្ណំ បកាសយិត្វាតិ អគុណំ បាកដំ កត្វា. សក្ការន្តិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ សក្កច្ចករណំ. សម្មានន្តិ ចិត្តេន ពហុមាននំ. បច្ចាហរិស្សាមាតិ ឯតំ លាភាទិំ និព្ពត្តេស្សាម. ឯវំទិដ្ឋិកាតិ ឯវំលទ្ធិកា. យថា តំ ‘‘លាភាទិំ និព្ពត្តេស្សាមា’’តិ ឯវំ អយំ លទ្ធិ តេសំ អត្ថិ, តថា ‘‘អត្ថិ មេ វុត្តប្បការោ ធម្មោ’’តិ ឯតេសំ ខមតិ ចេវ រុច្ចតិ ច, ឯវំសភាវមេវ វា តេសំ ចិត្តំ ‘‘អត្ថិ មេ ចិត្ត’’ន្តិ. តទា តេសំ ទិដ្ឋិ វា, ទិដ្ឋិយា សហ ខន្តិ វា, ទិដ្ឋិខន្តីហិ សទ្ធិំ រុចិ វា, ទិដ្ឋិខន្តិរុចីហិ សទ្ធិំ លទ្ធិ វា, ទិដ្ឋិខន្តិរុចិលទ្ធីហិ សទ្ធិំ អជ្ឈាសយោ វា, ទិដ្ឋិខន្តិរុចិលទ្ធិអជ្ឈាសយេហិ សទ្ធិំ អធិប្បាយោ វា ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំទិដ្ឋិកា…បេ… ឯវំអធិប្បាយា’’តិ អាហ. សកំ ទិដ្ឋិន្តិ អត្តនោ ទស្សនំ. សកំ ខន្តិន្តិ អត្តនោ សហនំ. សកំ រុចិន្តិ អត្តនោ រុចិំ. សកំ លទ្ធិន្តិ អត្តនោ លទ្ធិំ. សកំ អជ្ឈាសយន្តិ អត្តនោ អជ្ឈាសយំ. សកំ អធិប្បាយន្តិ អត្តនោ ភាវំ. អតិក្កមិតុន្តិ សមតិក្កមិតុំ. អថ ខោ ស្វេវ អយសោតិ សោ ឯវ អយសោ ឯកំសេន. តេ បច្ចាគតោតិ តេសំ បតិអាគតោ. តេតិ សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

អថ វាតិ អត្ថន្តរទស្សនំ. សស្សតោតិ និច្ចោ ធុវោ. លោកោតិ អត្តភាវោ. ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញន្តិ ឥទំ ឯវ តច្ឆំ តថំ, អញ្ញំ តុច្ឆំ. សមត្តាតិ សម្បុណ្ណា. សមាទិន្នាតិ សម្មា អាទិន្នា. គហិតាតិ ឧបគន្ត្វា គហិតា.

បរាមដ្ឋាតិ សព្ពាការេន បរាមសិត្វា គហិតា. អភិនិវិដ្ឋាតិ វិសេសេន លទ្ធប្បតិដ្ឋា. អសស្សតោតិ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ.

អន្តវាតិ សអន្តោ. អនន្តវាតិ វុទ្ធិអនន្តវា. តំ ជីវន្តិ សោ ជីវោ, លិង្គវិបល្លាសោ កតោ. ជីវោតិ ច អត្តាយេវ. តថាគតោតិ សត្តោ, ‘‘អរហ’’ន្តិ ឯកេ. បរំ មរណាតិ មរណតោ ឧទ្ធំ, បរលោកេតិ អត្ថោ. ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ មរណតោ ឧទ្ធំ ន ហោតិ. ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ មរណតោ ឧទ្ធំ ហោតិ ច ន ហោតិ ច. នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ឧច្ឆេទវសេន នេវ ហោតិ, តក្កិកវសេន ន ន ហោតិ.

សកាយ ទិដ្ឋិយាតិអាទយោ ករណវចនំ. អល្លីនោតិ ឯកីភូតោ.

សយំ សមត្តំ ករោតីតិ អត្តនា ឩនភាវំ មោចេត្វា សម្មា អត្តំ សមត្តំ ករោតិ. បរិបុណ្ណន្តិ អតិរេកទោសំ មោចេត្វា សម្បុណ្ណំ. អនោមន្តិ ហីនទោសំ មោចេត្វា អលាមកំ. អគ្គន្តិ អាទិំ. សេដ្ឋន្តិ បធានំ និទ្ទោសំ. វិសេសន្តិ ជេដ្ឋកំ. បាមោក្ខន្តិ អធិកំ. ឧត្តមន្តិ វិសេសំ ន ហេដ្ឋិមំ. បវរំ ករោតីតិ អតិរេកេន ឧត្តមំ ករោតិ. អថ វា ‘‘អាសយទោសមោចនេន អគ្គំ, សំកិលេសទោសមោចនេន សេដ្ឋំ, ឧបក្កិលេសទោសមោចនេន វិសេសំ, បមត្តទោសមោចនេន បាមោក្ខំ, មជ្ឈិមទោសមោចនេន ឧត្តមំ, ឧត្តមមជ្ឈិមទោសមោចនេន បវរំ ករោតី’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ. អយំ សត្ថា សព្ពញ្ញូតិ អយំ អម្ហាកំ សត្ថា សព្ពជាននវសេន សព្ពញ្ញូ. អយំ ធម្មោ ស្វាក្ខាតោតិ អយំ អម្ហាកំ ធម្មោ សុដ្ឋុ អក្ខាតោ. អយំ គណោ សុប្បដិបន្នោតិ អយំ អម្ហាកំ គណោ សុដ្ឋុ បដិបន្នោ. អយំ ទិដ្ឋិ ភទ្ទិកាតិ អយំ អម្ហាកំ លទ្ធិ សុន្ទរា. អយំ បដិបទា សុបញ្ញត្តាតិ អយំ អម្ហាកំ បុព្ពភាគា អត្តន្ត បាទិបដិបទា សុដ្ឋុ បញ្ញត្តា. អយំ មគ្គោ និយ្យានិកោតិ អយំ អម្ហាកំ និយ្យាមោក្កន្តិកោ មគ្គោ និយ្យានិកោតិ សយំ សមត្តំ ករោតិ.

កថេយ្យ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ. ភណេយ្យ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ. ទីបេយ្យ ‘‘អន្តវា លោកោ’’តិ. វោហរេយ្យ នានាវិធេន គណ្ហាបេយ្យ ‘‘ហោតិ ច ន ច ហោតី’’តិ.

១៧. អថ រាជា សត្តាហច្ចយេន តំ កុណបំ ឆឌ្ឌាបេត្វា សាយន្ហសមយំ វិហារំ គន្ត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា អាហ – ‘‘ននុ, ភន្តេ, ឦទិសេ អយសេ ឧប្បន្នេ មយ្ហម្បិ អារោចេតព្ពំ សិយា’’តិ? ឯវំ វុត្តេ ភគវា ‘‘ន, មហារាជ, ‘អហំ សីលវា គុណសម្បន្នោ’តិ បរេសំ អារោចេតុំ អរិយានំ បដិរូប’’ន្តិ វត្វា តស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា ‘‘យោ អត្តនោ សីលវតានីតិ អវសេសគាថាយោ អភាសិ.

តត្ថ សីលវតានីតិ បាតិមោក្ខាទីនិ សីលានិ, អារញ្ញិកាទីនិ ធុតង្គវតានិ ច. អនានុបុដ្ឋោតិ អបុច្ឆិតោ. បាវាតិ វទតិ. អនរិយធម្មំ កុសលា តមាហុ, យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវាតិ យោ ឯវំ អត្តានំ សយមេវ វទតិ, តស្ស តំ វាទំ ‘‘អនរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ កុសលា ឯវំ កថេន្តិ.

អត្ថិ សីលញ្ចេវ វតញ្ចាតិ សីលនដ្ឋេន សីលញ្ចេវ អត្ថិ, សមាទានដ្ឋេន វតញ្ច អត្ថិ, វតំ ន សីលន្តិ វុត្តត្ថេន វតំ អត្ថិ, តំ ន សីលំ. កតមន្តិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. ឥធ ភិក្ខុ សីលវាតិអាទយោ វុត្តនយា ឯវ. សំវរដ្ឋេនាតិ សំវរណដ្ឋេន, វីតិក្កមទ្វារំ បិទហនដ្ឋេន. សមាទានដ្ឋេនាតិ តំ តំ សិក្ខាបទំ សម្មា អាទានដ្ឋេន. អារញ្ញិកង្គន្តិ អរញ្ញេ និវាសោ សីលំ អស្សាតិ អារញ្ញិកោ, តស្ស អង្គំ អារញ្ញិកង្គំ. បិណ្ឌបាតិកង្គន្តិ ភិក្ខាសង្ខាតានំ បរអាមិសបិណ្ឌានំ បាតោ បិណ្ឌបាតោ, បរេហិ ទិន្នានំ បិណ្ឌានំ បត្តេ និបតនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ បិណ្ឌបាតំ ឧញ្ឆតិ តំ តំ កុលំ ឧបសង្កមន្តោ គវេសតីតិ បិណ្ឌបាតិកោ, បិណ្ឌាយ វា បតិតុំ វតមេតស្សាតិ បិណ្ឌបាតី. បតិតុន្តិ ចរិតុំ. បិណ្ឌបាតី ឯវ បិណ្ឌបាតិកោ, តស្ស អង្គំ បិណ្ឌបាតិកង្គំ. អង្គន្តិ ការណំ វុច្ចតិ. តស្មា យេន សមាទានេន សោ បិណ្ឌបាតិកោ ហោតិ, តស្សេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯតេនេវ នយេន រថិកាសុសានសង្ការកូដាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន តេសុ បំសុកូលមិវាតិ បំសុកូលំ. អថ វា បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតីតិ បំសុកូលំ, កុច្ឆិតភាវំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ លទ្ធនិព្ពចនស្ស បំសុកូលស្ស ធារណំ បំសុកូលំ, បំសុកូលំ សីលមស្សាតិ បំសុកូលិកោ, បំសុកូលិកស្ស អង្គំ បំសុកូលិកង្គំ. សង្ឃាដិឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកសង្ខាតំ តិចីវរំ សីលមស្សាតិ តេចីវរិកោ, តេចីវរិកស្ស អង្គំ តេចីវរិកង្គំ. សបទានចារិកង្គន្តិ ទានំ វុច្ចតិ អវខណ្ឌនំ, អបេតំ ទានតោ អបទានំ, អនវខណ្ឌនន្តិ អត្ថោ. សហ អបទានេន សបទានំ, អវខណ្ឌនវិរហិតំ, អនុឃរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សបទានំ ចរិតុំ ឥទមស្ស សីលន្តិ សបទានចារី, សបទានចារីយេវ សបទានចារិកោ, តស្ស អង្គំ សបទានចារិកង្គំ. ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គន្តិ ខលូតិ បដិសេធនត្ថេ និបាតោ. បវារិតេន សតា បច្ឆា លទ្ធំ ភត្តំ បច្ឆាភត្តំ នាម, តស្ស បច្ឆាភត្តស្ស ភោជនំ បច្ឆាភត្តភោជនំ, តស្មិំ បច្ឆាភត្តភោជនេ បច្ឆាភត្តសញ្ញំ កត្វា បច្ឆាភត្តំ សីលមស្សាតិ បច្ឆាភត្តិកោ, ន បច្ឆាភត្តិកោ ខលុបច្ឆាភត្តិកោ, សមាទានវសេន បដិក្ខិត្តាតិរិត្តភោជនស្សេតំ នាមំ, តស្ស អង្គំ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ. នេសជ្ជិកង្គន្តិ សយនំ បដិក្ខិបិត្វា និសជ្ជាយ វិហរិតុំ សីលមស្សាតិ នេសជ្ជិកោ, តស្ស អង្គំ នេសជ្ជិកង្គំ. យថាសន្ថតិកង្គន្តិ យទេវ សន្ថតំ យថាសន្ថតំ, ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ បាបុណាតី’’តិ ឯវំ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋសេនាសនស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មិំ យថាសន្ថតេ វិហរិតុំ សីលមស្សាតិ យថាសន្ថតិកោ, តស្ស អង្គំ យថាសន្ថតិកង្គំ. សព្ពានេវ បនេតានិ តេន តេន សមាទានេន ធុតកិលេសត្តា ធុតស្ស ភិក្ខុនោ អង្គានិ, កិលេសធុននតោ វា ធុតន្តិ លទ្ធវោហារំ ញាណំ អង្គំ ឯតេសន្តិ ធុតង្គានិ. អថ វា ធុតានិ ច តានិ បដិបក្ខានំ ធុននតោ អង្គានិ ច បដិបត្តិយាតិបិ ធុតង្គានិ. ឯវំ តាវេត្ថ អត្ថតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. សព្ពានេវ ចេតានិ សមាទានចេតនាលក្ខណានិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យោ សមាទិយតិ, សោ បុគ្គលោ. យេន សមាទិយតិ, ចិត្តចេតសិកា ឯតេ ធម្មា. យា សមាទានចេតនា, តំ ធុតង្គំ. យំ បដិក្ខិបតិ, តំ វត្ថុ’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.២៣).

សព្ពានេវ ច លោលុប្បវិទ្ធំសនរសានិ, និល្លោលុប្បភាវបច្ចុបដ្ឋានានិ, អប្បិច្ឆតាទិអរិយធម្មបទដ្ឋានានិ. ឯវមេត្ថ លក្ខណាទីហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

វីរិយសមាទានម្បីតិ វីរិយគ្គហណម្បិ. កាមន្តិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ. តចោ ច ន្ហារុ ចាតិ ឆវិ ច ន្ហារុវល្លិយោ ច. អដ្ឋិ ចាតិ សព្ពា អដ្ឋិយោ ច. អវសិស្សតូតិ តិដ្ឋតុ. ឧបសុស្សតុ មំសលោហិតន្តិ សព្ពំ មំសញ្ច លោហិតញ្ច សុក្ខតុ. ‘‘តចោ’’តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘ន្ហារូ’’តិ ឯកំ, ‘‘អដ្ឋី’’តិ ឯកំ, ‘‘ឧបសុស្សតុ មំសលោហិត’’ន្តិ ឯកំ អង្គំ. យំ តន្តិ ឧបរិ វត្តព្ពបទេន សម្ពន្ធោ. បុរិសថាមេនាតិ បុរិសស្ស កាយិកេន ពលេន, ពលេនាតិ ញាណពលេន. វីរិយេនាតិ ចេតសិកញាណវីរិយតេជេន. បរក្កមេនាតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនេន ឧស្សាហប្បត្តវីរិយេន. បត្តព្ពន្តិ យំ តំ បាបុណិតព្ពំ. ន តំ អបាបុណិត្វាតិ តំ បត្តព្ពំ អប្បត្វា. វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតីតិ វុត្តប្បការស្ស វីរិយស្ស សិថិលត្តំ ឱសីទនំ ន ភវិស្សតិ. ‘‘បដ្ឋាន’’ន្តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ ចិត្តំ ឧស្សាហំ គណ្ហាបេតិ. បទហតីតិ បតិដ្ឋាបេតិ.

នាសិស្សន្តិ ន ខាទិស្សាមិ ន ភុញ្ជិស្សាមិ. ន បិវិស្សាមីតិ យាគុបានាទីនិ ន បិវិស្សាមិ. វិហារតោ ន និក្ខមេតិ សេនាសនតោ ពហិ ន និក្ខមេយ្យំ. នបិ បស្សំ និបាតេស្សន្តិ បស្សំ មញ្ចេ វា បីឋេ វា ភូមិយំ វា កដសន្ថរកេ វា បាតនំ ឋបនំ ន ករិស្សាមិ. តណ្ហាសល្លេ អនូហតេតិ តណ្ហាសង្ខាតេ កណ្ឌេ អនុទ្ធដេ, អវិគតេតិ អត្ថោ.

ឥមំ បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ អាភុជិតំ ឩរុពទ្ធាសនំ. ន ភិន្ទិស្សាមីតិ ន វិជហិស្សាមិ. យាវ មេ ន អនុបាទាយាតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ គហណំ អគ្គហេត្វា. អាសវេហីតិ កាមាសវាទីហិ ចតូហិ អាសវេហិ. វិមុច្ចិស្សតីតិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា ន មុច្ចិស្សតិ. ន តាវាហំ ឥមម្ហា អាសនា វុដ្ឋហិស្សាមីតិ អាទិំ កត្វា យាវ រុក្ខមូលា និក្ខមិស្សាមីតិ ឱកាសវសេន វុត្តា. ឥមស្មិញ្ញេវ បុព្ពណ្ហសមយំ អរិយធម្មំ អាហរិស្សាមីតិ អាទិំ កត្វា យាវ គិម្ហេតិ កាលវសេន វុត្តា. បុរិមេ វយោខន្ធេតិអាទយោ វយវសេន វុត្តា. តត្ថ អាសនា ន វុដ្ឋហិស្សាមីតិ និសិន្នាសនា ន ឧដ្ឋហិស្សាមិ. អឌ្ឍយោគាតិ និកុណ្ឌគេហា. បាសាទាតិ ទីឃបាសាទា. ហម្មិយាតិ មុណ្ឌច្ឆទនគេហា. គុហាយាតិ បំសុគុហាយ. លេណាតិ មរិយាទឆិន្នច្ឆិទ្ទា បព្ពតលេណា. កុដិយាតិ ឧល្លិត្តាទិកុដិយា. កូដាគារាតិ កណ្ណិកំ អារោបេត្វា កតគេហតោ. អដ្ដាតិ ទ្វារដ្ដាលកា. មាឡាតិ វដ្ដគេហា. ឧទ្ទណ្ឌោ នាម ឯកោ បតិស្សយវិសេសោ. ‘‘តិឆទនគេហោ’’តិបិ ឯកេ. ឧបដ្ឋានសាលាតិ សន្និបាតសាលា ភោជនសាលា វា. មណ្ឌបាទយោ បាកដាយេវ. អរិយធម្មន្តិ អនវជ្ជធម្មំ, អរិយានំ វា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ ធម្មំ. អាហរិស្សាមីតិ មម ចិត្តសមីបំ អានយិស្សាមិ សីលេន. សមាហរិស្សាមីតិ វិសេសេន អានយិស្សាមិ សមាធិនា. អធិគច្ឆិស្សាមីតិ បដិលាភវសេន គមិស្សាមិ តទង្គេន. ផស្សយិស្សាមីតិ ផុសិស្សាមិ មគ្គេន. សច្ឆិករិស្សាមីតិ បច្ចក្ខំ ករិស្សាមិ ផលេន. អថ វា សោតាបត្តិមគ្គេន អាហរិស្សាមិ. សកទាគាមិមគ្គេន សមាហរិស្សាមិ, អនាគាមិមគ្គេន អធិគច្ឆិស្សាមិ, អរហត្តមគ្គេន ផស្សយិស្សាមិ, បច្ចវេក្ខណេន សច្ឆិករិស្សាមិ. ទ្វីសុបិ នយេសុ ផស្សយិស្សាមីតិ នាមកាយេន និព្ពានំ ផុសិស្សាមីតិ អត្ថោ.

អបុដ្ឋោតិ មូលបទំ, តស្ស អបុច្ឆិតោតិ អត្ថោ. អបុច្ឆិតោតិ អជានាបិតោ. អយាចិតោតិ អនាយាចិតោ. អនជ្ឈេសិតោតិ អនាណាបិតោ, ‘‘ន ឥច្ឆិតោ’’តិ ឯកេ. អបសាទិតោតិ ន បសាទាបិតោ. បាវទតីតិ កថយតិ. អហមស្មីតិ អហំ អស្មិ ភវាមិ. ជាតិយា វាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណជាតិយា វា. គោត្តេន វាតិ គោតមាទិគោត្តេន វា. កោលបុត្តិយេន វាតិ កុលបុត្តភាវេន វា. វណ្ណបោក្ខរតាយ វាតិ សរីរសុន្ទរតាយ វា. ធនេន វាតិ ធនសម្បត្តិយា វា. អជ្ឈេនេន វាតិ អជ្ឈាយករណេន វា. កម្មាយតនេន វាតិ កម្មមេវ កម្មាយតនំ, តេន កម្មាយតនេន, កសិគោរក្ខកម្មាទិនា វា. សិប្បាយតនេន វាតិ ធនុសិប្បាទិនា វា. វិជ្ជាដ្ឋានេន វាតិ អដ្ឋារសវិជ្ជាដ្ឋានេន វា. សុតេន វាតិ ពហុស្សុតគុណេន វា. បដិភានេន វាតិ ការណាការណបដិភានសង្ខាតញាណេន វា. អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ ជាតិអាទីនំ ឯកេកេន វត្ថុនា វា.

ឧច្ចា កុលាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណកុលា, ឯតេន ជាតិគោត្តមហត្តំ ទីបេតិ. មហាភោគកុលាតិ គហបតិមហាសាលកុលា, ឯតេន អឌ្ឍមហត្តំ ទីបេតិ. ឧឡារភោគកុលាតិ អវសេសវេស្សាទិកុលា, ឯតេន បហូតជាតរូបរជតាទិំ ទីបេតិ. ចណ្ឌាលាបិ ហិ ឧឡារភោគា ហោន្តិ. ញាតោតិ បាកដោ. យស្សស្សីតិ បរិវារសម្បន្នោ. សុត្តន្តិកោតិ សុត្តន្តេ និយុត្តោ. វិនយធរោតិ វិនយបិដកធរោ. ធម្មកថិកោតិ អាភិធម្មិកោ. អារញ្ញិកោតិអាទយោ ធុតង្គបុព្ពង្គមបដិបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តា. បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីតិអាទយោ រូបារូបអដ្ឋសមាបត្តិយោ ទស្សេត្វា បដិវេធទស្សនវសេន វុត្តា. បាវទតីតិ មូលបទំ. កថេតីតិ ‘‘បិដកាចរិយោស្មី’’តិ កថយតិ. ភណតីតិ ‘‘ធុតង្គិកោម្ហី’’តិ បាកដំ ករោតិ. ទីបយតីតិ ‘‘រូបជ្ឈានំ លាភីម្ហី’’តិ បរិទីបយតិ. វោហរតីតិ ‘‘អរូបជ្ឈានំ លាភីម្ហី’’តិ វាក្យភេទំ ករោតិ.

ខន្ធកុសលាតិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណេសុ ឆេកា, ញាតតីរណបហានវសេន កុសលាតិ អត្ថោ. ធាតុអាយតនបដិច្ចសមុប្បាទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. និព្ពានកុសលាតិ និព្ពានេ ឆេកា. អនរិយានន្តិ ន អរិយានំ. ឯសោ ធម្មោតិ ឯសោ សភាវោ. ពាលានន្តិ អបណ្ឌិតានំ. អសប្បុរិសានន្តិ ន សោភនបុរិសានំ. អត្តាតិ អត្តានំ.

១៨. សន្តោតិ រាគាទិកិលេសូបសមេន សន្តោ. តថា អភិនិព្ពុតត្តោ. ឥតិ’ហន្តិ សីលេសុ អកត្ថមានោតិ ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ឥតិ សីលេសុ អកត្ថមានោ, សីលនិមិត្តំ អត្តុបនាយិកំ វាចំ អភាសមានោតិ វុត្តំ ហោតិ. តមរិយធម្មំ កុសលា វទន្តីតិ តស្ស តំ អកត្ថនំ ‘‘អរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ ពុទ្ធាទយោ ខន្ធាទិកុសលា វទន្តិ. យស្សុស្សទា នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេតិ យស្ស ខីណាសវស្ស រាគាទយោ សត្តុស្សទា កុហិញ្ចិ លោកេ នត្ថិ. តស្ស តំ អកត្ថនំ ‘‘អរិយធម្មោ ឯសោ’’តិ ឯវំ កុសលា វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

សន្តោតិ មូលបទំ. រាគស្ស សមិតត្តាតិ រញ្ជនលក្ខណស្ស រាគស្ស សមិតភាវេន. ទោសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វិជ្ឈាតត្តាតិ សព្ពបរិឡាហានំ ឈាបិតត្តា. និព្ពុតត្តាតិ សព្ពសន្តាបានំ និព្ពាបិតភាវេន. វិគតត្តាតិ សព្ពាកុសលាភិសង្ខារានំ វិគតភាវេន ទូរភាវេន. បដិបស្សទ្ធត្តាតិ សព្ពាការេន អភព្ពុប្បត្តិកភាវេន. សត្តន្នំ ធម្មានំ ភិន្នត្តា ភិក្ខូតិ ឧបរិ វត្តព្ពានំ សត្តធម្មានំ ភិន្ទិត្វា ឋិតភាវេន ភិក្ខុ. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសោតិ ឥមេ តយោ កិលេសា សោតាបត្តិមគ្គេន ភិន្នា, រាគោ ទោសោតិ ឥមេ ទ្វេ កិលេសា ឱឡារិកា សកទាគាមិមគ្គេន ភិន្នា, តេ ឯវ អណុសហគតា អនាគាមិមគ្គេន ភិន្នា, មោហោ មានោតិ ឥមេ ទ្វេ កិលេសា អរហត្តមគ្គេន ភិន្នា. អវសេសេ កិលេសេ ទស្សេតុំ ‘‘ភិន្នាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិ អាហ. សំកិលេសិកាតិ កិលេសបច្ចយា. បោនោភវិកាតិ បុនព្ភវទាយិកា. សទរាតិ កិលេសទរថា ឯត្ថ សន្តីតិ សទរា. ‘‘សទ្ទរា’’តិបិ បាឋោ, សហទរថាតិ អត្ថោ. ទុក្ខវិបាកាតិ ផលកាលេ ទុក្ខទាយិកា. អាយតិំ ជាតិជរាមរណិយាតិ អនាគតេ ជាតិជរាមរណស្ស បច្ចយា.

បជ្ជេន កតេន អត្តនាតិ គាថាយ អយំ បិណ្ឌត្ថោ – យោ អត្តនា ភាវិតេន មគ្គេន បរិនិព្ពានំ គតោ, កិលេសបរិនិព្ពានំ បត្តោ, បរិនិព្ពានគតត្តា ឯវ ច វិតិណ្ណកង្ខោ, វិបត្តិសម្បត្តិហានិវុទ្ធិឧច្ឆេទសស្សតអបុញ្ញបុញ្ញប្បភេទំ ភវញ្ច វិភវញ្ច វិប្បហាយ មគ្គវាសំ វុសិតវា ខីណបុនព្ភវោតិ ឯតេសំ ថុតិវចនានំ អរហោ សោ ភិក្ខូតិ.

ឥតិហន្តិ, ឥទហន្តីតិ ទុវិធោ បាឋោ. ឥតីតិ បទសន្ធិអាទយោ សន្ធាយ ‘‘ឥទហ’’ន្តិ បាឋំ ន រោចេន្តិ. តត្ថ ឥតីតិ យំ វុត្តំ. បទសន្ធីតិ បទានំ សន្ធិ បទសន្ធិ, បទឃដនន្តិ អត្ថោ. បទសំសគ្គោតិ បទានំ ឯកីភាវោ. បទបារិបូរីតិ បទានំ បរិបូរណំ ទ្វិន្នំ បទានំ ឯកីភាវោ. អក្ខរសមវាយោតិ ឯកីភូតោបិ អបរិបុណ្ណោបិ ហោតិ, អយំ ន ឯវំ. អក្ខរានំ សមវាយោ សន្និបាតោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អក្ខរសមវាយោ’’តិ អាហ. ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាតិ ព្យញ្ជនសមុច្ចយោ បទមីតិ វុត្តានំ ព្យញ្ជនានំ អត្ថព្យញ្ជនានំ អត្ថព្យត្តិការណានំ វា មធុរភាវត្តា បាឋស្ស មុទុភាវោ. បទានុបុព្ពតា មេតន្តិ បទានំ អនុបុព្ពភាវោ បទានុបុព្ពតា, បទបដិបាដិភាវោតិ អត្ថោ. មេតន្តិ ឯតំ. កតមន្តិ ចេ? ឥតីតិ ឥទំ. មេតន្តិ ឯត្ថ ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. កត្ថី ហោតីតិ ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោ’’តិ អត្តានំ ឧក្កំសេត្វា កថនសីលោ ហោតិ. កត្ថតីតិ វុត្តនយេន កថយតិ. វិកត្ថតីតិ វិវិធា កថយតិ. កត្ថនាតិ កថនា. អារតោតិ ទូរតោ រតោ. វិរតោតិ ឋានសង្កន្តិវសេន វិគតភាវេន រតោ. បដិវិរតោតិ តតោ និវត្តិត្វា សព្ពាការេន វិយុត្តោ ហុត្វា រតោ. តត្ថ បិសាចំ វិយ ទិស្វា បលាតោ អារតោ. ហត្ថិម្ហិ មទ្ទន្តេ វិយ បរិធាវិត្វា គតោ វិរតោ. យោធសម្បហារំ វិយ បោថេត្វា មទ្ទេត្វា គតោ បដិវិរតោ.

ខីណាសវស្សាតិ ខីណកិលេសាសវស្ស. កម្មុស្សទោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារអបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារសង្ខាតានំ កម្មានំ ឧស្សទោ ឧស្សន្នតា. យស្សិមេតិ យស្ស ខីណាសវស្ស ឥមេ ឧស្សទា.

១៩. ឯវំ ខីណាសវបដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តិត្ថិយានំ បដិបត្តិញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បកប្បិតា សង្ខតា’’តិ. តត្ថ បកប្បិតាតិ បរិកប្បិតា. សង្ខតាតិ បច្ចយាភិសង្ខតា. យស្សាតិ យស្ស កស្សចិ ទិដ្ឋិគតិកស្ស. ធម្មាតិ ទិដ្ឋិយោ. បុរក្ខតាតិ បុរតោ កតា. សន្តីតិ សំវិជ្ជន្តិ. អវីវទាតាតិ អវោទាតា. យទត្តនិ បស្សតិ អានិសំសំ, តំ និស្សិតោ កុប្បបដិច្ចសន្តិន្តិ យស្សេតេ ទិដ្ឋិធម្មា ‘បុរក្ខតា អវោទាតា សន្តិ, សោ ឯវំវិធោ យស្មា អត្តនិ តស្សា ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច សក្ការាទិំ, សម្បរាយិកញ្ច គតិវិសេសាទិំ អានិសំសំ សម្បស្សតិ, តស្មា តញ្ច អានិសំសំ, តញ្ច កុប្បតាយ ច បដិច្ចសមុប្បន្នតាយ ច សម្មុតិសន្តិតាយ ច កុប្បបដិច្ចសន្តិសង្ខាតំ ទិដ្ឋិំ និស្សិតោ ច ហោតិ. សោ តំ និស្សិតត្តា អត្តានំ វា ឧក្កំសេយ្យ, បរេ វា វម្ភេយ្យ អភូតេហិបិ គុណទោសេហិ.

សង្ខតាតិ មូលបទំ. សង្ខតាតិ បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតា. ឧបសគ្គវសេន បទំ វឌ្ឍិតំ. អភិសង្ខតាតិ បច្ចយេហិ អភិកតា. សណ្ឋបិតាតិ បច្ចយវសេនេវ សម្មា ឋបិតា. អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវេន. បដិច្ចសមុប្បន្នាតិ វត្ថារម្មណំ បដិច្ច ឧប្បន្នា. ខយធម្មាតិ កមេន ខយសភាវា. វយធម្មាតិ បវត្តិវសេន បរិហាយនសភាវា. វិរាគធម្មាតិ អនិវត្តី ហុត្វា វិគច្ឆនសភាវា. និរោធធម្មាតិ និរុជ្ឈនសភាវា, អនុប្បត្តិធម្មា ហុត្វា និរុជ្ឈនសភាវាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិគតិកស្សាតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ គហេត្វា ឋិតបុគ្គលស្ស.

បុរេក្ខារាតិ បុរេ កតា. តណ្ហាធជោតិ ឧស្សាបិតដ្ឋេន តណ្ហាធជោ, តណ្ហាបដាកា អស្ស អត្ថីតិ តណ្ហាធជោ. បុរេចារិកដ្ឋេន តណ្ហា ឯវ កេតុ អស្សាតិ តណ្ហាកេតុ. តណ្ហាធិបតេយ្យោតិ ឆន្ទាធិបតិវសេន, តណ្ហា អធិបតិតោ អាគតាតិ វា តណ្ហាធិបតេយ្យោ, តណ្ហាធិបតិ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ តណ្ហាធិបតេយ្យោ. ទិដ្ឋិធជាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អវោទាតាតិ អបរិសុទ្ធា. សំកិលិដ្ឋាតិ សយំ កិលិដ្ឋា. សំកិលេសិកាតិ តបនីយា.

ទ្វេ អានិសំសេ បស្សតីតិ ទ្វេ គុណេ ទក្ខតិ. ទិដ្ឋធម្មិកញ្ច អានិសំសន្តិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ បច្ចក្ខធម្មានិសំសញ្ច. សម្បរាយិកន្តិ បរលោកេ បត្តព្ពំ អានិសំសញ្ច. យំទិដ្ឋិកោ សត្ថា ហោតីតិ សត្ថា យថាលទ្ធិកោ ភវតិ. តំទិដ្ឋិកា សាវកា ហោន្តីតិ តស្ស វចនំ សុណន្តា សាវកាបិ តថាលទ្ធិកា ហោន្តិ. សក្ករោន្តីតិ សក្ការប្បត្តំ ករោន្តិ. គរុំ ករោន្តីតិ គរុការប្បត្តំ ករោន្តិ. មានេន្តីតិ មនសា បិយាយន្តិ. បូជេន្តីតិ ចតុបច្ចយាភិហារបូជាយ បូជេន្តិ. អបចិតិំ ករោន្តីតិ អបចិតិប្បត្តំ ករោន្តិ. តត្ថ យស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ សក្ករិត្វា សុអភិសង្ខតេ បណីតេ កត្វា ទេន្តិ, សោ សក្កតោ. យស្មិំ គរុភាវំ បដ្ឋបេត្វា ទេន្តិ, សោ គរុកតោ. យំ មនសា បិយាយន្តិ, សោ មានិតោ. យស្ស សព្ពម្បេតំ ករោន្តិ, សោ បូជិតោ. យស្ស អភិវាទនបច្ចុបដ្ឋានអញ្ជលិកម្មាទិវសេន បរមនិបច្ចការំ ករោន្តិ, សោ អបចិតោ. កេចិ ‘‘សក្ករោន្តិ កាយេន, គរុំ ករោន្តិ វាចាយ, មានេន្តិ ចិត្តេន, បូជេន្តិ លាភេនា’’តិ វណ្ណយន្តិ. អលំ នាគត្តាយ វាតិ នាគភាវាយ នាគរាជភាវាយ វា អលំ បរិយត្តំ. សុបណ្ណត្តាយ វាតិ សុបណ្ណរាជភាវាយ. យក្ខត្តាយ វាតិ យក្ខសេនាបតិភាវាយ. អសុរត្តាយ វាតិ អសុរភាវាយ. គន្ធព្ពត្តាយ វាតិ គន្ធព្ពទេវឃដេ និព្ពត្តភាវាយ. មហារាជត្តាយ វាតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ អញ្ញតរភាវាយ. ឥន្ទត្តាយ វាតិ សក្កភាវាយ. ព្រហ្មត្តាយ វាតិ ព្រហ្មកាយិកាទីនំ អញ្ញតរភាវាយ. ទេវត្តាយ វាតិ សម្មុតិទេវាទីនំ អញ្ញតរភាវាយ. សុទ្ធិយាតិ បរិសុទ្ធភាវាយ អលំ បរិយត្តំ. វិសុទ្ធិយាតិ សព្ពមលរហិតអច្ចន្តបរិសុទ្ធភាវាយ. បរិសុទ្ធិយាតិ សព្ពាការេន បរិសុទ្ធភាវាយ.

តត្ថ តិរច្ឆានយោនិយំ អធិបច្ចត្តំ សុទ្ធិយា. ទេវលោកេ អធិបច្ចត្តំ វិសុទ្ធិយា. ព្រហ្មលោកេ អធិបច្ចត្តំ បរិសុទ្ធិយា. ចតុរាសីតិកប្បសហស្សានិ អតិក្កមិត្វា មុច្ចនត្ថំ មុត្តិយា. អន្តរាយាភាវេន មុច្ចនត្ថំ វិមុត្តិយា. សព្ពាការេន មុត្តិយា បរិមុត្តិយា. សុជ្ឈន្តីតិ តស្មិំ សមយេ បព្ពជិតភាវេន សុទ្ធិំ បាបុណន្តិ. វិសុជ្ឈន្តីតិ បព្ពជ្ជំ គហេត្វា បដិបត្តិយា យុត្តភាវេន វិវិធេន សុជ្ឈន្តិ. បរិសុជ្ឈន្តីតិ និប្ផត្តិំ បាបេត្វា សព្ពាការេន សុជ្ឈន្តិ. មុច្ចន្តិ តេសំ សមយន្តរធម្មេន. វិមុច្ចន្តិ ឯតស្ស សត្ថុនោ ឱវាទេន. បរិមុច្ចន្តិ ឯតស្ស សត្ថុនោ អនុសាសនេន. សុជ្ឈិស្សាមីតិអាទយោ អនាគតវសេន វុត្តា. អាយតិំ ផលបាដិកង្ខីតិ អនាគតេ វិបាកផលមាកង្ខមានោ. ឥទំ ទិដ្ឋិគតិកានំ ឥច្ឆាមត្តំ. ទិដ្ឋិគតញ្ហិ ឥជ្ឈមានំ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា និប្ផាទេតិ.

អច្ចន្តសន្តីតិ អតិអន្តនិស្សរណសន្តិ. តទង្គសន្តីតិ បឋមជ្ឈានាទិគុណង្គេន នីវរណាទិអគុណង្គំ សមេតីតិ ឈានំ តទង្គសន្តិ. សម្មុតិសន្តីតិ សមាហារវសេន ទិដ្ឋិសន្តិ. តា វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘កតមា អច្ចន្តសន្តី’’តិអាទិមាហ. អមតំ និព្ពានន្តិ ឯវមាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថាយេវ. បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណា សន្តា ហោន្តីតិ ឯវមាទយោ អន្តោ អប្បនាយំ អតិសយវសេន វុត្តា. អបិ ច សម្មុតិសន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា, សន្តីតិ ឥតរេ ទ្វេ សន្តិយោ បដិក្ខិបិត្វា សម្មុតិសន្តិមេវ ទីបេតិ. កុប្បសន្តិន្តិ វិបាកជនកវសេន បរិវត្តនវសេន ចលសន្តិំ. បកុប្បសន្តិន្តិ វិសេសេន ចលសន្តិំ. ឯរិតសន្តិន្តិ កម្បនសន្តិំ. សមេរិតសន្តិន្តិ វិសេសេន កម្បិតសន្តិំ. ចលិតសន្តិន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. ឃដ្ដិតសន្តិន្តិ បីឡិតសន្តិំ. សន្តិំ និស្សិតោតិ ទិដ្ឋិសង្ខាតំ សន្តិំ និស្សិតោ. អស្សិតោតិ អាសិតោ វិសេសេន និស្សិតោ. អល្លីនោតិ ឯកីភូតោ.

២០. ឯវំ និស្សិតេ តាវ ‘‘ទិដ្ឋីនិវេសា…បេ… អាទិយតី ច ធម្ម’’ន្តិ តត្ថ ទិដ្ឋីនិវេសាតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសសង្ខាតានិ ទិដ្ឋិនិវេសនានិ. ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ សុខេន អតិវត្តិតព្ពា ន ហោន្តិ. ធម្មេសុ និច្ឆេយ្យ សមុគ្គហីតន្តិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតេសុ តំ តំ សមុគ្គហិតំ អភិនិវិដ្ឋធម្មំ និច្ឆិនិត្វា បវត្តា ទិដ្ឋិនិវេសា ន ហិ ស្វាតិវត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា នរោ តេសុ និវេសនេសុ, និរស្សតី អាទិយតី ច ធម្មន្តិ យស្មា ន ហិ ស្វាតិវត្តា, តស្មា នរោ តេសុយេវ ទិដ្ឋិនិវេសនេសុ អជសីលគោសីលកុក្កុរសីលបញ្ចាតបមរុប្បបាតឧក្កុដិកប្បធានកណ្ដកាបស្សយាទិភេទំ សត្ថារំ ធម្មក្ខានំ គណាទិភេទញ្ច តំ តំ ធម្មំ និរស្សតិ ច អាទិយតិ ច ជហតិ ច គណ្ហាតិ ច វនមក្កដោ វិយ តំ តំ សាខន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ និរស្សន្តោ ច អាទិយន្តោ ច អនវដ្ឋិតចិត្តត្តា អសន្តេហិបិ គុណទោសេហិ អត្តនោ វា បរស្ស វា យសាយសំ ឧប្បាទេយ្យ. ទុរតិវត្តាតិ អតិក្កមិតុំ ទុក្ខា. ទុត្តរាតិ ទុឧត្តរា. ទុប្បតរា ទុស្សមតិក្កមា ទុព្ពិនិវត្តាតិ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតា.

និច្ឆិនិត្វាតិ សស្សតវសេន និច្ឆយំ កត្វា. វិនិច្ឆិនិត្វាតិ អត្តវសេន នានាវិធេន វិនិច្ឆយំ កត្វា. វិចិនិត្វាតិ បរិយេសិត្វា. បវិចិនិត្វាតិ អត្តនិយវសេន សព្ពាការេន បរិយេសិត្វា. ‘‘និចិនិត្វា វិច្ចិនិត្វា’’តិបិ បាឋោ. ឱធិគ្គាហោតិ អវធិយិត្វា គាហោ. ពិលគ្គាហោតិ កោដ្ឋាសវសេន គាហោ ‘‘ពិលសោ វិភជិត្វា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៨; ម. និ. ១.១១១) វិយ. វរគ្គាហោតិ ឧត្តមគាហោ. កោដ្ឋាសគ្គាហោតិ អវយវវសេន គាហោ. ឧច្ចយគ្គាហោតិ រាសិវសេន គាហោ. សមុច្ចយគ្គាហោតិ កោដ្ឋាសវសេន រាសិវសេន ច គាហោ. ឥទំ សច្ចន្តិ ឥទមេវ សភាវំ. តច្ឆន្តិ តថភាវំ អវិបរីតសភាវំ. តថន្តិ វិបរិណាមរហិតំ. ភូតន្តិ វិជ្ជមានំ. យាថាវន្តិ យថាសភាវំ. អវិបរីតន្តិ ន វិបរីតំ.

និរស្សតីតិ និអស្សតិ វិក្ខិបតិ. បរវិច្ឆិន្ទនាយ វាតិ បរេហិ វិស្សជ្ជាបនេន. អនភិសម្ភុណន្តោ វាតិ អសម្បាបុណន្តោ វា អសក្កោន្តោ វា វិស្សជ្ជេតិ. បរោ វិច្ឆិន្ទេតីតិ អញ្ញោ វិយោគំ ករោតិ. នត្ថេត្ថាតិ នត្ថិ ឯត្ថ. សីលំ អនភិសម្ភុណន្តោតិ សីលំ អសម្បាទេន្តោ. សីលំ និរស្សតីតិ សីលំ វិស្សជ្ជេតិ. ឥតោ បរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

២១. យោ បនាយំ សព្ពទិដ្ឋិគតាទិទោសធុននាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា ធោនោ, តស្ស ធោនស្ស ហិ…បេ… អនូបយោ សោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ធោនធម្មសមន្នាគមា ធោនស្ស ធុតសព្ពបាបស្ស អរហតោ កត្ថចិ លោកេ តេសុ តេសុ ភវេសុ សំកប្បនា ទិដ្ឋិ នត្ថិ. សោ តស្សា ទិដ្ឋិយា អភាវា, យាយ ច អត្តនា កតំ បាបកម្មំ បដិច្ឆាទេន្តា តិត្ថិយា មាយាយ វា មានេន វា ឯវំ អគតិំ គច្ឆន្តិ, តម្បិ មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ ធោនោ រាគាទីនំ ទោសានំ កេន គច្ឆេយ្យ, ទិដ្ឋធម្មេ សម្បរាយេ វា និរយាទីសុ គតិវិសេសេសុ កេន សង្ខំ គច្ឆេយ្យ, អនូបយោ សោ, សោ ហិ តណ្ហាទិដ្ឋិឧបយានំ ទ្វិន្នំ អភាវេន អនូបយោតិ.

កិំ ការណាតិ កេន ការណេន. ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញាតិ ធោនា ឥតិ កិំការណា បញ្ញា កថីយតិ. តាយ បញ្ញាយ កាយទុច្ចរិតន្តិ តាយ វុត្តប្បការាយ បញ្ញាយ កាយតោ បវត្តំ ទុដ្ឋុ កិលេសបូតិកត្តា វា ចរិតន្តិ កាយទុច្ចរិតំ. ធូតញ្ច ធោតញ្ចាតិ កម្បិតញ្ច ធោវិតញ្ច. សន្ធោតញ្ចាតិ សម្មា ធោវិតញ្ច. និទ្ធោតញ្ចាតិ វិសេសេន សុដ្ឋុ និទ្ធោតញ្ច. រាគោ ធុតោ ចាតិអាទយោ ចតុន្នំ មគ្គានំ វសេន យោជេតព្ពា.

សម្មាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ ធុតា ចាតិ មគ្គសម្បយុត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិ កម្បិតា ចលិតា ធោវិតា. សម្មាសង្កប្បាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិកស្ស, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ និជ្ជិណ្ណា ហោតី’’តិ សុត្តំ (អ. និ. ១០.១០៦; ទី. និ. ៣.៣៦០) វិត្ថារេតព្ពំ. សម្មាញាណេនាតិ មគ្គសម្បយុត្តញាណេន, បច្ចវេក្ខណញាណេន វា. មិច្ឆាញាណន្តិ វិបរីតញាណំ អយាថាវញាណំ, បាបកិរិយាសុ ឧបចិន្តាវសេន បាបំ កត្វា ‘‘សុកតំ មយា’’តិ បច្ចវេក្ខណាការេន ច ឧប្បន្នោ មោហោ. សម្មាវិមុត្តិយា មិច្ឆាវិមុត្តីតិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិបរីតា អយាថាវវិមុត្តិយេវ ចេតោវិមុត្តិសញ្ញិតា.

អរហា ឥមេហិ ធោនេយ្យេហិ ធម្មេហីតិ រាគាទីហិ កិលេសេហិ ទូរេ ឋិតោ អរហា ឥមេហិ វុត្តប្បការេហិ កិលេសធោវនេហិ ធម្មេហិ ឧបេតោ ហោតិ. ធោនោតិ ធោនោ បុគ្គលោ, តេនេវ ‘‘សោ ធុតរាគោ’’តិអាទយោ អាហ.

មាយា វុច្ចតិ វញ្ចនិកាចរិយាតិ វញ្ចនកិរិយំ វញ្ចនករណំ អស្សា អត្ថីតិ វញ្ចនិកាចរិយា. តស្ស បដិច្ឆាទនហេតូតិ តេសំ ទុច្ចរិតានំ អប្បកាសនការណា. បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតីតិ លាមកំ បត្ថនំ បតិដ្ឋាបេតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតីតិ ‘‘មយ្ហំ កតំ បាបំ បរេ មា ជានិំសូ’’តិ បច្ចាសីសតិ. សង្កប្បេតីតិ វិតក្កំ ឧប្បាទេតិ. វាចំ ភាសតីតិ ជានំយេវ បណ្ណត្តិំ វីតិក្កមន្តោ ភិក្ខុ ភារិយំ ករោតិ. ‘‘អម្ហាកំ វីតិក្កមដ្ឋានំ នាម នត្ថី’’តិ ឧបសន្តោ វិយ ភាសតិ. កាយេន បរក្កមតីតិ ‘‘មយា កតំ ឥទំ បាបកម្មំ មា កេចិ ជានិំសូ’’តិ កាយេន វត្តំ ករោតិ. វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនតោ ចក្ខុមោហនមាយា អស្សាតិ មាយាវី, មាយាវិនោ ភាវោ មាយាវិតា. កត្វា បាបំ បុន បដិច្ឆាទនតោ អតិច្ច អស្សរតិ ឯតាយ សត្តោតិ អច្ចសរា. កាយវាចាកិរិយាហិ អញ្ញថា ទស្សនតោ វញ្ចេតីតិ វញ្ចនា. ឯតាយ សត្តា និករោន្តីតិ និកតិ, មិច្ឆា ករោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘នាហំ ឯវំ ករោមី’’តិ បាបានំ វិក្ខិបនតោ និកិរណា. ‘‘នាហំ ឯវំ ករោមី’’តិ បរិវជ្ជនតោ បរិហរណា. កាយាទីហិ សំហរណតោ គូហនា. សមភាគេន គូហនា បរិគូហនា. តិណបណ្ណេហិ វិយ គូថំ កាយវចីកម្មេហិ បាបំ ឆាទេតីតិ ឆាទនា. សព្ពតោ ភាគេន ឆាទនា បរិច្ឆាទនា. ន ឧត្តានិំ កត្វា ទស្សេតីតិ អនុត្តានិកម្មំ. ន បាកដំ កត្វា ទស្សេតីតិ អនាវិកម្មំ. សុដ្ឋុ ឆាទនា វោច្ឆាទនា. កតបដិច្ឆាទនវសេន បុនបិ បាបស្ស ករណតោ បាបកិរិយា. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ កតបដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា នាម វុច្ចតិ, យាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ភស្មបដិច្ឆន្នោ វិយ អង្គារោ, ឧទកបដិច្ឆន្នោ វិយ ខាណុ, បិលោតិកបលិវេឋិតំ វិយ ច សត្ថំ ហោតិ.

ឯកវិធេន មានោតិ ឯកបរិច្ឆេទេន ឯកកោដ្ឋាសេន មានោ. យា ចិត្តស្ស ឧន្នតីតិ យា ចិត្តស្ស អព្ភុស្សាបនា, អយំ មានោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បុគ្គលំ អនាមសិត្វា និព្ពត្តិតមានោវ វុត្តោ.

អត្តុក្កំសនមានោតិ អត្តានំ ឧបរិ ឋបនមានោ. បរវម្ភនមានោតិ បរេ លាមកករណមានោ. ឥមេ ទ្វេ មានា យេភុយ្យេន តថា បវត្តាការវសេន វុត្តា.

‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោតិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ‘‘អហមស្មិ សេយ្យោ’’តិ ឧប្បន្នោ មានោ. សទិសមានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមិមេបិ តយោ មានា បុគ្គលវិសេសំ អនិស្សាយ តថា បវត្តាការវសេន វុត្តា. តេសុ ឯកេកោ តិណ្ណម្បិ សេយ្យសទិសហីនានំ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ សេយ្យស្សេវ យាថាវមានោ, សេសានំ អយាថាវមានោ. ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ សទិសស្សេវ យាថាវមានោ, សេសានំ អយាថាវមានោ. ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ ហីនស្សេវ យាថាវមានោ, សេសានំ អយាថាវមានោ.

ចតុព្ពិធេន មានោ លោកធម្មវសេន វុត្តោ. បញ្ចវិធេន មានោ បញ្ចកាមគុណវសេន វុត្តោ. ឆព្ពិធេន មានោ ចក្ខាទិសម្បត្តិវសេន វុត្តោ. តត្ថ មានំ ជនេតីតិ មានំ ឧប្បាទេតិ.

សត្តវិធេន មាននិទ្ទេសេ មានោតិ ឧន្នមោ. អតិមានោតិ ‘‘ជាតិអាទីហិ មយា សទិសោ នត្ថី’’តិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញនវសេន ឧប្បន្នោ មានោ. មានាតិមានោតិ ‘‘អយំ បុព្ពេ មយា សទិសោ, ឥទានិ អហំ សេដ្ឋោ, អយំ ហីនតរោ’’តិ ឧប្បន្នោ មានោ. អយំ ភារាតិភារោ វិយ បុរិមំ សទិសមានំ ឧបាទាយ មានាតិមានោ នាមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មានាតិមានោ’’តិ អាហ. ឱមានោតិ ហីនមានោ. យោ ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ នាម វុត្តោ, អយំ ឱមានោ នាម. អបិ ចេត្ថ ‘‘ត្វំ ជាតិមា, កាកជាតិ វិយ តេ ជាតិ. ត្វំ គោត្តវា, ចណ្ឌាលគោត្តំ វិយ តេ គោត្តំ. តុយ្ហំ សរោ អត្ថិ, កាកសរោ វិយ តេ សរោ’’តិ ឯវំ អត្តានំ ហេដ្ឋា កត្វា បវត្តនវសេន អយំ ‘‘ឱមានោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

អធិមានោតិ ចត្តារិ សច្ចានិ អប្បត្វា បត្តសញ្ញិស្ស, ចតូហិ មគ្គេហិ កត្តព្ពេ កិច្ចេ អកតេយេវ កតសញ្ញិស្ស, ចតុសច្ចធម្មេ អនធិគតេ អធិគតសញ្ញិស្ស, អរហត្តេ អសច្ឆិកតេ សច្ឆិកតសញ្ញិស្ស ឧប្បន្នោ អធិគតមានោ អធិមានោ នាម. អយំ បន កស្ស ឧប្បជ្ជតិ, កស្ស ន ឧប្បជ្ជតីតិ? អរិយសាវកស្ស តាវ ន ឧប្បជ្ជតិ. សោ ហិ មគ្គផលនិព្ពានបហីនកិលេសាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណេន សញ្ជាតសោមនស្សោ អរិយគុណបដិវេធេ និក្កង្ខោ, តស្មា សោតាបន្នាទីនំ ‘‘អហំ សកទាគាមី’’តិអាទិវសេន មានោ ន ឧប្បជ្ជតិ, ទុស្សីលស្ស ច ន ឧប្បជ្ជតិ. សោ ហិ អរិយគុណាធិគមេ និរាសោវ. សីលវតោបិ បរិច្ចត្តកម្មដ្ឋានស្ស និទ្ទារាមតាទិមនុយុត្តស្ស ន ឧប្បជ្ជតិ, បរិសុទ្ធសីលស្ស បន កម្មដ្ឋានេ អប្បមត្តស្ស នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា បច្ចយបរិគ្គហេន វិតិណ្ណកង្ខស្ស តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នេ ច សុទ្ធសមថលាភី សុទ្ធវិបស្សនាលាភី វា អន្តរា ឋបេតិ. សោ ហិ ទសបិ វស្សានិ វីសម្បិ វស្សានិ តិំសម្បិ វស្សានិ អសីតិបិ វស្សានិ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោ ‘‘អហំ សោតាបន្នោ’’តិ វា ‘‘សកទាគាមី’’តិ វា ‘‘អនាគាមី’’តិ វា មញ្ញតិ, សមថវិបស្សនាលាភី បន អរហត្តេយេវ ឋបេតិ. តស្ស ហិ សមាធិពលេន កិលេសា វិក្ខម្ភិតា, វិបស្សនាពលេន សង្ខារា សុបរិគ្គហិតា, តស្មា សដ្ឋិបិ វស្សានិ អសីតិបិ វស្សានិ វស្សសតម្បិ កិលេសា ន សមុទាចរន្តិ, ខីណាសវស្សេវ ចិត្តាចារោ ហោតិ. សោ ឯវំ ទីឃរត្តំ កិលេសសមុទាចារំ អបស្សន្តោ អន្តរា អដ្ឋត្វាវ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ មញ្ញតិ.

អស្មិមានោតិ រូបេ អស្មីតិអាទិនា នយេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ ‘‘អហំ រូបាទយោ’’តិ ឧប្បន្នោ មានោ. មិច្ឆាមានោតិ បាបកេហិ កម្មាយតនសិប្បាយតនវិជ្ជាដ្ឋានសុតបដិភានសីលព្ពតេហិ, បាបិកាយ ច ទិដ្ឋិយា ឧប្បន្នោ មានោ. តត្ថ បាបកំ កម្មាយតនំ នាម កេវដ្ដមច្ឆពន្ធនេសាទានំ កម្មំ. បាបកំ សិប្បាយតនំ នាម មច្ឆជាលខិបកុមីនករណេសុ ចេវ បាសឱឌ្ឌនសូលារោបនាទីសុ ច ឆេកតា. បាបកំ វិជ្ជាដ្ឋានំ នាម យា កាចិ បរូបឃាតវិជ្ជា. បាបកំ សុតំ នាម ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិបដិសំយុត្តំ. បាបកំ បដិភានំ នាម ទុព្ភាសិតយុត្តំ កប្បនាដកវិលប្បនាទិបដិភានំ. បាបកំ សីលំ នាម អជសីលំ គោសីលំ. វតម្បិ អជវតគោវតមេវ. បាបិកា ទិដ្ឋិ បន ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេសុ យាកាចិ ទិដ្ឋិ. អដ្ឋវិធមានោ ឧត្តានត្ថោយេវ.

នវវិធេន មាននិទ្ទេសេ សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទយោ នវ មានា បុគ្គលំ និស្សាយ វុត្តា. ឯត្ថ បន សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ រាជានញ្ចេវ បព្ពជិតានញ្ច ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ ‘‘រដ្ឋេន វា ធនវាហនេហិ វា កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. បព្ពជិតោបិ ‘‘សីលធុតង្គាទីហិ កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សេយ្យស្ស ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. រាជា ហិ ‘‘រដ្ឋេន វា ធនវាហនេហិ វា អញ្ញរាជូហិ សទ្ធិំ មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. បព្ពជិតោបិ ‘‘សីលធុតង្គាទីហិ អញ្ញេន ភិក្ខុនា មយ្ហំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សេយ្យស្ស ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោបិ ឯតេសំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យស្ស ហិ រញ្ញោ រដ្ឋំ វា ធនវាហនាទីនិ វា នាតិសម្បន្នានិ ហោន្តិ, សោ ‘‘មយ្ហំ រាជាតិ វោហារសុខមត្តកមេវ, កិំ រាជា នាម អហ’’ន្តិ ឯតំ មានំ ករោតិ. បព្ពជិតោបិ អប្បលាភសក្ការោ ‘‘អហំ ធម្មកថិកោ, ពហុស្សុតោ, មហាថេរោតិ កថាមត្តមេវ, កិំ ធម្មកថិកោ នាមាហំ, កិំ ពហុស្សុតោ នាមាហំ, កិំ មហាថេរោ នាមាហំ, យស្ស មេ លាភសក្ការោ នត្ថី’’តិ ឯតំ មានំ ករោតិ.

សទិសស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានាទយោ អមច្ចាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. អមច្ចោ វា ហិ រដ្ឋិយោ វា ‘‘ភោគយានវាហនាទីហិ កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ រាជបុរិសោ អត្ថី’’តិ វា, ‘‘មយ្ហំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ កិំ នានាករណ’’ន្តិ វា, ‘‘អមច្ចោតិ នាមមេវ មយ្ហំ, ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ មេ នត្ថិ, កិំ អមច្ចោ នាមាហ’’ន្តិ វា ឯតេ មានេ ករោតិ.

ហីនស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានាទយោ ទាសាទីនំ ឧប្បជ្ជន្តិ. ទាសោ ហិ ‘‘មាតិតោ វា បិតិតោ វា កោ មយា សទិសោ អញ្ញោ ទាសោ នាម អត្ថិ, អញ្ញេ ជីវិតុំ អសក្កោន្តា កុច្ឆិហេតុ ទាសា នាម ជាតា, អហំ បន បវេណីអាគតត្តា សេយ្យោ’’តិ វា, ‘‘បវេណីអាគតភាវេន ឧភតោសុទ្ធិកទាសត្តេន អសុកទាសេន នាម សទ្ធិំ កិ មយ្ហំ នានាករណ’’ន្តិ វា, ‘‘កុច្ឆិវសេនាហំ ទាសព្យំ ឧបគតោ, មាតាបិតុកោដិយា បន មេ ទាសដ្ឋានំ នត្ថិ, កិំ ទាសោ នាម អហ’’ន្តិ វា ឯតេ មានេ ករោតិ. យថា ច ទាសោ, ឯវំ បុក្កុសចណ្ឌាលាទយោបិ ឯតេ មានេ ករោន្តិយេវ.

ឯត្ថ ច សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ ឧប្បន្នមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. តថា សទិសស្ស ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ, ហីនស្ស ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ ឧប្បន្នមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. តត្ថ យាថាវមានា អរហត្តមគ្គវជ្ឈា, អយាថាវមានា សោតាបត្តិមគ្គវជ្ឈា.

ឯត្ថ ច សេយ្យស្ស ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ មានោ ឧត្តមស្ស ឧត្តមដ្ឋេន ‘‘អហំ សេយ្យោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ, សេយ្យស្ស ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ មានោ ឧត្តមស្ស សមដ្ឋេន ‘‘អហំ សទិសោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ. សេយ្យស្ស ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ មានោ ឧត្តមស្ស លាមកដ្ឋេន ‘‘អហំ ហីនោ’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ. ឯវំ សេយ្យមានោ សទិសមានោ ហីនមានោតិ ឥមេ តយោ មានា សេយ្យស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ. សទិសស្សាបិ អហំ សេយ្យោ, សទិសោ, ហីនោតិ តយោ មានា ឧប្បជ្ជន្តិ. ហីនស្សាបិ អហំ ហីនោ, សទិសោ, សេយ្យោតិ តយោ មានា ឧប្បជ្ជន្តិ.

ទសវិធមាននិទ្ទេសេ ឥធេកច្ចោ មានំ ជនេតីតិ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ មានំ ជនយតិ. ជាតិយា វាតិ ខត្តិយភាវាទិជាតិសម្បត្តិយា វា. គោត្តេន វាតិ គោតមគោត្តាទិនា ឧក្កដ្ឋគោត្តេន វា. កោលបុត្តិយេន វាតិ មហាកុលភាវេន វា. វណ្ណបោក្ខរតាយ វាតិ វណ្ណសម្បន្នសរីរតាយ វា. សរីរញ្ហិ ‘‘បោក្ខរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្ស វណ្ណសម្បត្តិយា អភិរូបភាវេនាតិ អត្ថោ. ធនេន វាតិ ធនសម្បន្នភាវេន វា, មយ្ហំ និធានគតស្ស ធនស្ស បមាណំ នត្ថីតិ អត្ថោ. អជ្ឈេនេន វាតិ អជ្ឈាយនវសេន វា. កម្មាយតនេន វាតិ ‘‘អវសេសា សត្តា ឆិន្នបក្ខកាកសទិសា, អហំ បន មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិ វា, ‘‘អហំ យំ យំ កម្មំ ករោមិ, តំ តំ សមិជ្ឈតី’’តិ វា ឯវមាទិនយប្បវត្តេន កម្មាយតនេន វា. សិប្បាយតនេន វាតិ ‘‘អវសេសា សត្តា និសិប្បា, អហំ សិប្បវា’’តិ ឯវមាទិនយប្បវត្តេន សិប្បាយតនេន វា. វិជ្ជាដ្ឋានេន វាតិ ឥទំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. សុតេន វាតិ ‘‘អវសេសា សត្តា អប្បស្សុតា, អហំ បន ពហុស្សុតោ’’តិ ឯវមាទិសុតេន វា. បដិភានេន វាតិ ‘‘អវសេសា សត្តា អប្បដិភានា, មយ្ហំ បន បដិភានប្បមាណំ នត្ថី’’តិ ឯវមាទិបដិភានេន វា. អញ្ញតរញ្ញតរេន វា វត្ថុនាតិ អវុត្តេន អញ្ញេន វត្ថុនា វា. យោ ឯវរូបោ មានោតិ មានករណវសេន មានោ. មញ្ញនា មញ្ញិតត្តន្តិ អាការភាវនិទ្ទេសោ. ឧស្សិតដ្ឋេន ឧន្នតិ. យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ បុគ្គលំ ឧន្នាមេតិ ឧក្ខិបិត្វា ឋបេតីតិ ឧន្នាមោ. សមុស្សិតដ្ឋេន ធជោ. ឧក្ខិបនដ្ឋេន ចិត្តំ សម្បគ្គណ្ហាតីតិ សម្បគ្គាហោ. កេតុ វុច្ចតិ ពហូសុ ធជេសុ អច្ចុគ្គតធជោ. មានោបិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានោ អបរាបរេ ឧបាទាយ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន កេតុ វិយាតិ កេតុ, តំ កេតុំ ឥច្ឆតីតិ កេតុកម្យំ, តស្ស ភាវោ កេតុកម្យតា. សា បន ចិត្តស្ស, ន អត្តនោ. តេន វុត្តំ ‘‘កេតុកម្យតា ចិត្តស្សា’’តិ. មានសម្បយុត្តញ្ហិ ចិត្តំ កេតុំ ឥច្ឆតិ, តស្ស ភាវោ, កេតុសង្ខាតោ មានោតិ. ធោនោ មាយញ្ច មានញ្ច បហាយ បជហិត្វា យោ សោ ធោនោ អរហា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វិនោទនព្យន្តិករណាទិវសេន កិលេសេ បជហិត្វា ឋិតោ, សោ តេន រាគាទិនា កិលេសេន គច្ឆេយ្យ.

នេរយិកោតិ វាតិ និរយេ និព្ពត្តកសត្តោតិ វា. តិរច្ឆានយោនិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សោ ហេតុ នត្ថីតិ យេន ជនកហេតុនា គតិយាទីសុ និព្ពត្តេយ្យ, សោ ហេតុ នត្ថិ. បច្ចយោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ការណន្តិ ឋានំ. ការណញ្ហិ តទាយត្តវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលស្ស ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តស្មា យេន ហេតុនា យេន បច្ចយេន គតិយាទីសុ និព្ពត្តេយ្យ, តំ ការណំ នត្ថិ.

២២. យោ បន នេសំ ទ្វិន្នំ ឧបយានំ ភាវេន ឧបយោ ហោតិ, សោ ឧបយោ ហិ…បេ… ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពន្តិ. តត្ថ ឧបយោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សិតោ. ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទន្តិ ‘‘រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា ឯវំ តេសុ តេសុ ធម្មេសុ ឧបេតិ វាទំ. អនូបយំ កេន កថំ វទេយ្យាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិប្បហានេន បន អនូបយំ ខីណាសវំ កេន រាគេន វា ទោសេន វា កថំ ‘‘រត្តោ’’តិ វា ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ វា វទេយ្យ. ឯវំ អនុបវជ្ជោ ច សោ កិំ តិត្ថិយា វិយ កតបដិច្ឆាទកោ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អត្តា និរត្តា ន ហិ តស្ស អត្ថីតិ តស្ស ហិ អត្តទិដ្ឋិ វា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វា នត្ថិ, គហណមុញ្ចនំ វាបិ អត្តនិរត្តសញ្ញិតំ នត្ថិ. កិំ ការណា នត្ថីតិ ចេ? អធោសិ សោ ទិដ្ឋិមិធេវ សព្ពន្តិ. យស្មា សោ ឥធេវ អត្តភាវេ ញាណម្ពុនា សព្ពទិដ្ឋិគតំ អធោសិ បជហិ វិនោទេសីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. តំ សុត្វា រាជា អត្តមនោ ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បក្កាមីតិ.

រត្តោតិ វាតិ រាគេន រត្តោតិ វា. ទុដ្ឋោតិ វាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេ អភិសង្ខារា អប្បហីនាតិ យេ បុញ្ញាបុញ្ញអានេញ្ជាភិសង្ខារា, តេ អប្បហីនា. អភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តាតិ តេសំ វុត្តប្បការានំ កម្មាភិសង្ខារានំ ន បហីនភាវេន. គតិយា វាទំ ឧបេតីតិ បញ្ចន្នំ គតីនំ អញ្ញតរាយ កថនំ ឧបគច្ឆតិ. តេនេវាហ – ‘‘នេរយិកោតិ វា…បេ… វាទំ ឧបេតិ ឧបគច្ឆតី’’តិ. វទេយ្យាតិ កថេយ្យ. គហិតំ នត្ថីតិ គហេតព្ពំ នត្ថិ. មុញ្ចិតព្ពំ នត្ថីតិ មុញ្ចិត្វា ឋិតត្តា មោចេតព្ពំ នត្ថិ.

យស្សត្ថិ គហិតន្តិ យស្ស បុគ្គលស្ស ‘‘អហំ មមា’’តិ គហិតំ អត្ថិ. តស្សត្ថិ មុញ្ចិតព្ពន្តិ តស្ស បុគ្គលស្ស មោចេតព្ពំ អត្ថិ. ឧបរិ បទានិ បរិវត្តេត្វា យោជេតព្ពានិ. គហណំ មុញ្ចនា សមតិក្កន្តោតិ គហណមោចនា អរហា អតិក្កន្តោ. ពុទ្ធិបរិហានិវីតិវត្តោតិ វឌ្ឍិញ្ច បរិហានិញ្ច អតិក្កមិត្វា បវត្តោ. សោ វុដ្ឋវាសោតិអាទិំ កត្វា ញាណគ្គិនា ទឌ្ឍានីតិ បរិយោសានំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. អធោសីតិ កន្តេសិ. ធុនិ សន្ធុនិ និទ្ធុនីតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ

ទុដ្ឋដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.