៤. សុទ្ធដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

២៣. ចតុត្ថេ សុទ្ធដ្ឋកេ បឋមគាថាយ តាវត្ថោ – ន, ភិក្ខវេ, ឯវរូបេន ទស្សនេន សុទ្ធិ ហោតិ, អបិ ច ខោ កិលេសមលីនត្តា អសុទ្ធំ, កិលេសរោគានំ អធិគមា សរោគមេវ ចន្ទាភំ ព្រាហ្មណំ, អញ្ញំ វា ឯវរូបំ ទិស្វា ទិដ្ឋិគតិកោ ពាលោ អភិជានាតិ ‘‘បស្សាមិ សុទ្ធំ បរមំ អរោគំ, តេន ច ទិដ្ឋិសង្ខាតេន ទស្សនេន សំសុទ្ធិ នរស្ស ហោតី’’តិ, សោ ឯវំ អភិជានន្តោ តំ ទស្សនំ ‘‘បរម’’ន្តិ ញត្វា តស្មិំ ទស្សនេ សុទ្ធានុបស្សី សមានោ តំ ទស្សនំ ‘‘មគ្គញាណ’’ន្តិ បច្ចេតិ. តំ បន មគ្គញាណំ ន ហោតិ.

បរមំ អារោគ្យប្បត្តន្តិ ឧត្តមំ និព្យាធិំ បាបុណិត្វា ឋិតំ. តាណប្បត្តន្តិ តថា បាលនប្បត្តំ. លេណប្បត្តន្តិ និលីយនប្បត្តំ.សរណប្បត្តន្តិ បតិដ្ឋាបត្តំ, ទុក្ខនាសនំ វា បត្តំ. អភយប្បត្តន្តិ និព្ភយភាវប្បត្តំ. អច្ចុតប្បត្តន្តិ និច្ចលភាវំ បត្តំ. អមតប្បត្តន្តិ អមតំ មហានិព្ពានំ បត្តំ. និព្ពានប្បត្តន្តិ វានវិរហិតំ បត្តំ.

អភិជានន្តោតិ វិសេសេន ជានន្តោ. អាជានន្តោតិ អាជានមានោ. វិជានន្តោតិ អនេកវិធេន ជានមានោ. បដិវិជានន្តោតិ តំ តំ បដិច្ច វិជានមានោ. បដិវិជ្ឈន្តោតិ ហទយេ កុរុមានោ.

ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបទស្សនេនាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបទស្សនំ. ញាណន្តិ បច្ចេតីតិ បញ្ញា ឥតិ សទ្ទហតិ. មគ្គោតិ បច្ចេតីតិ ‘‘ឧបាយោ’’តិ សទ្ទហតិ. បថោតិ សញ្ចារោ. នីយានន្តិ គហេត្វា យាតីតិ នីយានំ. ‘‘និយ្យាន’’ន្តិ វា បាឋោ.

២៤. ‘‘ទិដ្ឋេន ចេ សុទ្ធី’’តិ ទុតិយគាថា. តស្សត្ថោ – តេន រូបទស្សនសង្ខាតេន ទិដ្ឋេន យទិ កិលេសសុទ្ធិ នរស្ស ហោតិ, តេន វា ញាណេន សោ យទិ ជាតិអាទិទុក្ខំ បជហាតិ, ឯវំ សន្តេ អរិយមគ្គតោ អញ្ញេន អសុទ្ធិមគ្គេនេវ សោ សុជ្ឈតិ, រាគាទីហិ ឧបធីហិ សឧបធិកោ ឯវ សមានោ សុជ្ឈតីតិ វត្តព្ពតំ អាបន្នោ ហោតិ, ន ច ឯវំវិធោ សុជ្ឈតិ. តស្មា ទិដ្ឋី ហិ នំ បាវ តថា វទានំ, សា នំ ទិដ្ឋិយេវ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ អយ’’ន្តិ កថេតិ, ទិដ្ឋិអនុរូបំ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនា នយេន តថា តថា វទតីតិ.

រាគេន សហ វត្តតីតិ សរាគោ, រាគវាតិ អត្ថោ. សទោសោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៥. ន ព្រាហ្មណោតិ តតិយគាថា. តស្សត្ថោ – យោ បន ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ ហោតិ, សោ មគ្គេន អធិគតាសវក្ខយោ ខីណាសវព្រាហ្មណោ អរិយមគ្គញាណតោ អញ្ញេន អភិមង្គលសម្មតរូបសង្ខាតេ ទិដ្ឋេ, តថាវិធសទ្ទសង្ខាតេ សុតេ, អវីតិក្កមសង្ខាតេ សីលេ, ហត្ថិវតាទិភេទេ វតេ, បថវិអាទិភេទេ មុតេ ច ឧប្បន្នេន មិច្ឆាញាណេន សុទ្ធិំ ន អាហាតិ. សេសមស្ស ព្រាហ្មណស្ស វណ្ណភណនាយ វុត្តំ. សោ ហិ តេធាតុកបុញ្ញេ សព្ពស្មិញ្ច បាបេ អនូបលិត្តោ, កស្មា? តស្ស បហីនត្តា តស្ស អត្តទិដ្ឋិយា, យស្ស កស្សចិ វា គហណស្ស បហីនត្តា អត្តញ្ជហោ, បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ អករណតោ ‘‘នយិធ បកុព្ពមានោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មា នំ ឯវំ បសំសន្តោ អាហ. សព្ពស្សេវ ចស្ស បុរិមបាទេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – បុញ្ញេ ច បាបេ ច អនូបលិត្តោ អត្តញ្ជហោ នយិធ បកុព្ពមានោ ន ព្រាហ្មណោ អញ្ញតោ សុទ្ធិមាហាតិ. នាតិ បដិក្ខេបោតិ ន ឥតិ បដិសេធោ.

ពាហិត្វា សព្ពបាបកានីតិ គាថាយត្ថោ – យោ ចតុត្ថមគ្គេន ពាហិត្វា សព្ពបាបកានិ ឋិតត្តោ ឋិតោឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. ពាហិតបាបត្តា ឯវ ច វិមលោ វិមលភាវំ ព្រហ្មភាវំ សេដ្ឋភាវំ បត្តោ, បដិនិស្សដ្ឋសមាធិវិក្ខេបករកិលេសមលេន អគ្គមគ្គផលសមាធិនា សាធុសមាហិតោ, សំសារហេតុសមតិក្កមេន សំសារមតិច្ច បរិនិដ្ឋិតកិច្ចតាយ កេវលីតិ ច, តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អនិស្សិតត្តា អនិស្សិតោតិ ច, លោកធម្មេហិ និព្ពិការត្តា តាទីតិ ច បវុច្ចតិ. ឯវំ ថុតិរហោ ស ព្រហ្មា សោ ព្រាហ្មណោតិ.

អញ្ញត្រ សតិបដ្ឋានេហីតិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ មុញ្ចិត្វា. សម្មប្បធានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

សន្តេកេ សមណព្រាហ្មណាតិ ឯកច្ចេ លោកសង្កេតេន ‘‘សមណព្រាហ្មណា’’តិ លទ្ធវោហារា សំវិជ្ជន្តិ. ទិដ្ឋសុទ្ធិកាតិ ទិដ្ឋេន សុទ្ធិំ ឥច្ឆមានា. តេ ឯកច្ចានំ រូបានំ ទស្សនន្តិ ឯតេ ទិដ្ឋសុទ្ធិកា ឯតេសំ រូបារម្មណានំ ឱលោកនំ. មង្គលំ បច្ចេន្តីតិ ឥទ្ធិការណំ ពុទ្ធិការណំ សព្ពសម្បត្តិការណំ បតិដ្ឋាបេន្តិ. អមង្គលំ បច្ចេន្តីតិ អនិទ្ធិការណំ ន ពុទ្ធិការណំ ន សម្បត្តិការណំ បតិដ្ឋាបេន្តិ. តេ កាលតោ វុដ្ឋហិត្វាតិ ឯតេ ទិដ្ឋាទិមង្គលិកា បុរេតរមេវ ឧដ្ឋហិត្វា. អភិមង្គលគតានីតិ វិសេសេន វុឌ្ឍិការណគតានិ. រូបានិ បស្សន្តីតិ នានាវិធានិ រូបារម្មណានិ ទក្ខន្តិ. ចាដកសកុណន្តិ ឯវំនាមកំ. ផុស្សវេឡុវលដ្ឋិន្តិ ផុស្សនក្ខត្តេន ឧប្បន្នំ តរុណពេឡុវលដ្ឋិំ. គព្ភិនិត្ថិន្តិ សគព្ភំ ឥត្ថិំ. កុមារកំ ខន្ធេ អារោបេត្វា គច្ឆន្តន្តិ តរុណទារកំ អំសេ ឧស្សាបេត្វា គច្ឆមានំ. បុណ្ណឃដន្តិ ឧទកបុណ្ណឃដំ. រោហិតមច្ឆន្តិ រត្តរោហិតមច្ឆំ. អាជញ្ញរថន្តិ សិន្ធវយុត្តរថំ. ឧសភន្តិ មង្គលឧសភំ. គោកបិលន្តិ កបិលគាវិំ.

បលាលបុញ្ជន្តិ ថុសរាសិំ. តក្កឃដន្តិ គោតក្កាទិបូរិតចាដិំ. រិត្តឃដន្តិ តុច្ឆឃដំ. នដន្តិ នដកាទិំ. ‘‘ធុត្តកិរិយ’’ន្តិ ឯកេ. នគ្គសមណកន្តិ និច្ចោឡសមណំ. ខរន្តិ គទ្រភំ. ខរយានន្តិ គទ្រភយុត្តំ វយ្ហាទិកំ. ឯកយុត្តយានន្តិ ឯកេន វាហនេន សំយុត្តំ យានំ. កាណន្តិ ឯកក្ខិឧភយក្ខិកាណំ. កុណិន្តិ ហត្ថកុណិំ. ខញ្ជន្តិ ខញ្ជបាទំ តិរិយគតបាទំ. បក្ខហតន្តិ បីឋសប្បិំ. ជិណ្ណកន្តិ ជរាជិណ្ណំ. ព្យាធិកន្តិ ព្យាធិបីឡិតំ. មតន្តិ កាលង្កតំ.

សុតសុទ្ធិកាតិ សោតវិញ្ញាណេន សុតេន សុទ្ធិំ ឥច្ឆមានា. សទ្ទានំ សវនន្តិ សទ្ទារម្មណានំ សវនំ. វឌ្ឍាតិ វាតិអាទយោ លោកេ បវត្តសទ្ទមត្តានិ គហេត្វា វុត្តា. អមង្គលំ បន ‘‘កាណោ’’តិអាទិនា តេន តេន នាមេន វុត្តសទ្ទាយេវ. ‘‘ឆិន្ទ’’ន្តិ វាតិ ហត្ថបាទាទិច្ឆិន្នន្តិ វា. ‘‘ភិន្ទ’’ន្តិ វាតិ សីសាទិភិន្នន្តិ វា. ‘‘ទឌ្ឍ’’ន្តិ វាតិ អគ្គិនា ឈាបិតន្តិ វា. ‘‘នដ្ឋ’’ន្តិ វាតិ ចោរាទីហិ វិនាសិតន្តិ វា. ‘‘នត្ថី’’តិ វាតិ ន វិជ្ជតីតិ វា.

សីលសុទ្ធិកាតិ សីលេន វិសុទ្ធិំ ឥច្ឆនកា. សីលមត្តេនាតិ សំវរណមត្តេន. សំយមមត្តេនាតិ ឧបរមមត្តេន. សំវរមត្តេនាតិ ទ្វារថកនមត្តេន. អវីតិក្កមមត្តេនាតិ ន អតិក្កមិតមត្តេន. សមណោ មុណ្ឌិកាបុត្តោតិ មាតិតោ លទ្ធនាមំ. សម្បន្នកុសលន្តិ បរិបុណ្ណកុសលំ. បរមកុសលន្តិ ឧត្តមកុសលំ. ឧត្តមបត្តិប្បត្តន្តិ ឧត្តមំ អរហត្តំ បាបុណិតព្ពតំ បត្វា ឋិតំ. អយោជ្ជន្តិ បរាជេតុំ អសក្កុណេយ្យំ សមណំ.

វតសុទ្ធិកាតិ សមាទានេន វតេន សុទ្ធិំ ឥច្ឆនកា. ហត្ថិវតិកា វាតិ សមាទិន្នំ ហត្ថិវតំ ឯតេសំ អត្ថីតិ ហត្ថិវតិកា, សព្ពហត្ថិកិរិយំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. កថំ? ‘‘អជ្ជ បដ្ឋាយ ហត្ថីហិ កាតព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នចិត្តា ហត្ថីនំ គមនាការំ តិដ្ឋនាការំ និសីទនាការំ សយនាការំ ឧច្ចារបស្សាវករណាការំ, អញ្ញេ ហត្ថី ទិស្វា សោណ្ឌំ ឧស្សាបេត្វា គមនាការញ្ច សព្ពំ ករោន្តីតិ ហត្ថិវតិកា. អស្សវតិកាទីសុបិ លព្ភមានវសេន យថាយោគំ យោជេតព្ពំ. តេសុ អវសានេ ទិសាវតិកា វាតិ បុរត្ថិមាទិទិសានំ នមស្សនវសេន សមាទិន្នទិសាវតិកា, ឯតេសំ វុត្តប្បការានំ សមណព្រាហ្មណានំ វតសមាទានំ សម្បជ្ជមានំ ហត្ថិអាទីនំ សហព្យតំ ឧបនេតិ. សចេ ខោ បនស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិ ហោតិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលវតសមាទានព្រហ្មចរិយេន ទេវោ វា ទេវញ្ញតរោ វា ហោមី’’តិ ចិន្តយន្តស្ស និរយតិរច្ឆានយោនីនំ អញ្ញតរោ ហោតីតិ ញាតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា (ម. និ. ២.៧៩) –

‘‘ឥធ, បុណ្ណ, ឯកច្ចោ កុក្កុរវតំ ភាវេតិ បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ, កុក្កុរសីលំ ភាវេតិ បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ, កុក្កុរចិត្តំ ភាវេតិ បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ, កុក្កុរាកប្បំ ភាវេតិ បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ. សោ កុក្កុរវតំ ភាវេត្វា បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ, កុក្កុរសីលំ ភាវេត្វា បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ, កុក្កុរចិត្តំ ភាវេត្វា បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ, កុក្កុរាកប្បំ ភាវេត្វា បរិបុណ្ណំ អព្ពោកិណ្ណំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា កុក្កុរានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ. សចេ ខោ បនស្ស ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ ‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’តិ, សាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិស្ស ខោ អហំ, បុណ្ណ, ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ វទាមិ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា. ឥតិ ខោ, បុណ្ណ, សម្បជ្ជមានំ កុក្កុរវតំ កុក្កុរានំ សហព្យតំ ឧបនេតិ, វិបជ្ជមានំ និរយ’’ន្តិ.

គន្ធព្ពវតិកាទយោ គន្ធព្ពាទីនំ សហព្យតំ ឧបគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិយា គហិតត្តា និរយតិរច្ឆានយោនិមេវ ឧបគច្ឆន្តីតិ គហេតព្ពោ.

មុតសុទ្ធិកាតិ ផុសិតេន សុទ្ធិកា. បថវិំ អាមសន្តីតិ សសម្ភារិកំ មហាបថវិំ កាយេន ផុសន្តិ. ហរិតន្តិ អល្លនីលសទ្ទលំ. គោមយន្តិ គវាទិគោមយំ. កច្ឆបន្តិ អដ្ឋិកច្ឆបាទិអនេកវិធំ. ផាលំ អក្កមន្តីតិ អយផាលំ មទ្ទន្តិ. តិលវាហន្តិ តិលសកដំ តិលរាសិំ វា. ផុស្សតិលំ ខាទន្តីតិ មង្គលបដិសំយុត្តំ តិលំ ខាទន្តិ. ផុស្សតេលំ មក្ខេន្តីតិ តថារូបំ តិលតេលំ សរីរព្ភញ្ជនំ ករោន្តិ. ទន្តកដ្ឋន្តិ ទន្តបោណំ. មត្តិកាយ ន្ហាយន្តីតិ កុង្កុដ្ឋាទិកាយ សណ្ហមត្តិកាយ សរីរំ ឧព្ពដ្ដេត្វា ន្ហាយន្តិ. សាដកំ និវាសេន្តីតិ មង្គលបដិសំយុត្តំ វត្ថំ បរិទហន្តិ. វេឋនំ វេឋេន្តីតិ សីសវេឋនំ បត្តុណ្ណាទិបដំ សីសេ ឋបេន្តិ បដិមុច្ចន្តិ.

តេធាតុកំ កុសលាភិសង្ខារន្តិ កាមធាតុរូបធាតុអរូបធាតូសុ បដិសន្ធិទាយកំ កោសល្លសម្ភូតំ បច្ចយាភិសង្ខារំ. សព្ពំ អកុសលន្តិ ទ្វាទសវិធំ អកោសល្លសម្ភូតំ អកុសលំ. យតោតិ យទា. តេ ទសវិធោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច, ទ្វាទសវិធោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ ច, ចតុព្ពិធោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ច យថានុរូបំ សមុច្ឆេទប្បហានេន បហីនា ហោន្តិ. អត្តទិដ្ឋិជហោតិ ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ គហិតទិដ្ឋិំ ជហោ. គាហំ ជហោតិ ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ មានសម្បយុត្តគហណំ ជហោ. បុន អត្តញ្ជហោតិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិ តណ្ហាគហណវសេន ច ទិដ្ឋិគហណវសេន ច បរាមសិត្វា គហិតំ, បរតោ អាមដ្ឋញ្ច, តស្មិំ អភិនិវិដ្ឋញ្ច, ពលវតណ្ហាវសេន គិលិត្វា អជ្ឈោសិតញ្ច, ពលវមុច្ឆិតញ្ច. សព្ពំ តំ ចត្តំ ហោតីតិអាទយោ វុត្តនយាយេវ.

២៦. ឯវំ ‘‘ន ព្រាហ្មណោ អញ្ញតោ សុទ្ធិមាហា’’តិ វត្វា ឥទានិ យេ ទិដ្ឋិគតិកា អញ្ញតោ សុទ្ធិំ ព្រុវន្តិ, តេសំ តស្សា ទិដ្ឋិយា អនិព្ពាហកភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុរិមំ បហាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – តេហិ អញ្ញតោ សុទ្ធិវាទា សមានាបិ យស្សា ទិដ្ឋិយា អប្បហីនត្តា គហណមុញ្ចនំ ហោតិ, តាយ បុរិមំ សត្ថារាទិំ បហាយ អបរំ និស្សិតា, ឯជាសង្ខាតាយ តណ្ហាយ អនុគតា អភិភូតា រាគាទិភេទំ ន តរន្តិ សង្គំ, តញ្ច អតរន្តា តំ តំ ធម្មំ ឧគ្គណ្ហន្តិ ច និរស្សជន្តិ ច មក្កដោវ សាខន្តិ.

បុរិមំ សត្ថារំ បហាយាតិ បុរិមគហិតំ សត្ថុបដិញ្ញំ វជ្ជេត្វា. បរំ សត្ថារំ និស្សិតាតិ អញ្ញំ សត្ថុបដិញ្ញំ និស្សិតា អល្លីនា. បុរិមំ ធម្មក្ខានំ បហាយាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯជានុគាតិ តណ្ហាយ អនុគា. ឯជានុគតាតិ តណ្ហាយ អនុគតា. ឯជានុសដាតិ តណ្ហាយ អនុសដា បក្ខន្ទា វា. ឯជាយ បន្នា បតិតាតិ តណ្ហាយ និមុគ្គា ច និក្ខិបិតា ច.

មក្កដោតិ វានរោ. អរញ្ញេតិ វិបិនេ. បវនេតិ មហាវនេ. ចរមានោតិ គច្ឆមានោ. ឯវមេវាតិ ឱបម្មសំសន្ទនំ. បុថូតិ នានា. បុថុទិដ្ឋិគតានីតិ នានាវិធានិ ទិដ្ឋិគតានិ. គណ្ហន្តិ ច មុញ្ចន្តិ ចាតិ គហណវសេន គណ្ហន្តិ ច ចជនវសេន មុញ្ចន្តិ ច. អាទិយន្តិ ច និរស្សជន្តិ ចាតិ បលិពោធំ ករោន្តិ ច វិស្សជ្ជេន្តិ ច ខិបន្តិ ច.

២៧. បញ្ចមគាថាយ ច សម្ពន្ធោ – យោ ច សោ ‘‘ទិដ្ឋី ហិ នំ បាវ តថា វទាន’’ន្តិ វុត្តោ, សោ សយំ សមាទាយាតិ. តត្ថ សយន្តិ សាមំ. សមាទាយាតិ គហេត្វា. វតានីតិ ហត្ថិវតាទីនិ. ឧច្ចាវចន្តិ អបរាបរំ, ហីនបណីតំ វា សត្ថារតោ សត្ថារាទិំ. សញ្ញសត្តោតិ កាមសញ្ញាទីសុ លគ្គោ. វិទ្វា ច វេទេហិ សមេច្ច ធម្មន្តិ បរមត្ថវិទ្វា ច អរហា ចតូហិ មគ្គញាណវេទេហិ ចតុសច្ចធម្មំ អភិសមេច្ចាតិ. សេសំ បាកដមេវ.

សាមំ សមាទាយាតិ សយមេវ គហេត្វា. អាទាយាតិ អាទិយិត្វា គណ្ហិត្វា. សមាទាយាតិ សម្មា អាទាយ. អាទិយិត្វាតិ បលិពោធំ កត្វា. សមាទិយិត្វាតិ សម្មា បលិពោធំ កត្វា. គណ្ហិត្វាតិ អវិស្សជ្ជេត្វា. បរាមសិត្វាតិ ទស្សិត្វា. អភិនិវិសិត្វាតិ បតិដ្ឋហិត្វា. កាមសញ្ញាទយោ វុត្តនយា ឯវ.

វិទ្វាតិ មេធាវី. វិជ្ជាគតោតិ វិជាននភាវំ គតោ. ញាណីតិ បញ្ញាសម្បន្នោ. វិភាវីតិ ញាណេន វីមំសកោ. មេធាវីតិ អនិច្ចាទីហិ តុលិតញាណោ. បញ្ញាតិអាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយាយេវ. ចតុសច្ចធម្មំ វិចិនាតីតិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ. ពោជ្ឈង្គត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. វីមំសាតិ ចតុសច្ចធម្មវិចិននា បញ្ញាវ. ‘‘វីមំសា ធម្មចិន្តនា’’តិ ហិ វុត្តា. វិបស្សនាតិ មគ្គសម្បយុត្តា វិវិធាការេន បស្សនា បញ្ញាវ. សម្មាទិដ្ឋីតិ សោភនា បសដ្ឋា សុន្ទរា មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ. តេហិ វេទេហីតិ ឯតេហេវ ចតូហិ មគ្គញាណេហិ. អន្តគតោតិ ជាតិជរាមរណស្ស បរិយោសានំ គតោ. កោដិគតោតិអាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយាវ. វេទានំ វា អន្តគតោតិ ជានិតព្ពានំ អវសានប្បត្តោ. វេទេហិ វា អន្តគតោតិ ចតូហិ មគ្គញាណវេទេហិ វដ្ដទុក្ខស្ស បរិយន្តភាវេន អន្តសង្ខាតំ និព្ពានំ គតោ. វិទិតត្តាតិ វិទិតភាវេន ជានិតភាវេន.

វេទានិ វិចេយ្យ កេវលានីតិ គាថាយ អយមត្ថោ – យោ ចតូហិ មគ្គញាណវេទេហិ កិលេសក្ខយំ ករោន្តោ គតោ, សោ បរមត្ថតោ វេទគូ នាម ហោតិ. សោវ សព្ពសមណព្រាហ្មណានំ សត្ថសញ្ញិតានិ វេទានិ តាយេវ មគ្គភាវនាយ កិច្ចតោ អនិច្ចាទិវសេន វិចេយ្យ. តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន តមេវ សព្ពំ វេទមតិច្ច យាបិ វេទបច្ចយា, អញ្ញថា វា ឧប្បជ្ជន្តិ វេទនា, តាសុ សព្ពវេទនាសុ វីតរាគោ ហោតិ. តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កិំ បត្តិនមាហុ វេទគុ’’ន្តិ (សុ. និ. ៥៣៣) បុដ្ឋោ ‘‘ឥទំ បត្តិន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘វេទានិ វិចេយ្យ…បេ… វេទគូ សោ’’តិ អាហ. យស្មា វា យោ បវិចយបញ្ញាយ វេទានិ វិចេយ្យ, តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានេន សព្ពំ វេទមតិច្ច វត្តតិ. សោ សត្ថសញ្ញិតានិ វេទានិ គតោ ញាតោ អតិក្កន្តោវ ហោតិ. យោ វេទនាសុ វីតរាគោ, សោបិ វេទនាសញ្ញិតានិ វេទានិ គតោ អតិក្កន្តោ, អតិវេទនំ គតោតិបិ វេទគូ. តស្មា តម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ បត្តិន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘វេទានិ វិចេយ្យ…បេ… វេទគូ សោ’’តិ អាហ.

សមេច្ចាតិ ញាណេន សមាគន្ត្វា. អភិសមេច្ចាតិ ញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា. ធម្មន្តិ ចតុសច្ចធម្មំ. សព្ពេ សង្ខារាតិ សព្ពេ សប្បច្ចយា ធម្មា. តេ ហិ សង្ខតសង្ខារា នាម. បច្ចយេហិ សង្គម្ម ករីយន្តីតិ សង្ខារា, តេ ឯវំ បច្ចយេហិ សង្គម្ម កតត្តា ‘‘សង្ខតា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តា. ‘‘កម្មនិព្ពត្តា តេភូមករូបារូបធម្មា អភិសង្ខតសង្ខារា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៧) អដ្ឋកថាសុ វុត្តា. តេបិ ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២២១, ២៧២; សំ. និ. ១.១៨៦) សង្ខតសង្ខារេសុ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘អវិជ្ជាគតោយំ, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥១) អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាវ អាគតា. តេភូមិកកុសលាកុសលចេតនា អភិសង្ខរណកសង្ខារា នាម. ‘‘យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ, តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១៥) អាគតំ កាយិកចេតសិកវីរិយំ បយោគាភិសង្ខារោ នាម. ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ, តតោ កាយសង្ខារោ, តតោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៦៤) អាគតា វិតក្កវិចារា វាចំ សង្ខរោន្តីតិ វចីសង្ខារា, អស្សាសបស្សាសា កាយេន សង្ខរីយន្តីតិ កាយសង្ខារា, សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តេន សង្ខរីយន្តីតិ ចិត្តសង្ខារា. ឥធ បន សង្ខតសង្ខារា អធិប្បេតា. អនិច្ចា ហុត្វា អភាវដ្ឋេន. ទុក្ខា បដិបីឡនដ្ឋេន. សព្ពេ ធម្មាតិ និព្ពានម្បិ អន្តោកត្វា វុត្តា. អនត្តា អវសវត្តនដ្ឋេន. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ ឯត្ថ យំ បដិច្ច ផលមេតិ, សោ បច្ចយោ. បដិច្ចាតិ ន វិនា, អបច្ចក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតីតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ អត្ថោ. អបិច ឧបការកដ្ឋោ បច្ចយដ្ឋោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ, តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា. សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ, ឯវំ សម្ភវន្តិសទ្ទស្ស សេសបទេហិបិ យោជនា កាតព្ពា.

តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណំ. កតមេ សង្ខារា? បុញ្ញាភិសង្ខារោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ, កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ចិត្តសង្ខារោ, អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចេតនា, បញ្ច រូបាវចរកុសលចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ, ទ្វាទស អកុសលចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ, ចតស្សោ អរូបាវចរកុសលចេតនា អានេញ្ជាភិសង្ខារោ, កាយសញ្ចេតនា កាយសង្ខារោ, វចីសញ្ចេតនា វចីសង្ខារោ, មនោសញ្ចេតនា ចិត្តសង្ខារោ.

តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘ឥមេ សង្ខារា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តី’’តិ? អវិជ្ជាភាវេ ភាវតោ. យស្ស ហិ ទុក្ខាទីសុ អវិជ្ជាសង្ខាតំ អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតិ, សោ ទុក្ខេ តាវ បុព្ពន្តាទីសុ ច អញ្ញាណេន សំសារទុក្ខំ សុខសញ្ញាយ គហេត្វា តស្សេវ ហេតុភូតេ តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ. សមុទយេ អញ្ញាណេន ទុក្ខហេតុភូតេបិ តណ្ហាបរិក្ខារេ សង្ខារេ សុខហេតុតោ មញ្ញមានោ អារភតិ. និរោធេ បន មគ្គេ ច អញ្ញាណេន ទុក្ខស្ស អនិរោធភូតេបិ គតិវិសេសេ ទុក្ខនិរោធសញ្ញី ហុត្វា និរោធស្ស ច អមគ្គភូតេសុបិ យញ្ញាមរតបាទីសុ និរោធមគ្គសញ្ញី ហុត្វា ទុក្ខនិរោធំ បត្ថយមានោ យញ្ញាមរតបាទិមុខេន តិវិធេបិ សង្ខារេ អារភតិ.

អបិ ច សោ តាយ ចតូសុ សច្ចេសុ អប្បហីនាវិជ្ជតាយ វិសេសតោ ជាតិជរារោគមរណាទិអនេកាទីនវវោកិណ្ណម្បិ បុញ្ញផលសង្ខាតំ ទុក្ខំ ទុក្ខតោ អជានន្តោ តស្ស អធិគមាយ កាយវចីចិត្តសង្ខារភេទំ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ ទេវច្ឆរកាមកោ វិយ មរុប្បបាតំ. សុខសម្មតស្សាបិ ច តស្ស បុញ្ញផលស្ស អន្តេ មហាបរិឡាហជនិកំ វិបរិណាមទុក្ខតំ អប្បស្សាទតញ្ច អបស្សន្តោបិ តប្បច្ចយំ វុត្តប្បការមេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ សលភោ វិយ ទីបសិខាភិនិបាតំ, មធុពិន្ទុគិទ្ធោ វិយ ច មធុលិត្តសត្ថធារាលេហនំ.

កាមុបសេវនាទីសុ ច សវិបាកេសុ អាទីនវំ អបស្សន្តោ សុខសញ្ញាយ ចេវ កិលេសាភិភូតតាយ ច ទ្វារត្តយប្បវត្តម្បិ អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ, មរិតុកាមោ វិយ ច វិសខាទនំ. អារុប្បវិបាកេសុ ចាបិ សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខតំ អនវពុជ្ឈមានោ សស្សតាទិវិបល្លាសេន ចិត្តសង្ខារភូតំ អានេញ្ជាភិសង្ខារំ អារភតិ ទិសាមូឡ្ហោ វិយ បិសាចនគរាភិមុខមគ្គគមនំ. ឯវំ យស្មា អវិជ្ជាភាវតោវ សង្ខារភាវោ, ន អភាវតោ. តស្មា ជានិតព្ពមេតំ ‘‘ឥមេ សង្ខារា អវិជ្ជាបច្ចយា ហោន្តី’’តិ.

ឯត្ថាហ – គណ្ហាម តាវ ឯតំ ‘‘អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ’’តិ, កិំ បនាយមេកាវ អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ, ឧទាហុ អញ្ញេបិ បច្ចយា សន្តីតិ? កិំ បនេត្ថ យទិ តាវ ឯកាវ, ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតិ. អថ អញ្ញេបិ សន្តិ, ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯកការណនិទ្ទេសោ នុបបជ្ជតីតិ? ន នុបបជ្ជតិ. កស្មា? យស្មា –

‘‘ឯកំ ន ឯកតោ ឥធ, នានេកមនេកតោបិ នោ ឯកំ;

ផលមត្ថិ អត្ថិ បន ឯក-ហេតុផលទីបនេ អត្ថោ’’. (វិភ. អដ្ឋ. ២២៦, សង្ខារបទនិទ្ទេស; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.១០៥; វិសុទ្ធិ. ២.៦១៧);

ភគវា ហិ កត្ថចិ បធានត្តា, កត្ថចិ បាកដត្តា, កត្ថចិ អសាធារណត្តា ទេសនាវិលាសស្ស ច វេនេយ្យានញ្ច អនុរូបតោ ឯកមេវ ហេតុំ វា ផលំ វា ទីបេតិ. តស្មា អយមិធ អវិជ្ជា វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ វត្ថារម្មណសហជាតធម្មាទីសុ សង្ខារការណេសុ ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥២) ច, ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៤) ច វចនតោ អញ្ញេសម្បិ តណ្ហាទីនំ សង្ខារហេតូនំ ហេតូតិ បធានត្តា, ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាគតោ បុញ្ញាភិសង្ខារម្បិ អភិសង្ខរោតី’’តិ បាកដត្តា, អសាធារណត្តា ច សង្ខារានំ ហេតុភាវេន ទីបិតាតិ វេទិតព្ពា. ឯតេនេវ ច ឯកេកហេតុផលទីបនបរិហារវចនេន សព្ពត្ថ ឯកេកហេតុផលទីបនេ បយោជនំ វេទិតព្ពន្តិ.

ឯត្ថាហ – ឯវំ សន្តេបិ ឯកន្តានិដ្ឋផលាយ សាវជ្ជាយ អវិជ្ជាយ កថំ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារបច្ចយត្តំ យុជ្ជតិ? ន ហិ និម្ពពីជតោ ឧច្ឆុ ឧប្បជ្ជតីតិ. កថំ ន យុជ្ជិស្សតិ? លោកស្មិញ្ហិ –

‘‘វិរុទ្ធោ ចា វិរុទ្ធោ ច, សទិសាសទិសោ តថា;

ធម្មានំ បច្ចយោ សិទ្ធោ, វិបាកា ឯវ តេ ច ន’’.

ឥតិ អយំ អវិជ្ជា វិបាកវសេន ឯកន្តានិដ្ឋផលា, សភាវវសេន ច សាវជ្ជាបិ សមានា សព្ពេសម្បិ ឯតេសំ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ យថានុរូបំ ឋានកិច្ចសភាវវិរុទ្ធាវិរុទ្ធបច្ចយវសេន, សទិសាសទិសបច្ចយវសេន ច បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. អបិ ច អយំ អញ្ញោបិ បរិយាយោ –

‘‘ចុតូបបាតេ សំសារេ, សង្ខារានញ្ច លក្ខណេ;

យោ បដិច្ចសមុប្បន្ន-ធម្មេសុ ច វិមុយ្ហតិ.

‘‘អភិសង្ខរោតិ សោ ឯតេ, សង្ខារេ តិវិធេ យតោ;

អវិជ្ជា បច្ចយោ តេសំ, តិវិធានម្បយំ តតោ.

‘‘យថាបិ នាម ជច្ចន្ធោ, នរោ អបរិណាយកោ;

ឯកទា យាតិ មគ្គេន, ឧម្មគ្គេនាបិ ឯកទា.

‘‘សំសារេ សំសរំ ពាលោ, តថា អបរិណាយកោ;

ករោតិ ឯកទា បុញ្ញំ, អបុញ្ញមបិ ឯកទា.

‘‘យទា ច ញត្វា សោ ធម្មំ, សច្ចានិ អភិសមេស្សតិ;

តទា អវិជ្ជូបសមា, ឧបសន្តោ ចរិស្សតី’’តិ.

សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណន្តិ ឆវិញ្ញាណកាយា ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណំ ឃានវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ កាយវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណំ. តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ កុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកន្តិ ទុវិធំ. តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ. មនោវិញ្ញាណំ បន ទ្វេ វិបាកមនោធាតុយោ, តិស្សោ អហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយោ, អដ្ឋ សហេតុកវិបាកចិត្តានិ, បញ្ច រូបាវចរវិបាកចិត្តានិ, ចត្តារិ អរូបាវចរវិបាកចិត្តានីតិ ពាវីសតិវិធំ. ឥតិ សព្ពានិ ពាត្តិំសលោកិយវិបាកវិញ្ញាណានិ.

តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘ឥទំ វុត្តប្បការំ វិញ្ញាណំ សង្ខារបច្ចយា ហោតី’’តិ? ឧបចិតកម្មាភាវេ វិបាកាភាវតោ. វិបាកញ្ហេតំ, វិបាកញ្ច ន ឧបចិតកម្មាភាវេ ឧប្បជ្ជតិ, យទិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សព្ពេសំ សព្ពវិបាកានិ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, ន ច ឧប្បជ្ជន្តីតិ ជានិតព្ពមេតំ ‘‘សង្ខារបច្ចយា ឥទំ វិញ្ញាណំ ហោតី’’តិ. សព្ពមេវ ហិ ឥទំ បវត្តិបដិសន្ធិវសេន ទ្វេធា បវត្តតិ. តត្ថ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិ, ទ្វេ មនោធាតុយោ, សោមនស្សសហគតា អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឥមានិ តេរស បញ្ចវោការភវេ បវត្តិយំយេវ បវត្តន្តិ. សេសានិ ឯកូនវីសតិ តីសុ ភវេសុ យថានុរូបំ បវត្តិយម្បិ បដិសន្ធិយម្បិ បវត្តន្តិ.

‘‘លទ្ធប្បច្ចយមិតិ ធម្ម-មត្តមេតំ ភវន្តរមុបេតិ;

នាស្ស តតោ សង្កន្តិ, ន តតោ ហេតុំ វិនា ហោតិ’’.

ឥតិ ហេតំ លទ្ធប្បច្ចយំ រូបារូបធម្មមត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ‘‘ភវន្តរមុបេតី’’តិ វុច្ចតិ, ន សត្តោ ន ជីវោ. តស្ស ច នាបិ អតីតភវតោ ឥធ សង្កន្តិ អត្ថិ, នាបិ តតោ ហេតុំ វិនា ឥធ បាតុភាវោ. ឯត្ថ ច បុរិមំ ចវនតោ ចុតិ, បច្ឆិមំ ភវន្តរាទិបដិសន្ធានតោ បដិសន្ធីតិ វុច្ចតិ.

ឯត្ថាហ – ននុ ឯវំ អសង្កន្តិបាតុភាវេ សតិ យេ ឥមស្មិំ មនុស្សត្តភាវេ ខន្ធា, តេសំ និរុទ្ធត្តា, ផលបច្ចយស្ស ច កម្មស្ស តត្ថ អគមនតោ, អញ្ញស្ស អញ្ញតោ ច តំ ផលំ សិយា, ឧបភុញ្ជកេ ច អសតិ កស្ស តំ ផលំ សិយា, តស្មា ន សុន្ទរមិទំ វិធានន្តិ? តត្រិទំ វុច្ចតិ –

‘‘សន្តានេ យំ ផលំ ឯតំ, នាញ្ញស្ស ន ច អញ្ញតោ;

ពីជានំ អភិសង្ខារោ, ឯតស្សត្ថស្ស សាធកោ.

‘‘ផលស្សុប្បត្តិយា ឯវ, សិទ្ធា ភុញ្ជកសម្មុតិ;

ផលុប្បាទេន រុក្ខស្ស, យថា ផលតិ សម្មុតី’’តិ.

យោបិ វទេយ្យ ‘‘ឯវំ សន្តេបិ ឯតេ សង្ខារា វិជ្ជមានា វា ផលស្ស បច្ចយា សិយុំ, អវិជ្ជមានា វា. យទិ ច វិជ្ជមានា, បវត្តិក្ខណេយេវ នេសំ វិបាកេន ភវិតព្ពំ. អថ អវិជ្ជមានា, បវត្តិតោ បុព្ពេ បច្ឆា ច និច្ចំ ផលាវហា សិយុ’’ន្តិ. សោ ឯវំ វត្តព្ពោ –

‘‘កតត្តា បច្ចយា ឯតេ, ន ច និច្ចំ ផលាវហា;

បាដិភោគាទិកំ តត្ថ, វេទិតព្ពំ និទស្សន’’ន្តិ.

វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ ឥធ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា នាមំ, ចត្តារិ មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ រូបំ. អភាវកគព្ភសេយ្យកានំ អណ្ឌជានញ្ច បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុទសកំ កាយទសកន្តិ វីសតិ រូបរូបានិ, តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯតេ តេវីសតិ ធម្មា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វេទិតព្ពា. សភាវកានំ ភាវទសកំ បក្ខិបិត្វា តេត្តិំស, ឱបបាតិកសត្តេសុ ព្រហ្មកាយិកាទីនំ បដិសន្ធិក្ខណេ ចក្ខុសោតវត្ថុទសកានិ ជីវិតិន្ទ្រិយនវកញ្ចាតិ ឯកូនចត្តាលីស រូបរូបានិ, តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯតេ ពាចត្តាលីស ធម្មា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វេទិតព្ពា. កាមភវេ បន សេសឱបបាតិកានំ, សំសេទជានំ វា សភាវកបរិបុណ្ណាយតនានំ បដិសន្ធិក្ខណេ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយវត្ថុភាវទសកានីតិ សត្តតិ រូបរូបានិ, តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធាតិ ឯតេ តេសត្តតិ ធម្មា ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វេទិតព្ពា. ឯស ឧក្កំសោ, អវកំសេន បន តំតំទសកវិកលានំ តស្ស តស្ស វសេន ហាបេត្វា ហាបេត្វា បដិសន្ធិយំ វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបសង្ខា វេទិតព្ពា. អរូបីនំ បន តយោវ អរូបិនោ ខន្ធា. អសញ្ញីនំ រូបតោ ជីវិតិន្ទ្រិយនវកមេវាតិ. ឯស តាវ បដិសន្ធិយំ នយោ.

បវត្តេ បន សព្ពត្ថ រូបបវត្តិទេសេ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ បដិសន្ធិចិត្តេន សហ បវត្តឧតុតោ ឧតុសមុដ្ឋានំ សុទ្ធដ្ឋកំ បាតុភវតិ. បឋមភវង្គតោ បភុតិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ សុទ្ធដ្ឋកំ, សទ្ទបាតុភាវកាលេ ឧតុតោ ចេវ ចិត្តតោ ច សទ្ទនវកំ, កពឡីការាហារូបជីវីនំ អាហារសមុដ្ឋានំ សុទ្ធដ្ឋកន្តិ ឯវំ អាហារសមុដ្ឋានស្ស, សុទ្ធដ្ឋកស្ស, ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានានញ្ច ទ្វិន្នំ នវកានំ វសេន ឆព្ពីសតិវិធំ, ឯកេកចិត្តេ តិក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជមានំ វុត្តកម្មសមុដ្ឋានញ្ច សត្តតិវិធន្តិ ឆន្នវុតិវិធំ រូបំ, តយោ ច អរូបិនោ ខន្ធាតិ នវនវុតិធម្មា យថាសម្ភវំ ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘បដិសន្ធិនាមរូបំ វិញ្ញាណបច្ចយា ហោតី’’តិ? សុត្តតោ យុត្តិតោ ច. សុត្តេ ហិ ‘‘ចិត្តានុបរិវត្តិនោ ធម្មា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៦២) នយេន ពហុធា វេទនាទីនំ វិញ្ញាណបច្ចយតា សិទ្ធា. យុត្តិតោ បន –

‘‘ចិត្តជេន ហិ រូបេន, ឥធ ទិដ្ឋេន សិជ្ឈតិ;

អទិដ្ឋស្សាបិ រូបស្ស, វិញ្ញាណំ បច្ចយោ ឥតី’’តិ.

នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ នាមំ វុត្តមេវ. ឥធ បន រូបំ និយមតោ ចត្តារិ មហាភូតានិ, ឆ វត្ថូនិ, ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ ឯកាទសវិធំ. សឡាយតនំ បន ចក្ខាយតនំ សោតឃានជិវ្ហាកាយមនាយតនំ.

តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘នាមរូបំ សឡាយតនស្ស បច្ចយោ’’តិ? នាមរូបភាវេ ភាវតោ. តស្ស តស្ស ហិ នាមស្ស រូបស្ស ច ភាវេ តំ តំ អាយតនំ ហោតិ, ន អញ្ញថាតិ.

សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោតិ –

‘‘ឆឡេវ ផស្សា សង្ខេបា, ចក្ខុសម្ផស្សអាទយោ;

វិញ្ញាណមិវ ពាត្តិំស, វិត្ថារេន ភវន្តិ តេ’’.

ផស្សបច្ចយា វេទនាតិ –

‘‘ទ្វារតោ វេទនា វុត្តា, ចក្ខុសម្ផស្សជាទិកា;

ឆឡេវ តា បភេទេន, ឥធ ពាត្តិំស វេទនា’’.

វេទនាបច្ចយា តណ្ហាតិ –

‘‘រូបតណ្ហាទិភេទេន, ឆ តណ្ហា ឥធ ទីបិតា;

ឯកេកា តិវិធា តត្ថ, បវត្តាការតោ មតា.

‘‘ទុក្ខី សុខំ បត្ថយតិ, សុខី ភិយ្យោបិ ឥច្ឆតិ;

ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា.

‘‘តណ្ហាយ បច្ចយា តស្មា, ហោន្តិ តិស្សោបិ វេទនា;

វេទនាបច្ចយា តណ្ហា, ឥតិ វុត្តា មហេសិនា’’តិ.

តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានន្តិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ កាមុបាទានំ ទិដ្ឋុបាទានំ សីលព្ពតុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ. ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ឥធ កម្មភវោ អធិប្បេតោ, ឧបបត្តិភវោ បន បទុទ្ធារវសេន វុត្តោ. ភវបច្ចយា ជាតីតិ កម្មភវបច្ចយា ជាតិ បដិសន្ធិខន្ធានំ បាតុភវោ.

តត្ថ សិយា – កថំ បនេតំ ជានិតព្ពំ ‘‘ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ’’តិ ចេ? ពាហិរបច្ចយសមត្តេបិ ហីនបណីតតាទិវិសេសទស្សនតោ. ពាហិរានញ្ហិ ជនកជននិសុក្កសោណិតាហារាទីនំ បច្ចយានំ សមត្តេបិ សត្តានំ យមកានម្បិ សតំ ហីនបណីតតាទិវិសេសោ ទិស្សតិ. សោ ច ន អហេតុកោ សព្ពទា ច សព្ពេសញ្ច អភាវតោ, ន កម្មភវតោ អញ្ញហេតុកោ តទភិនិព្ពត្តកសត្តានំ អជ្ឈត្តសន្តានេ អញ្ញស្ស ការណស្ស អភាវតោតិ កម្មភវហេតុកោវ. កម្មញ្ហិ សត្តានំ ហីនបណីតតាទិវិសេសស្ស ហេតុ. តេនាហ ភគវា – ‘‘កម្មំ សត្តេ វិភជតិ យទិទំ ហីនបណីតតាយា’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៩). តស្មា ជានិតព្ពមេតំ ‘‘ភវោ ជាតិយា បច្ចយោ’’តិ.

ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទីសុ យស្មា អសតិ ជាតិយា ជរាមរណញ្ចេវ សោកាទយោ ច ធម្មា ន ហោន្តិ, ជាតិយា បន សតិ ជរាមរណញ្ចេវ ជរាមរណសង្ខាតទុក្ខធម្មផុដ្ឋស្ស ពាលស្ស ជរាមរណាទិសម្ពន្ធា វា តេន តេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស អនភិសម្ពន្ធា វា សោកាទយោ ច ធម្មា ហោន្តិ. តស្មា ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ. សមេច្ច អភិសមេច្ច ធម្មន្តិ ញាណេន សមាគន្ត្វា ចតុសច្ចធម្មំ បដិវិជ្ឈិត្វា.

ឯវំ ទ្វាទសបទិកំ បច្ចយាការប្បវត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដវសេន អវិជ្ជាទីនំ និរោធទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោតិ សមេច្ច អភិសមេច្ច ធម្ម’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អវិជ្ជានិរោធាតិ អវិជ្ជាយ អនុប្បាទនិរោធា បុន អប្បវត្តិនិរោធេន. សង្ខារនិរោធោតិ សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ. ឯវំ សេសបទេសុបិ. ឥទំ ទុក្ខន្តិអាទយោ បុព្ពេ វុត្តនយា ឯវ. ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ ឥមេ តេភូមកា ធម្មា សភាវលក្ខណាវពោធវសេន សោភនាការេន, អធិកេន ញាណេន វា សភាវតោ ជានិតព្ពា. បរិញ្ញេយ្យាតិ សាមញ្ញលក្ខណាវពោធវសេន, កិច្ចសមាបនវសេន ច ព្យាបិត្វា ជានិតព្ពា. ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពាតិ ឥមេ សមុទយបក្ខិកា ធម្មា តេន តេន គុណង្គេន បហាតព្ពា. ភាវេតព្ពាតិ វឌ្ឍេតព្ពា. សច្ឆិកាតព្ពាតិ បច្ចក្ខំ កាតព្ពា. ទុវិធា សច្ឆិកិរិយា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា ច អារម្មណសច្ឆិកិរិយា ច. ឆន្នំ ផស្សាយតនានន្តិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ អាយតនានំ. សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ចាតិ ឧប្បាទញ្ច និរោធញ្ច.

ភូរិបញ្ញោតិ ភូរិ វិយាតិ ភូរិ, តាយ ភូរិបញ្ញាយ សមន្នាគតោ ភូរិបញ្ញោ. មហាបញ្ញោតិអាទីសុ មហាបញ្ញាទីហិ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

តត្រិទំ មហាបញ្ញាទីនំ នានត្តំ – កតមា មហាបញ្ញា? មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា. មហន្តេ ធម្មេ…បេ… មហន្តា និរុត្តិយោ… មហន្តានិ បដិភានានិ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា. មហន្តេ សីលក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា. មហន្តេ សមាធិក្ខន្ធេ…បេ… បញ្ញាក្ខន្ធេ… វិមុត្តិក្ខន្ធេ… វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា. មហន្តានិ ឋានាឋានានិ…បេ… មហាវិហារសមាបត្តិយោ… មហន្តានិ អរិយសច្ចានិ… មហន្តេ សតិបដ្ឋានេ… សម្មប្បធានេ… ឥទ្ធិបាទេ… មហន្តានិ ឥន្ទ្រិយានិ … ពលានិ… ពោជ្ឈង្គានិ… មហន្តេ អរិយមគ្គេ… មហន្តានិ សាមញ្ញផលានិ… មហាអភិញ្ញាយោ… មហន្តំ បរមត្ថំ និព្ពានំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ មហាបញ្ញា.

កតមា បុថុបញ្ញា? បុថុនានាខន្ធេសុ ញាណំ បវត្តតីតិ បុថុបញ្ញា. បុថុនានាធាតូសុ…បេ… បុថុនានាអាយតនេសុ… បុថុនានាបដិច្ចសមុប្បាទេសុ… បុថុនានាសុញ្ញតមនុបលព្ភេសុ… បុថុនានាអត្ថេសុ… ធម្មេសុ… និរុត្តីសុ… បដិភានេសុ… បុថុនានាសីលក្ខន្ធេសុ… បុថុនានាសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធេសុ… បុថុនានាឋានាឋានេសុ… បុថុនានាវិហារសមាបត្តីសុ… បុថុនានាអរិយសច្ចេសុ… បុថុនានាសតិបដ្ឋានេសុ… សម្មប្បធានេសុ… ឥទ្ធិបាទេសុ… ឥន្ទ្រិយេសុ… ពលេសុ… ពោជ្ឈង្គេសុ… បុថុនានាអរិយមគ្គេសុ… សាមញ្ញផលេសុ… អភិញ្ញាសុ… បុថុនានាជនសាធារណេ ធម្មេ សមតិក្កម្ម បរមត្ថេ និព្ពានេ ញាណំ បវត្តតីតិ បុថុបញ្ញា.

កតមា ហាសបញ្ញា? ឥធេកច្ចោ ហាសពហុលោ វេទពហុលោ តុដ្ឋិពហុលោ បាមោជ្ជពហុលោ សីលំ បរិបូរេតិ. ឥន្ទ្រិយសំវរំ បរិបូរេតិ. ភោជនេ មត្តញ្ញុតំ…បេ… ជាគរិយានុយោគំ… សីលក្ខន្ធំ… សមាធិក្ខន្ធំ… បញ្ញាក្ខន្ធំ… វិមុត្តិក្ខន្ធំ… វិមុត្តិញាណទស្សនក្ខន្ធំ បរិបូរេតីតិ ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ…បេ… បាមោជ្ជពហុលោ ឋានាឋានំ បដិវិជ្ឈតីតិ ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ វិហារសមាបត្តិយោ បរិបូរេតីតិ ហាសបញ្ញា. ហាសពហុលោ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតីតិ ហាសបញ្ញា. សតិបដ្ឋានេ ភាវេតិ សម្មប្បធានេ… ឥទ្ធិបាទេ… ឥន្ទ្រិយានិ… ពលានិ… ពោជ្ឈង្គេ… អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ ហាសបញ្ញា, ហាសពហុលោ សាមញ្ញផលានិ សច្ឆិករោតីតិ ហាសបញ្ញា, អភិញ្ញាយោ បដិវិជ្ឈតីតិ ហាសបញ្ញា, ហាសពហុលោ បរមត្ថំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ ហាសបញ្ញា.

កតមា ជវនបញ្ញា? យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. ទុក្ខតោ, អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ… ទុក្ខតោ… អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចតោ… ទុក្ខតោ… អនត្តតោ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា.

រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ តុលយិត្វា តីរយិត្វា វិភាវយិត្វា វិភូតំ កត្វា រូបនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ តុលយិត្វា…បេ… វិភូតំ កត្វា ជរាមរណនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា.

រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ តុលយិត្វា…បេ… វិភូតំ កត្វា រូបនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា. វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ…បេ… និរោធធម្មន្តិ តុលយិត្វា…បេ… វិភូតំ កត្វា ជរាមរណនិរោធេ និព្ពានេ ខិប្បំ ជវតីតិ ជវនបញ្ញា.

កតមា តិក្ខបញ្ញា? ខិប្បំ កិលេសេ ឆិន្ទតីតិ តិក្ខបញ្ញា. ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ. ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ… ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ… ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ… ឧប្បន្នំ រាគំ… ឧប្បន្នំ ទោសំ… មោហំ… កោធំ… ឧបនាហំ… មក្ខំ… បឡាសំ… ឥស្សំ… មច្ឆរិយំ… មាយំ… សាឋេយ្យំ… ថម្ភំ… សារម្ភំ… មានំ… អតិមានំ… មទំ… បមាទំ… សព្ពេ កិលេសេ… សព្ពេ ទុច្ចរិតេ… សព្ពេ អភិសង្ខារេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ នាធិវាសេតិ បជហតិ វិនោទេតិ ព្យន្តីករោតិ អនភាវំ គមេតីតិ តិក្ខបញ្ញា. ឯកម្ហិ អាសនេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ, ចតស្សោ ច បដិសម្ភិទាយោ, ឆ អភិញ្ញាយោ អធិគតា ហោន្តិ សច្ឆិកតា ផស្សិតា បញ្ញាយាតិ តិក្ខបញ្ញា.

កតមា និព្ពេធិកបញ្ញា? ឥធេកច្ចោ សព្ពសង្ខារេសុ ឧព្ពេគពហុលោ ហោតិ ឧត្តាសពហុលោ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ អរតិពហុលោ អនភិរតិពហុលោ ពហិមុខោ ន រមតិ សព្ពសង្ខារេសុ, អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អបទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ និព្ពេធិកបញ្ញា. អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អបទាលិតបុព្ពំ ទោសក្ខន្ធំ…បេ… មោហក្ខន្ធំ… កោធំ… ឧបនាហំ…បេ… សព្ពេ ភវគាមិកម្មេ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ និព្ពេធិកបញ្ញា.

២៨. ស សព្ពធម្មេសុ វិសេនិភូតោ, យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំ វ សុតំ មុតំ វាតិ សោ ភូរិបញ្ញោ ខីណាសវោ យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា មុតំ វា តេសុ សព្ពធម្មេសុ មារសេនំ វិនាសេត្វា ឋិតភាវេន វិសេនិភូតោ. តមេវ ទស្សិន្តិ តំ ឯវ វិសុទ្ធទស្សិំ. វិវដំ ចរន្តន្តិ តណ្ហាឆទនាទិវិគមេន វិវដំ ហុត្វា ចរន្តំ. កេនីធ លោកស្មិ វិកប្បយេយ្យាតិ កេន ឥធ លោកេ តណ្ហាកប្បេន វា ទិដ្ឋិកប្បេន វា កោចិ វិកប្បេយ្យ, តេសំ វា បហីនត្តា រាគាទិនា បុព្ពេ វុត្តេនាតិ.

កាមា តេ បឋមា សេនាតិអាទីសុ ចតូសុ គាថាសុ អយមត្ថោ – យស្មា អាទិតោវ អគារិយភូតេ សត្តេ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមា មោហយន្តិ, តេ អភិភុយ្យ អនគារិយភាវំ ឧបគតានំ បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ, អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ចេតំ – ‘‘បព្ពជិតេន ខោ, អាវុសោ, អភិរតិ ទុក្ករា’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៣១). តតោ តេ បរបដិពទ្ធជីវិកត្តា ខុប្បិបាសា ពាធេតិ, តាយ ពាធិតានំ បរិយេសនតណ្ហា ចិត្តំ កិលមយតិ, អថ នេសំ កិលន្តចិត្តានំ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ តតោ វិសេសមនធិគច្ឆន្តានំ ទុរភិសម្ភវេសុ អរញ្ញវនបត្ថេសុ សេនាសនេសុ វិហរតំ ឧត្រាសសញ្ញិតា ភីរុ ជាយតិ, តេសំ ឧស្សង្កិតបរិសង្កិតានំ ទីឃរត្តំ វិវេករសមនស្សាទយមានានំ វិហរតំ ‘‘ន សិយា នុ ខោ ឯស មគ្គោ’’តិ បដិបត្តិយំ វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តំ វិនោទេត្វា វិហរតំ អប្បមត្តកេន វិសេសាធិគមេន មានមក្ខថម្ភា ជាយន្តិ, តេបិ វិនោទេត្វា វិហរតំ តតោ អធិកតរំ វិសេសាធិគមំ និស្សាយ លាភសក្ការសិលោកា ឧប្បជ្ជន្តិ, លាភាទិមុច្ឆិតា ធម្មបដិរូបកានិ បកាសេន្តា មិច្ឆាយសំ អធិគន្ត្វា តត្ថ ឋិតា ជាតិអាទីហិ អត្តានំ ឧក្កំសេន្តិ, បរំ វម្ភេន្តិ. តស្មា កាមាទីនំ បឋមសេនាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឯវមេតំ ទសវិធំ សេនំ ឧទ្ទិសិត្វា យស្មា សា កណ្ហធម្មសមន្នាគតត្តា កណ្ហស្ស នមុចិនោ ឧបការាយ សំវត្តតិ, តស្មា នំ ‘‘តវ សេនា’’តិ និទ្ទិសន្តោ អាហ – ‘‘ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី’’តិ. តត្ថ អភិប្បហារិនីតិ សមណព្រាហ្មណានំ ឃាតិនី និប្បោថិនី, អន្តរាយករីតិ អត្ថោ. ន នំ អសូរោ ជិនាតិ, ជេត្វាវ លភតេ សុខន្តិ ឯវំ តវ សេនំ អសូរោ កាយេ ច ជីវិតេ ច សាបេក្ខោ បុរិសោ ន ជិនាតិ, សូរោ បន ជិនាតិ, ជេត្វាវ មគ្គសុខំ ផលសុខញ្ច អធិគច្ឆតិ.

យតោ ចតូហិ អរិយមគ្គេហីតិ យទា ចតូហិ និទ្ទោសនិព្ពានមគ្គនសង្ខាតេហិ មគ្គេហិ. មារសេនាតិ មារស្ស សេនា វចនករា កិលេសា. បដិសេនិករាតិ បដិបក្ខករា. ជិតា ចាតិ បរាជយមានា ហនិតា ច. បរាជិតា ចាតិ និគ្គហិតា ច. ភគ្គាតិ ភិន្នា. វិប្បលុគ្គាតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណា. បរម្មុខាតិ វិមុខភាវំ បាបិតា. វិសេនិភូតោតិ និក្កិលេសោ ហុត្វា ឋិតោ.

វោទាតទស្សិន្តិ ព្យវទាតទស្សិំ. តានិ ឆទនានីតិ ឯតានិ តណ្ហាទិកិលេសឆទនានិ. វិវដានីតិ បាកដីកតានិ. វិទ្ធំសិតានីតិ ឋិតដ្ឋានតោ អបហតានិ. ឧគ្ឃាដិតានីតិ ឧប្បាដិតានិ. សមុគ្ឃាដិតានីតិ វិសេសេន ឧប្បាដិតានិ.

២៩. ន កប្បយន្តីតិ គាថាយ សម្ពន្ធោ អត្ថោ ច – កិញ្ច ភិយ្យោ? តេ ហិ តាទិសា សន្តោ ទ្វិន្នំ កប្បានំ បុរេក្ខារានញ្ច កេនចិ ន កប្បយន្តិ, ន បុរេក្ខរោន្តិ. បរមត្ថំ អច្ចន្តសុទ្ធិំ អធិគតត្តា អនច្ចន្តសុទ្ធិំយេវ អកិរិយសស្សតទិដ្ឋិំ ‘‘អច្ចន្តសុទ្ធី’’តិ ន តេ វទន្តិ. អាទានគន្ថំ គតិតំ វិសជ្ជាតិ ចតុព្ពិធម្បិ រូបាទីនំ អាទាយកត្តា អាទានគន្ថំ អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ គថិតំ ពទ្ធំ អរិយមគ្គសត្ថេន វិស្សជ្ជ ឆិន្ទិត្វា. សេសំ បាកដមេវ.

អច្ចន្តសុទ្ធិន្តិ អច្ចន្តំ បរមត្ថំ សុទ្ធិំ. សំសារសុទ្ធិន្តិ សំសារតោ សុទ្ធិំ. អកិរិយទិដ្ឋិន្តិ ករោតោ ន ករីយតិ បាបន្តិ អកិរិយទិដ្ឋិំ. សស្សតវាទន្តិ ‘‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ’’តិ វចនំ. ន វទន្តិ ន កថេន្តិ.

គន្ថាតិ នាមកាយំ គន្ថេន្តិ, ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. អភិជ្ឈា ច សា នាមកាយឃដនវសេន គន្ថោ ចាតិ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ. ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ ព្យាបាទោ. ព្យាបាទោ ច សោ វុត្តនយេន គន្ថោ ចាតិ ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ. សីលព្ពតបរាមាសោតិ ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិ (ធ. ស. ១១៤៣, ១២២២) បរតោ អាមាសោ. ឥទំសច្ចាភិនិវេសោតិ សព្ពញ្ញុភាសិតម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ធ. ស. ១១៤៤) ឥមិនា អាការេន អភិនិវេសោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ. អត្តនោ ទិដ្ឋិយា រាគោតិ អត្តនា អភិនិវិសិត្វា គហិតាយ ទិដ្ឋិយា ឆន្ទរាគោ. បរវាទេសុ អាឃាតោតិ បរស្ស វចនេសុ កោបោ. អប្បច្ចយោតិ អតុដ្ឋាការោ. អត្តនោ សីលំ វាតិ អត្តនា សមាទិន្នំ គោសីលាទិសីលំ វា. អត្តនោ ទិដ្ឋីតិ អត្តនា គហិតា បរាមដ្ឋា ទិដ្ឋិ. តេហិ គន្ថេហីតិ ឯតេហិ វុត្តេហិ នាមកាយឃដនេហិ. រូបំ អាទិយន្តីតិ ចតុសមុដ្ឋានិកំ រូបារម្មណំ អាទិយន្តិ គណ្ហន្តិ. ឧបាទិយន្តីតិ ឧបគន្ត្វា គណ្ហន្តិ តណ្ហាគហណេន. បរាមសន្តិ ទិដ្ឋិគហណេន. អភិនិវិសន្តិ មានគហណេន. វដ្ដន្តិ តេភូមកវដ្ដំ. គន្ថេតិ ពន្ធនេ.

វោសជ្ជិត្វា វាតិ សម្មា វិស្សជ្ជិត្វា វា. គថិតេតិ ពន្ធនេ. គន្ថិតេតិ គន្ថនេន គន្ថិតេ. វិពន្ធេតិ វិសេសេន ពន្ធេ. អាពន្ធេតិ អនេកវិធេន ពន្ធេ. បលិពុទ្ធេតិ អមុញ្ចិតេ. ពន្ធនេ បោដយិត្វាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិពន្ធនានិ បប្បោដយិត្វា. វិសជ្ជាតិ ចជិត្វា.

ឥមេ បន ចត្តារោ គន្ថេ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ, មគ្គបដិបាដិយាបិ – កិលេសបដិបាដិយា អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ អរហត្តមគ្គេន បហីយតិ, ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ អនាគាមិមគ្គេន, សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោ សោតាបត្តិមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោ សោតាបត្តិមគ្គេន, ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ អនាគាមិមគ្គេន, អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ អរហត្តមគ្គេនាតិ. ឯតេ ចត្តារោ គន្ថា យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ គន្ថេន្តិ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. តេ ចតុប្បភេទា អភិជ្ឈាយន្តិ ឯតាយ, សយំ វា អភិជ្ឈាយតិ, អភិជ្ឈាយនមត្តមេវ វា ឯសាតិ អភិជ្ឈា. លោភោយេវ នាមកាយំ គន្ថេតិ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ ឃដេតីតិ កាយគន្ថោ. ព្យាបជ្ជតិ តេន ចិត្តំ បូតិភាវំ គច្ឆតិ, ព្យាបាទយតិ វា វិនយាចាររូបសម្បត្តិហិតសុខាទីនីតិ ព្យាបាទោ. ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិ បរាមសនំ សីលព្ពតបរាមាសោ, សព្ពញ្ញុភាសិតម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិអាទិនា អាការេន អភិនិវិសតីតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ. យថា វយ្ហំ វាតិអាទិំ វយ្ហាទិវិសង្ខរណំ គន្ថានំ វិយោគករណេ ឧបមំ ទស្សេន្តោ អាហ.

ន ជនេន្តីតិ ន ឧប្បាទេន្តិ. ន សញ្ជនេន្តីតិ ន និព្ពត្តេន្តិ. នាភិនិព្ពត្តេន្តីតិ ឧបសគ្គវសេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ន សញ្ជនេន្តីតិ ឧប្បាទក្ខណំ. ន និព្ពត្តេន្តិ នាភិនិព្ពត្តេន្តីតិ បវត្តិក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៣០. សីមាតិគោតិ គាថា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វុត្តា. បុព្ពសទិសោ ឯវ បនស្សា សម្ពន្ធោ, សោ ឯវំ អត្ថវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វេទិតព្ពោ – កិញ្ច ភិយ្យោ? សោ ឦទិសោ ភូរិបញ្ញោ ចតុន្នំ កិលេសសីមានំ អតីតត្តា សីមាតិគោ, ពាហិតបាបត្តា ច ព្រាហ្មណោ, ឥត្ថម្ភូតស្ស ច តស្ស នត្ថិ, បរចិត្តបុព្ពេនិវាសញាណេហិ ញត្វា វា មំសទិព្ពចក្ខូហិ ទិស្វា វា កិញ្ចិ សមុគ្គហីតំ, អភិនិវិដ្ឋន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោ ច កាមរាគាភាវតោ ន រាគរាគី រូបារូបរាគាភាវតោ ន វិរាគរត្តោ, យតោ ឯវំវិធស្ស តស្ស ‘‘ឥទំ បរម’’ន្តិ កិញ្ចិ ឥធ ឧគ្គហីតំ នត្ថីតិ អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ.

ចតស្សោ សីមាយោតិ ចត្តារោ បរិច្ឆេទា. ទិដ្ឋានុសយោតិ ទិដ្ឋិ ច សា អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយោ ចាតិ ទិដ្ឋានុសយោ. វិចិកិច្ឆានុសយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កេនដ្ឋេន អនុសយា? អនុសយនដ្ឋេន. កោ ឯស អនុសយដ្ឋោ នាមាតិ? អប្បហីនដ្ឋោ. ឯតេ ហិ អប្បហីនដ្ឋេន តស្ស តស្ស សន្តានេ អនុសេន្តិ នាម, តស្មា ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ. អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អថាបិ សិយា – អនុសយដ្ឋោ នាម អប្បហីនាការោ, អប្បហីនាការោ ច ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្តុំ ន យុជ្ជតិ, តស្មា ន អនុសយា ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តត្រិទំ បដិវចនំ – អប្បហីនាការោ អនុសយោ, អនុសយោតិ បន អប្បហីនដ្ឋេន ថាមគតា កិលេសា វុច្ចន្តិ. សោ ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ សប្បច្ចយដ្ឋេន សហេតុកោ ឯកន្តាកុសលោ អតីតោបិ ហោតិ អនាគតោបិ បច្ចុប្បន្នោបិ, តស្មា ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

តត្រិទំ បមាណំ – បដិសម្ភិទាយំ តាវ អភិសមយកថាយំ (បដិ. ម. ៣.២១) ‘‘បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតី’’តិ បុច្ឆិត្វា អនុសយានំ បច្ចុប្បន្នភាវស្ស អត្ថិតាយ ‘‘ថាមគតោ អនុសយំ បជហតី’’តិ វុត្តំ. ធម្មសង្គណិយំ មោហស្ស បទភាជនេ (ធ. ស. ៣៩០) ‘‘អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ, អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ, អយំ តស្មិំ សមយេ មោហោ ហោតី’’តិ អកុសលចិត្តេន សទ្ធិំ អវិជ្ជានុសយស្ស ឧប្បន្នភាវោ វុត្តោ. កថាវត្ថុស្មិំ ‘‘អនុសយា អព្យាកតា អនុសយា អហេតុកា អនុសយា ចិត្តវិប្បយុត្តា’’តិ (កថា. ៦០៥) សព្ពេ វាទា បដិសេធិតា. អនុសយយមកេ សត្តន្នំ មហាវារានំ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បជ្ជនវារេ ‘‘យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘អនុសេន្តីតិ អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យំ វុត្តំ, តំ ឥមិនា តន្តិប្បមាណេន សុវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យម្បិ ‘‘ចិត្តសម្បយុត្តោ សារម្មណោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តមេវ. អនុសយោ ហិ នាមេស បរិនិប្ផន្នោ ចិត្តសម្បយុត្តោ អកុសលធម្មោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោ ចតូសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ, វិចិកិច្ឆានុសយោ វិចិកិច្ឆាសហគតេ, អវិជ្ជានុសយោ ទ្វាទសសុ អកុសលចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច; តយោបិ អវសេសតេភូមកធម្មេសុ អារម្មណវសេន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមោហា. កាមរាគានុសយោ ចេត្ថ លោភសហគតចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច, មនាបេសុ អវសេសកាមាវចរធម្មេសុ អារម្មណវសេន ឧប្បជ្ជមានោ លោភោ. បដិឃានុសយោ ទោមនស្សសហគតចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច, អមនាបេសុ អវសេសកាមាវចរធម្មេសុ អារម្មណវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានោ ទោសោ. មានានុសយោ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តេសុ សហជាតវសេន អារម្មណវសេន ច, ទុក្ខវេទនាវជ្ជេសុ អវសេសកាមាវចរធម្មេសុ រូបារូបាវចរធម្មេសុ ច អារម្មណវសេនេវ ឧប្បជ្ជមានោ មានោ. ភវរាគានុសយោ ចតូសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ ឧប្បជ្ជមានោបិ សហជាតវសេន វុត្តោ. អារម្មណវសេនេវ បន រូបារូបាវចរធម្មេសុ ឧប្បជ្ជមានោ លោភោ វុត្តោ.

តត្ថ ទិដ្ឋានុសយោតិ ទ្វាសដ្ឋិវិធា ទិដ្ឋិ. វិចិកិច្ឆានុសយោតិ អដ្ឋវត្ថុកា វិចិកិច្ឆា. តទេកដ្ឋា ច កិលេសាតិ សហជេកដ្ឋវសេន ទិដ្ឋិយា វិចិកិច្ឆាយ, សហជេកដ្ឋវសេន ឯកតោ ឋិតា. មានានុសយោតិ នវវិធមានោ. បរមត្ថញាណេន វា ញត្វាតិ បរេសំ ចិត្តាចារជាននបញ្ញាយ ជានិត្វា, ចេតោបរិយញាណេន ជានិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន វាតិ អតីតេ និវុដ្ឋក្ខន្ធានុស្សរណញាណេន ជានិត្វា. មំសចក្ខុនា វាតិ បកតិចក្ខុនា. ទិព្ពចក្ខុនា វាតិ ទិព្ពសទិសេន ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតេន វា ទិព្ពចក្ខុនា បស្សិត្វា. រាគរត្តាតិ រាគេន រញ្ជិតា. យេ បញ្ចសុ កាមគុណេសូតិ យេ បញ្ចសុ រូបាទិវត្ថុកាមកោដ្ឋាសេសុ. វិរាគរត្តាតិ វិរាគសង្ខាតាសុ រូបារូបសមាបត្តីសុ អតិរត្តា អល្លីនា. យតោ កាមរាគោ ចាតិ យទា កាមភវេ រាគោ ច. រូបារូបរាគេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ

សុទ្ធដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.