នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

មហានិទ្ទេស-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

អវិជ្ជាលង្គិំ ឃាតេន្តោ, នន្ទិរាគញ្ច មូលតោ;

ភាវេន្តដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ផុសិ យោ អមតំ បទំ.

បាបុណិត្វា ជិនោ ពោធិំ, មិគទាយំ វិគាហិយ;

ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា, ថេរំ កោណ្ឌញ្ញមាទិតោ.

អដ្ឋារសន្នំ កោដីនំ, ពោធេសិ តាបសោ តហិំ;

វន្ទេហំ សិរសា តញ្ច, សព្ពសត្តានមុត្តមំ.

តថា ធម្មុត្តមញ្ចេវ, សង្ឃញ្ចាបិ អនុត្តរំ;

សំខិត្តេន ហិ យោ វុត្តំ, ធម្មចក្កំ វិភាគសោ.

សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ, សត្ថុកប្បោ ជិនត្រជោ;

ធម្មចក្កំ វិភាជេត្វា, មហានិទ្ទេសមព្រវិ;

បាឋោ វិសិដ្ឋោ និទ្ទេសោ, តំនាមវិសេសិតោ ច.

តំ សារិបុត្តំ ជិនរាជបុត្តំ, ថេរំ ថិរានេកគុណាធិវាសំ;

បញ្ញាបភាវុគ្គតចារុកិត្តិំ, សុនីចវុត្តិញ្ច អថោ នមិត្វា.

ខមាទយាទិយុត្តេន, យុត្តមុត្តាទិវាទិនា;

ពហុស្សុតេន ថេរេន, ទេវេន អភិយាចិតោ.

មហាវិហារវាសីនំ, សជ្ឈាយម្ហិ បតិដ្ឋិតោ;

គហេតព្ពំ គហេត្វាន, បោរាណេសុ វិនិច្ឆយំ.

អវោក្កមេន្តោ សមយំ សកញ្ច, អនាមសន្តោ សមយំ បរញ្ច;

បុព្ពោបទេសដ្ឋកថានយញ្ច, យថានុរូបំ ឧបសំហរន្តោ.

ញាណប្បភេទាវហនស្ស តស្ស, យោគីហិ នេកេហិ និសេវិតស្ស;

អត្ថំ អបុព្ពំ អនុវណ្ណយន្តោ, សុត្តញ្ច យុត្តិញ្ច អនុក្កមេន្តោ.

អារភិស្សំ សមាសេន, មហានិទ្ទេសវណ្ណនំ;

សទ្ធម្មពហុមានេន, នាត្តុក្កំសនកម្យតា.

វក្ខាមហំ អដ្ឋកថំ ជនស្ស, ហិតាយ សទ្ធម្មចិរដ្ឋិតត្ថំ;

សក្កច្ច សទ្ធម្មបជោតិកំ តំ, សុណាថ ធារេថ ច សាធុ សន្តោតិ.

តត្ថ ‘‘បាឋោ វិសិដ្ឋោ និទ្ទេសោ, តំនាមវិសេសិតោ ចា’’តិ វុត្តត្តា ទុវិធោ បាឋោ – ព្យញ្ជនបាឋោ, អត្ថបាឋោ ច. តេសុ ព្យញ្ជនបាឋោ អក្ខរបទព្យញ្ជនអាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆព្ពិធោ. អត្ថបាឋោ សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆព្ពិធោ. តត្ថ តីសុ ទ្វារេសុ បរិសុទ្ធបយោគភាវេន វិសុទ្ធករុណានំ ចិត្តេន បវត្តិតទេសនា វាចាហិ អកថិតត្តា អទេសិតត្តា អក្ខរមិតិ សញ្ញិតា, តំ បារាយនិកព្រាហ្មណានំ មនសា បុច្ឆិតបញ្ហានំ វសេន ភគវតា រតនឃរេ និសីទិត្វា សម្មសិតបដ្ឋានមហាបករណវសេន ច អក្ខរំ នាមាតិ គហេតព្ពំ.

អថ វា អបរិបុណ្ណំ បទំ អក្ខរមិតិ គហេតព្ពំ ‘‘សដ្ឋិវស្សសហស្សានី’’តិ ឯវមាទីសុ (បេ. វ. ៨០២; ជា. ១.៤.៥៤; នេត្តិ. ១២០) វិយ. ឯត្ថ ហិ សការ នការ សោការាទីនិ អក្ខរមិតិ, ឯកក្ខរំ វា បទំ អក្ខរមិតិ ឯកេ. ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ១៤; វិភ. ២០៣; ម. និ. ៣.៣៧៤; បដិ. ម. ២.៣០) វិភត្យន្តំ អត្ថជោតកំ អក្ខរបិណ្ឌំ បទំ. ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៩; សុ. និ. ៨៧៨; មហានិ. ១០៧; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៦; នេត្តិ. ៤៥) ពហុអក្ខរេហិ យុត្តំ បទំ នាម. សំខិត្តេន វុត្តំ បទំ វិភាវេតិ. បទេន អភិហិតំ ព្យញ្ជយតិ ព្យត្តំ បាកដំ ករោតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យមេវ. ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ សង្ខេបេន កថិតមត្ថំ. ‘‘កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ. វីរិយចិត្តវីមំសសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ (វិភ. ៤៣១; សំ. និ. ៥.៨១៣; ទី. និ. ៣.៣០៦; អ. និ. ៤.២៧៦) បាកដករណភាវេន ព្យញ្ជនំ នាម. ព្យញ្ជនវិភាគបកាសោ អាការោ. ‘‘តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ? យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា’’តិ ឯវមាទីសុ (វិភ. ៤៣៣) កថិតព្យញ្ជនំ អនេកវិធេន វិភាគករណំ អាការោ នាម. អាការាភិហិតស្ស និព្ពចនំ និរុត្តិ. ‘‘ផស្សោ, វេទនា’’តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ស. ១) អាការេន កថិតំ ‘‘ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទិយតីតិ វេទនា’’តិ នីហរិត្វា វចនំ និរុត្តិ នាម. និព្ពចនវិត្ថារោ និស្សេសតោ ទេសោតិ និទ្ទេសោ, វេទិយតីតិ វេទនាតិ និព្ពចនលទ្ធបទំ ‘‘សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខា, សុខយតីតិ សុខា, ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា, នេវ ទុក្ខយតិ ន សុខយតីតិ អទុក្ខមសុខា’’តិ អត្ថវិត្ថារោ និរវសេសេន កថិតត្តា និទ្ទេសោ នាម.

ឯវំ ឆព្ពិធានិ ព្យញ្ជនបទានិ ជានិត្វា ច ឆសុ អត្ថបទេសុ សង្ខេបតោ កាសនា ទីបនា សង្កាសនា, ‘‘មញ្ញមានោ ខោ, ភិក្ខុ, ពន្ធោ មារស្ស អមញ្ញមានោ មុត្តោ បាបិមតោ’’តិ ឯវមាទីសុ សង្ខេបេន អត្ថទីបនា សង្កាសនា នាម. ឯសោ បន ថេរោ ‘‘ពុទ្ធេន ភគវតា ឯវំ សង្ខេបំ កត្វា វុត្តមត្ថំ ‘អញ្ញាតំ ភគវា, អញ្ញាតំ សុគតា’’’តិ កថេតុំ សមត្ថោ បដិវិជ្ឈិ.

ឧបរិ វត្តព្ពមត្ថំ អាទិតោ កាសនា ទីបនា បកាសនា, ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្ត’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨) បច្ឆា កថិតព្ពមត្ថំ បឋមវចនេន ទីបនា បកាសនា នាម. ឯវំ បឋមំ ទីបិតំ អត្ថំ បុន បាកដំ កត្វា ទីបនេន ‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អាទិត្តំ? ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ, រូបា អាទិត្តា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨) កថិតេសុ ‘‘តិក្ខិន្ទ្រិយោ សង្ខេបេន វុត្តំ បដិវិជ្ឈតី’’តិ កថិតត្តា ទ្វេ អត្ថបទានិ តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស ឧបការវសេន វុត្តានិ.

សំខិត្តស្ស វិត្ថារាភិធានំ សកិំ វុត្តស្ស ច បុនបិ អភិធានំ វិវរណំ, ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ១) សង្ខេបេន និក្ខិត្តស្ស. ‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) និទ្ទេសវសេន វិត្ថារណំ វិត្ថារវសេន បុន កថនំ វិវរណំ នាម.

តំ វិភាគករណំ វិភជនំ, ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ (ធ. ស. ១) វិវរិតេ កុសលេ ធម្មេ ‘‘តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) វិភាគករណំ វិភជនំ នាម. វិវរស្ស វិត្ថារាភិធានេន វិភត្តស្ស ច ឧបមាភិធានេន បដិបាទនំ ឧត្តានីករណំ, វិវរណេន វិវរិតត្ថស្ស ‘‘កតមោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ? យោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ផុសនា សម្ផុសនា’’តិ (ធ. ស. ២) អតិវិវរិត្វា កថនញ្ច វិភជនេន វិភត្តស្ស ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គាវី និច្ចម្មា, ឯវមេវ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ផស្សាហារោ ទដ្ឋព្ពោតិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ២.៦៣) ឯវមាទិឧបមាកថនញ្ច ឧត្តានីករណំ នាម. ធម្មំ សុណន្តានំ ធម្មទេសនេន ចិត្តស្ស អនេកវិធេន សោមនស្សឧប្បាទនញ្ច អតិខិណពុទ្ធីនំ អនេកវិធេន ញាណស្ស តិខិណភាវករណញ្ច បញ្ញត្តិ នាម, តេសំ សុណន្តានំ តំចិត្តតោសនេន តំចិត្តនិសាមនេន ច បញ្ញាយតីតិ បញ្ញត្តិ. តត្ថ ភគវា អក្ខរេហិ សង្កាសយតិ, បទេហិ បកាសយតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានីករោតិ, និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបយតីតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ពុទ្ធា ភគវន្តោ ឯកច្ចេ វេនេយ្យេ ឯកស្មិំ ទេសនេ អក្ខរេហិ អត្ថសង្កាសនំ ករោន្តិ…បេ… និទ្ទេសេហិ អត្ថបញ្ញាបនំ ករោន្តីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ.

អថ វា អក្ខរេហិ សង្កាសយិត្វា បទេហិ បកាសយតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរិត្វា អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានីកត្វា និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបយតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯវរូបេន ធម្មទេសនេន ឯកច្ចេសុ ឋានេសុ ឯកច្ចានំ វេនេយ្យានំ វិនយតីតិ.

អថ វា អក្ខរេហិ ឧគ្ឃាដយិត្វា បទេហិ បកាសេន្តោ វិនយតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរិត្វា អាការេហិ វិភជន្តោ វិនយតិ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, និរុត្តីហិ ឧត្តានីកត្វា និទ្ទេសេហិ បញ្ញាបេន្តោ វិនយតិ នេយ្យំ. ឥតិ វេនេយ្យវសេនបិ យោជេតព្ពមេវ.

អត្ថតោ បនេត្ថ កតមោ ព្យញ្ជនបាឋោ, កតមោ អត្ថបាឋោតិ? ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ធម្មំ ទេសេន្តានំ យោ អត្ថាវគមកោ សវិញ្ញត្តិកសទ្ទោ, សោ ព្យញ្ជនបាឋោ. យោ តេន អភិសមេតព្ពោ លក្ខណរសាទិសហិតោ ធម្មោ, សោ អត្ថបាឋោតិ វេទិតព្ពោ. បុនបិ សន្ធាយភាសិតោ ព្យញ្ជនភាសិតោ សាវសេសបាឋោ អនវសេសបាឋោ នីតោ នេយ្យោតិ ឆព្ពិធោ បាឋោ. តត្ថ អនេកត្ថវត្តា សន្ធាយភាសិតោ ‘‘មាតរំ បិតរំ ហន្ត្វា, រាជានោ ទ្វេ ច ខត្តិយេ’’តិ ឯវមាទិ (ធ. ប. ២៩៤). ឯកត្ថវត្តា ព្យញ្ជនភាសិតោ ‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ ឯវមាទិ (ធ. ប. ១.២; នេត្តិ. ៨៩, ៩២; បេដកោ. ១៤). សាវសេសោ ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្ត’’ន្តិ ឯវមាទិ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៤.២៨). វិបរីតោ អនវសេសោ ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថំ អាគច្ឆន្តី’’តិ ឯវមាទិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេសោ ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥). យថា វចនំ, តថា អវគន្តព្ពោ នីតោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ ឯវមាទិ. យុត្តិយា អនុស្សរិតព្ពោ នេយ្យោ ‘‘ឯកបុគ្គលោ ភិក្ខវេ’’តិ ឯវមាទិ (អ. និ. ១.១៧០).

អត្ថោ បន អនេកប្បការោ បាឋត្ថោ សភាវត្ថោ ញាយត្ថោ បាឋានុរូបោ នបាឋានុរូបោ សាវសេសត្ថោ និរវសេសត្ថោ នីតត្ថោ នេយ្យត្ថោ ឥច្ចាទិ. តត្ថ យោ អប្បស្សត្ថស្ស ញាបនត្ថមុច្ចារិយតេ, សោ បាឋត្ថោ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ១; ទី. និ. ១.១៩០) វិយ. រូបារូបធម្មានំ លក្ខណរសាទិសភាវត្ថោ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតី’’តិអាទីសុ (វិភ. ៤៨៥; សំ. និ. ៥.៣) វិយ. យោ ញាយមានោ ហិតាយ សំវត្តតិ, សោ ញាតុំ អរហតីតិ ញាយត្ថោ – ‘‘អត្ថវាទី ធម្មវាទី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៩, ១៩៤; ៣.២៣៨; ម. និ. ១.៤១១) វិយ. យថាបាឋំ ភាសិតោ បាឋានុរូបោ ‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, បុរាណកម្ម’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.១៤៦) ភគវតា វុត្តំ. តស្មា ចក្ខុមបិ កម្មន្តិ. ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ អត្ថំ បដិពាហយមានេន វុត្តោ អត្ថោ នបាឋានុរូបោ, សោ បាឋតោ អននុញ្ញាតោ អកតបដិក្ខេបោ វិយុត្តោ. សោ ច សង្គហេតព្ពម្បិ អសង្គហេត្វា, បរិវជ្ជេតព្ពម្បិ វា កិញ្ចិ អបរិវជ្ជេត្វា បរិសេសំ កត្វា វុត្តោ សាវសេសត្ថោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ (សំ. និ. ៤.៦០; មហានិ. ១០៧). សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្ស, សព្ពេ ភាយន្តិ មច្ចុនោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១២៩) វិយ. វិបរីតោ និរវសេសត្ថោ ‘‘សន្ធាវិតំ សំសរិតំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច (ទី. និ. ២.១៥៥; មហាវ. ២៨៧; នេត្តិ. ១១៤). តត្រ, ភិក្ខវេ, កោ មន្តា កោ សទ្ធាតា…បេ… អញ្ញត្រ ទិដ្ឋបទេហី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦៦) វិយ. សទ្ទវសេនេវ វេទិតព្ពោ នីតត្ថោ ‘‘រូបា សទ្ទា រសា គន្ធា, ផោដ្ឋព្ពា ច មនោរមា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៥១, ១៦៥; មហាវ. ៣៣) វិយ. សម្មុតិវសេន វេទិតព្ពោ នេយ្យត្ថោ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, វលាហកូបមា បុគ្គលា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១០១-១០២) វិយ. ឯវមិធ បាឋញ្ច អត្ថញ្ច វិវរិត្វា ឋិតោ អសំហីរោ ភវតិ បរវាទីហិ ទីឃរត្តំ តិត្ថវាសេន.

ឥតិ អសំហីរភាវេន យាវ អាគមាធិគមសម្បទំ, តាវ វត្តុំ សក្កោតិ. សង្ខេបវិត្ថារនយេន ហេតុទាហរណាទីហិ អវពោធយិតុំ សមត្ថោ. ឯវំវិធោ អត្តានញ្ច បរញ្ច សោធេតុំ សមត្ថភាវេន ទុស្សីល្យទិដ្ឋិមលវិរហិតត្តា សុចិ. ទុស្សីលោ ហិ អត្តានំ ឧបហនតិ, តេន នាទេយ្យវាចោ ច ភវតិ សព្យោហារមានោ ឥធ និច្ចាតុរោ វេជ្ជោវ. ទុទ្ទិដ្ឋិ បរំ ឧបហនតិ, នាវស្សយោ ច ភវតិ វាឡគហាកុលោ ឥវ កមលសណ្ឌោ. ឧភយវិបន្នោ បន សព្ពថាបិ អនុបាសនីយោ ភវតិ គូថគតមិវ ឆវាលាតំ គូថគតោ វិយ ច កណ្ហសប្បោ. ឧភយសម្បន្នោ បន សព្ពថាបិ ឧបាសនីយោ សេវិតព្ពោ ច វិញ្ញូហិ, និរុបទ្ទវោ ឥវ រតនាករោ, ឯវំ ភូតោ ឯវំ អមច្ឆរោ អហីនាចរិយមុដ្ឋិ. សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតិសង្ខាតានញ្ច ចតុន្នំ អបរិច្ចាគី, តេសំ វសេន ព្យាខ្យាតោ.

‘‘ឯកំសវចនំ ឯកំ, វិភជ្ជវចនំ បទំ;

តតិយំ បដិបុច្ឆេយ្យ, ចតុត្ថំ បន ឋាបយេ’’តិ.

ឯតេសំ វា អបរិច្ចាគី. តតោ ឯវ សោតូនំ ហិតេ និយុត្តត្តា នេសំ អវពោធនំ បតិ អកិលាសុ ភវតីតិ. អាហ ចេត្ថ –

‘‘បាឋត្ថវិទសំហីរោ, វត្តា សុចិ អមច្ឆរោ;

ចតុន្នំ អបរិច្ចាគី, ទេសកស្ស ហិតាន្វិតោ’’តិ.

ឯត្ថ ទេសកស្សាតិ ទេសកោ អស្ស, ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. ហិតាន្វិតោតិ ហិតេ អនុគតោ ហិតចិត្តោ. សោ ឯសោ សុចិត្តា បិយោ, ចតុន្នំ អបរិច្ចាគិត្តា គរុ, អសំហីរត្តា ភាវនីយោ, ទេសកត្តា វត្តា, ហិតាន្វិតត្តា វចនក្ខមោ, បាឋត្ថវិទត្តា គម្ភីរកថំ កត្តា, អមច្ឆរត្តា ន ចាដ្ឋានេ និយោជកោ ឥតិ –

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចាដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ. (អ. និ. ៧.៣៧; នេត្តិ. ១១៣);

‘‘អភិហិតោ ទេសកោ សោ, តាវ ទានិ អភិធីយតេ’’.

តត្ថ ធម្មគរុត្តា កថំ ន បរិភវតិ, អាចរិយគរុត្តា កថិកំ ន បរិភវតិ, សទ្ធាបញ្ញាទិគុណបដិមណ្ឌិតត្តា អត្តានំ ន បរិភវតិ, អសឋាមាយាវិត្តា អមតាភិមុខត្តា ច អវិក្ខិត្តចិត្តោ ភវតិ, សុមេធត្តា យោនិសោ មនសិ ករោតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ សុណន្តោ សទ្ធម្មំ ភព្ពោ និយាមំ ឱក្កមិតុំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ន កថំ បរិភោតិ, ន កថិកំ បរិភោតិ, ន អត្តានំ បរិភោតិ, អវិក្ខិត្តចិត្តោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកគ្គចិត្តោ, យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៥១).

តំលក្ខណប្បត្តត្តា ភាវនំ ភជតីតិ. អាហ ចេត្ថ –

‘‘ធម្មាចរិយគរុ សទ្ធាបញ្ញាទិគុណមណ្ឌិតោ;

អសឋាមាយាវិកស្ស, សុមេធោ អមតាភិមុខោ’’. –

ឥតិ វត្តា ច សោតា ច.

ឯវំ វុត្តប្បការំ ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ យោ អតិអគ្គំ កត្វា កថិតត្តា មហាសមុទ្ទមហាបថវី វិយ មហា ច សោ និទ្ទេសោ ចាតិ មហានិទ្ទេសោ, តំ មហានិទ្ទេសំ វណ្ណយិស្សាមិ.

តទេតំ មហានិទ្ទេសំ អត្ថសម្បន្នំ ព្យញ្ជនសម្បន្នំ គម្ភីរំ គម្ភីរត្ថំ លោកុត្តរប្បកាសកំ សុញ្ញតប្បដិសំយុត្តំ បដិបត្តិមគ្គផលវិសេសសាធនំ បដិបត្តិបដិបក្ខបដិសេធនំ យោគាវចរានំ ញាណវររតនាករភូតំ ធម្មកថិកានំ ធម្មកថាវិលាសវិសេសហេតុភូតំ សំសារភីរុកានំ ទុក្ខនិស្សរណតទុបាយទស្សនេន អស្សាសជននត្ថំ តប្បដិបក្ខនាសនត្ថញ្ច គម្ភីរត្ថានញ្ច អនេកេសំ សុត្តន្តបទានំ អត្ថវិវរណេន សុជនហទយបរិតោសជននត្ថំ, តថាគតេន អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សព្ពត្ថ អប្បដិហតសព្ពញ្ញុតញ្ញាណមហាទីបោភាសេន សកលជនវិត្ថតមហាករុណាសិនេហេន វេនេយ្យជនហទយគតកិលេសន្ធការវិធមនត្ថំ សមុជ្ជលិតស្ស សទ្ធម្មមហាបទីបស្ស តទធិប្បាយវិកាសនសិនេហបរិសេកេន បញ្ចវស្សសហស្សមតិចិរសមុជ្ជលនមិច្ឆតា លោកានុកម្បកេន សត្ថុកប្បេន ធម្មរាជស្ស ធម្មសេនាបតិនា អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេន ភាសិតំ សុត្វា អាយស្មា អានន្ទោ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ យថាសុតមេវ សង្គហំ អារោបេសិ.

សោ បនេស វិនយបិដកំ សុត្តន្តបិដកំ អភិធម្មបិដកន្តិ តីសុ បិដកេសុ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នោ, ទីឃនិកាយោ មជ្ឈិមនិកាយោ សំយុត្តនិកាយោ អង្គុត្តរនិកាយោ ខុទ្ទកនិកាយោតិ បញ្ចសុ មហានិកាយេសុ ខុទ្ទកមហានិកាយបរិយាបន្នោ, សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណំ គាថា ឧទានំ ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្មំ វេទល្លន្តិ នវសុ សត្ថុសាសនង្គេសុ យថាសម្ភវំ គាថង្គវេយ្យាករណង្គទ្វយសង្គហិតោ.

‘‘ទ្វាសីតិ ពុទ្ធតោ គណ្ហិំ, ទ្វេសហស្សានិ ភិក្ខុតោ;

ចតុរាសីតិ សហស្សានិ, យេ មេ ធម្មា បវត្តិនោ’’តិ. (ថេរគា. ១០២៧) –

ធម្មភណ្ឌាគារិកត្ថេរេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯតទគ្គំ អារោបិតេន បដិញ្ញាតានំ ចតុរាសីតិយា ធម្មក្ខន្ធសហស្សានំ ភិក្ខុតោ គហិតេសុ ទ្វីសុ ធម្មក្ខន្ធសហស្សេសុ អនេកសតធម្មក្ខន្ធសង្គហិតោ. តស្ស ទ្វេ វគ្គា អដ្ឋកវគ្គោ បារាយនវគ្គោ ខគ្គវិសាណសុត្តញ្ច, ឯកេកស្មិំ វគ្គេ សោឡស សោឡស កត្វា ខគ្គវិសាណសុត្តញ្ចាតិ តេត្តិំស សុត្តានិ កាមសុត្តាទិខគ្គវិសាណសុត្តបរិយោសានានិ. ឯវំ អនេកធា វវត្ថាបិតស្ស ឥមស្ស មហានិទ្ទេសស្ស អនុបុព្ពបទត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមិ. អយញ្ហិ មហានិទ្ទេសោ បាឋតោ អត្ថតោ ច ឧទ្ទិសន្តេន និទ្ទិសន្តេន ច សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសិតព្ពោ និទ្ទិសិតព្ពោ ច, ឧគ្គណ្ហន្តេនាបិ សក្កច្ចំ ឧគ្គណ្ហិតព្ពោ ធារេតព្ពោ ច. តំ កិស្ស ហេតុ? គម្ភីរត្តា ឥមស្ស មហានិទ្ទេសស្ស លោកហិតាយ លោកេ ចិរដ្ឋិតត្ថន្តិ.

១. អដ្ឋកវគ្គោ

១. កាមសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

តត្ថ កាមសុត្តំ អាទិ. តស្មិម្បិ ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិ គាថា អាទិ. សា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសវសេន តិធា ឋិតា. ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិ ឯវមាទិ ឧទ្ទេសោ. ‘‘កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ចា’’តិ និទ្ទេសោ. ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា’’តិ ឯវមាទិ បដិនិទ្ទេសោ.

១. តត្ថ កាមន្តិ មនាបិយរូបាទិតេភូមកធម្មសង្ខាតំ វត្ថុកាមំ. កាមយមានស្សាតិ ឥច្ឆមានស្ស. តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតីតិ តស្ស កាមយមានស្ស សត្តស្ស តំ កាមសង្ខាតំ វត្ថុ សមិជ្ឈតិ ចេ, សចេ សោ តំ លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធា បីតិមនោ ហោតីតិ ឯកំសំ តុដ្ឋចិត្តោ ហោតិ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. មច្ចោតិ សត្តោ. យទិច្ឆតីតិ យំ ឥច្ឆតិ. ឥទំ បន សង្ខេបតោ បទត្ថសម្ពន្ធមត្តមេវ, វិត្ថារោ បន ឧបរិ បាឡិយំ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ច ឥមស្មិំ, ឯវំ ឥតោ បរំ សព្ពេសុបីតិ.

កាមាតិ ឧទ្ទិសិតព្ពបទំ. ឧទ្ទានតោតិ និទ្ទិសិតព្ពបទំ. ឧទ្ទានតោតិ វគ្គវសេន ‘‘មច្ឆុទ្ទានំ កិនេយ្យា’’តិ អាទីសុ វិយ. អថ វា ឧបរូបរិ ទានតោ ឧទ្ទានំ, ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ សោធនតោ ព្យវទានដ្ឋេន វោទានំ វិយ. វិត្ថារករណភាវេន វា. កាមា ឥតិ បាឋសេសំ កត្វា វត្តព្ពំ. ទ្វេតិ គណនបរិច្ឆេទោ, ន ឯកំ, ន តយោ. វត្ថុកាមា ចាតិ មនាបិយរូបាទិវត្ថុកាមា ច. ឧបតាបនដ្ឋេន វិពាធនដ្ឋេន ច កិលេសកាមា ច. តេសុ វត្ថុកាមោ បរិញ្ញេយ្យោ, កិលេសកាមោ បហាតព្ពោ. តត្ថ វត្ថុកាមោ កិលេសកាមេន បត្ថយិតព្ពោតិ កាមីយតីតិ កាមោ. កិលេសកាមោ វត្ថុកាមានំ បច្ចាសីសនស្ស ការណភាវេន កាមីយតេ អនេនាតិ កាមោ. តត្ថ រូបាទិក្ខន្ធេ សង្គហិតោ វត្ថុកាមោ, សង្ខារក្ខន្ធេ សង្គហិតោ កិលេសកាមោ. ឆហិ វិញ្ញាណេហិ វិជានិតព្ពោ វត្ថុកាមោ, មនោវិញ្ញាណេន ជានិតព្ពោ កិលេសកាមោ. កិលេសានំ បតិដ្ឋដ្ឋេន ការណដ្ឋេន អារម្មណដ្ឋេន ច វត្ថុកាមោ.

‘‘នេតេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ, សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ;

តិដ្ឋន្តិ ចិត្រានិ តថេវ លោកេ, អថេត្ថ ធីរា វិនយន្តិ ឆន្ទ’’ន្តិ. (អ. និ. ៦.៦៣);

នន្ទមាណវក- (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៦៨ ឧប្បលវណ្ណត្ថេរីវត្ថុ) សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តាទីនំ (ធ. ប. ៤៣) វត្ថូនិ ចេត្ថ និទស្សនំ. កិលេសកាមោ តាបនដ្ឋេន ពាធនដ្ឋេន ច សយំ កាមេតីតិ កាមោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតី’’តិ ច ‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៤) ច ឯវមាទិ និទស្សនំ.

តមេវ បដិនិទ្ទេសវសេន វិត្ថារេត្វា វត្តុកាមោ – ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កតមេតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា, តាសំ វិភាគោ ឧបរិ បាឡិយំយេវ អាវិ ភវិស្សតិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. តត្ថ មនាបិកាតិ មនំ អប្បាយន្តិ វទ្ធេន្តីតិ មនាបា, មនាបា ឯវ មនាបិកា. រូបាតិ កម្មចិត្តឧតុអាហារសមុដ្ឋានវសេន ចតុសមុដ្ឋានិកា រូបារម្មណា. រូបយន្តីតិ រូបា, វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានា ហទយង្គតភាវំ បកាសេន្តីតិ អត្ថោ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន រូបន្តិ? រុប្បនដ្ឋេន. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថ? រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតិ, ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេនបិ រុប្បតិ. រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩).

តត្ថ រុប្បតីតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ, ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. សីតេន តាវ រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. មហិំសករដ្ឋាទីសុបិ ហិមបាតសីតលេសុ បទេសេសុ ឯតំ បាកដមេវ. តត្ថ ហិ សត្តា សីតេន ភិន្នឆិន្នសរីរា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបុណន្តិ.

ឧណ្ហេន រុប្បនំ អវីចិមហានិរយេ បាកដំ. តត្ថ ហិ តត្តាយ លោហបថវិយា និបជ្ជាបេត្វា បញ្ចវិធពន្ធនាទិករណកាលេ សត្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តិ.

ជិឃច្ឆាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ ចេវ ទុព្ភិក្ខកាលេ ច បាកដំ. បេត្តិវិសយស្មិញ្ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ កិញ្ចិទេវ អាមិសំ ហត្ថេន គហេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តា នាម ន ហោន្តិ, អន្តោឧទរំ អាទិត្តសុសិររុក្ខោ វិយ ហោតិ. ទុព្ភិក្ខេ កញ្ជិកមត្តម្បិ អលភិត្វា មរណសត្តានំ បមាណំ នត្ថិ.

បិបាសាយ រុប្បនំ កាលកញ្ជិកាទីសុ បាកដំ. តត្ថ ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ ហទយតេមនមត្តំ វា ជិវ្ហាតេមនមត្តំ វា ឧទកពិន្ទុម្បិ លទ្ធុំ ន សក្កោន្តិ. ‘‘បានីយំ បិវិស្សាមា’’តិ នទិំ គតានំ ជលំ វាលុកាតលំ សម្បជ្ជតិ. មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្តានម្បិ សមុទ្ទោ បិដ្ឋិបាសាណោយេវ ហោតិ. តេ សុស្សន្តា ពលវទុក្ខបីឡិតា វិរវន្តិ. ឌំសាទីហិ រុប្បនំ ឌំសមក្ខិកាទិពហុលេសុ បទេសេសុ បាកដំ. តំ បន – ‘‘កតមំ តំ រូបំ សនិទស្សនំ? សប្បដិឃ’’ន្តិ អាទិនា នយេន អភិធម្មេ (ធ. ស. ៦៥៦, ៦៥៨) វិត្ថារិតមេវ.

សប្បន្តីតិ សទ្ទា, ឧទាហរីយន្តីតិ អត្ថោ. ឧតុចិត្តវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានិកា សទ្ទា. គន្ធយន្តីតិ គន្ធា, អត្តនោ វត្ថូនិ សូចយន្តីតិ អត្ថោ. រសន្តិ តេ សត្តាតិ រសា, អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ. ផុសីយន្តីតិ ផោដ្ឋព្ពា. ឯតេ គន្ធាទយោ ចតុសមុដ្ឋានិកាវ. តេសំ វិភាគោ អភិធម្មេ (ធ. ស. ៦២២-៦២៤) វិត្ថារិតោយេវ.

តមេវត្ថំ វិត្ថារវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថរណា បាវុរណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថរិត្វា និបជ្ជិយន្តីតិ អត្ថរណា. សរីរំ វេឋេត្វា បារុបីយន្តីតិ បាវុរណា. អន្តោជាតាទយោ ចត្តារោ ទាសី ច ទាសោ ច ទាសិទាសា. ខេត្តំ នាម យស្មិំ បុព្ពណ្ណំ រុហតិ. វត្ថុ នាម យស្មិំ អបរណ្ណំ រុហតិ. យត្ថ វា ឧភយម្បិ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថាយ កតភូមិភាគោ វត្ថុ. ខេត្តវត្ថុសីសេន ចេត្ថ វាបីតឡាកាទីនិបិ សង្គហិតានិ. ហិរញ្ញន្តិ កហាបណោ. សុវណ្ណន្តិ ជាតរូបំ. តេសំ គហណេន លោហមាសកោ ជតុមាសកោ ទារុមាសកោតិ សព្ពេបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. គាមនិគមរាជធានិយោតិ ឯកកុដិកាទិ គាមោ. អាបណយុត្តោ និគមោ. ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ រាជធានី. រដ្ឋន្តិ ជនបទេកទេសំ. ជនបទោតិ កាសិកោសលាទិជនបទោ. កោសោតិ ចតុព្ពិធោ កោសោ – ហត្ថី អស្សោ រថោ បត្តិ. កោដ្ឋាគារន្តិ តិវិធំ កោដ្ឋាគារំ – ធនកោដ្ឋាគារំ ធញ្ញកោដ្ឋាគារំ វត្ថកោដ្ឋាគារំ. យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានវចនំ. រជនីយន្តិ រញ្ជេតុំ យុត្តដ្ឋេន.

ឥតោ បរំ តិកវសេន ទស្សេតុំ អតីតត្តិកអជ្ឈត្តត្តិកហីនត្តិកឱកាសត្តិកសំយោគត្តិកកាមាវចរត្តិកវសេន ឆត្តិកេ អាហ. តត្ថ អតីតត្តិកេ តាវ អត្តនោ សភាវំ ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិក្កន្តាតិ អតីតា. តទុភយម្បិ ន អាគតាតិ អនាគតា. តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បន្នាតិ បច្ចុប្បន្នា. ឥទំ ភវេន បរិច្ឆន្នំ. បដិសន្ធិតោ ហិ បដ្ឋាយ អតីតភវេសុ និព្ពត្តា អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តា ហោន្តុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពេ អតីតាយេវ នាម. ចុតិតោ បដ្ឋាយ អនាគតភវេសុ និព្ពត្តនកា កាមា អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តន្តុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពេ អនាគតាយេវ នាម. ចុតិបដិសន្ធិអន្តរេ បវត្តា កាមា បច្ចុប្បន្នា នាម.

អជ្ឈត្តត្តិកេ ‘‘ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមា’’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តា អត្តនោ សន្តានេ បវត្តា បាដិបុគ្គលិកា កាមា អជ្ឈត្តា កាមា នាម. តតោ ពហិភូតា បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធា វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធា វា ពហិទ្ធា នាម. តតិយបទំ តទុភយវសេន វុត្តំ.

ហីនត្តិកេ ហីនាតិ លាមកា. មជ្ឈិមាតិ ហីនបណីតានំ មជ្ឈេ ភវាតិ មជ្ឈិមា. អវសេសា ឧត្តមដ្ឋេន បណីតា. អបិ ច ឧបាទាយុបាទាយ ហីនមជ្ឈិមបណីតតា វេទិតព្ពា. នេរយិកានញ្ហិ កាមា កោដិប្បត្តា ហីនា នាម. តេ ឧបាទាយ តិរច្ឆានេសុ នាគសុបណ្ណានំ កាមា បណីតា នាម. សេសតិរច្ឆានគតានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ កាមា ហីនា. តេ ឧបាទាយ មហេសក្ខបេតានំ កាមា បណីតា នាម. អវសេសានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ជានបទានំ កាមា បណីតា នាម. បច្ចន្តវាសីនំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ គាមភោជកានំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ បរិចារិកានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ជនបទសាមិកានំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ បរិចារិកានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ បទេសរាជូនំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ អមច្ចានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ចក្កវត្តិរញ្ញោ កាមា បណីតា នាម. តស្ស អមច្ចានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តស្សបិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ភុម្មទេវានំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ បរិចារិកានំ ទេវានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ កាមា បណីតាតិអាទិនា នយេន យាវ អកនិដ្ឋទេវានំ កាមា មត្ថកប្បត្តា បណីតា នាម. ឯវំ ឧបាទាយុបាទាយ ហីនមជ្ឈិមបណីតតា វេទិតព្ពា.

ឱកាសត្តិកេ អាបាយិកា កាមាតិ អវឌ្ឍិសង្ខាតេសុ អបគតអយេសុ ចតូសុ អបាយេសុ និព្ពត្តកាមា អាបាយិកា. មនុស្សេសុ និព្ពត្តកាមា មានុសិកា. ទេវេសុ និព្ពត្តកាមា ទិព្ពា.

សំយោគត្តិកេ បច្ចុបដ្ឋិតានំ កាមានំ បរិភុញ្ជនតោ ឋបេត្វា នេរយិកេ សេសអបាយសត្តានំ មនុស្សានំ ចាតុមហារាជិកេ ទេវេ ឧបាទាយ យាវ តុសិតកាយិកានញ្ច ទេវានំ កាមា បច្ចុបដ្ឋិតា កាមា នាម. បកតិបដិយត្តារម្មណតោ អតិរេកេន រមិតុកាមតាកាលេ យថារុចិតំ អារម្មណំ និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វា រមន្តីតិ និម្មានរតីនំ ទេវានំ កាមា និម្មិតា កាមា នាម. អត្តនោ អជ្ឈាសយំ ញត្វា បរេហិ និម្មិតេ អារម្មណេ សេវន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ កាមា បរនិម្មិតា កាមា នាម. បរិគ្គហិតាតិ ‘‘មយ្ហំ ឯត’’ន្តិ គហិតា កាមា. អបរិគ្គហិតាតិ តថា អបរិគ្គហិតា ឧត្តរកុរុកានំ កាមា. មមាយិតាតិ តណ្ហាវសេន ‘‘មម ឯត’’ន្តិ គហិតា. អមមាយិតាតិ វុត្តបដិបក្ខា.

សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មាតិ ‘‘ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៧) នយេន វុត្តេសុ កាមាវចរធម្មេសុ បរិយាបន្នា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា, វត្ថុកាមោ ច កិលេសកាមោ ចាតិ. តត្ថ កិលេសកាមោ អត្ថតោ ឆន្ទរាគោ. វត្ថុកាមោ តេភូមកំ វដ្ដំ. កិលេសកាមោ ចេត្ថ កាមេតីតិ កាមោ. ឥតរោ កាមីយតីតិ. យស្មិំ បន បទេសេ ទុវិធោបេសោ កាមោ បវត្តិវសេន អវចរតិ, សោ ចតុន្នំ អបាយានំ មនុស្សានំ ឆន្នញ្ច ទេវលោកានំ វសេន ឯកាទសវិធោ បទេសោ កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរោ. តត្ថ បរិយាបន្នធម្មេ សន្ធាយ ‘‘សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. រូបាវចរា ធម្មាតិ ‘‘ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៩) នយេន វុត្តានំ រូបាវចរធម្មានំ វសេន សព្ពេបិ ធម្មា រូបាវចរា. អរូបាវចរា ធម្មាតិ ‘‘ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនុបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនុបគេ ទេវេ អន្តោករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៩១) នយេន វុត្តា សព្ពេបិ អរូបាវចរា ធម្មា. តត្ថ រូបេ អវចរន្តីតិ រូបាវចរា. អរូបេ អវចរន្តីតិ អរូបាវចរា. តណ្ហាវត្ថុកាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច តណ្ហាយ វត្ថុភូតា. តណ្ហារម្មណាតិ តណ្ហាបវត្តិវសេន តណ្ហាយ អារម្មណភូតា. កាមនីយដ្ឋេនាតិ បច្ចាសីសិតព្ពដ្ឋេន. រជនីយដ្ឋេនាតិ រញ្ជេតុំ យុត្តដ្ឋេន. មទនីយដ្ឋេនាតិ កុលមទាទិមទំ ឧប្បាទនីយដ្ឋេន.

តត្ថ ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា’’តិអាទិំ កត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ រជនីយំ វត្ថូ’’តិ បរិយោសានំ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកវសេន វុត្តំ. អវសេសំ ឯកចតុក្កាទិកឆត្តិកន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ វត្ថុកាមំ ទស្សេត្វា កិលេសកាមំ ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ កិលេសកាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឆន្ទោតិ ទុព្ពលរាគោ. រាគោតិ តតោ ពលវតរោ. ឧបរិ តយោបិ រាគា ឥមេហិ ពលវតរា. កាមេសូតិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ. កាមច្ឆន្ទោតិ កាមសង្ខាតោ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ, ន ធម្មច្ឆន្ទោ. កាមនវសេន រជ្ជនវសេន ច កាមោយេវ រាគោ កាមរាគោ. កាមនវសេន នន្ទនវសេន ច កាមោយេវ នន្ទី កាមនន្ទី. ឯវំ សព្ពត្ថ កាមត្ថំ វិទិត្វា តណ្ហាយនដ្ឋេន កាមតណ្ហា. សិនេហនដ្ឋេន កាមស្នេហោ. បរិឌយ្ហនដ្ឋេន កាមបរិឡាហោ. មុច្ឆនដ្ឋេន កាមមុច្ឆា. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបនដ្ឋេន កាមជ្ឈោសានំ. វដ្ដស្មិំ ឱឃេហិ ឱសីទាបេតីតិ កាមោឃោ. វដ្ដស្មិំ យោជេតីតិ កាមយោគោ. ទឡ្ហវសេន តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គហណំ ឧបាទានំ. ចិត្តំ នីវរតិ បរិយោនន្ធតីតិ នីវរណំ.

អទ្ទសន្តិ អទ្ទក្ខិំ. កាមាតិ អាលបនំ. តេតិ តវ. មូលន្តិ បតិដ្ឋំ. សង្កប្បាតិ បរិកប្បេន. ន តំ សង្កប្បយិស្សាមីតិ តំ បរិកប្បនំ ន ករិស្សាមិ. ន ហោហិសីតិ ន ភវិស្សសិ.

ឥច្ឆមានស្សាតិ បច្ចាសីសន្តស្ស. សាទិយមានស្សាតិ អស្សាទិយមានស្ស. បត្ថយមានស្សាតិ បត្ថនំ ឧប្បាទេន្តស្ស. បិហយមានស្សាតិ បាបុណិតុំ ឥច្ឆំ ឧប្បាទេន្តស្ស. អភិជប្បមានស្សាតិ តណ្ហាវសេន តិត្តិំ ឧប្បាទេន្តស្ស. អថ វា អភិវទន្តស្ស.

ខត្តិយស្ស វាតិអាទិ ចតុជ្ជាតិវសេន វុត្តំ. គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វាតិ លិង្គវសេន វុត្តំ. ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វាតិ ឧបបត្តិវសេន វុត្តំ. ឥជ្ឈតីតិ និប្ផជ្ជតិ. សមិជ្ឈតីតិ សម្មា និប្ផជ្ជតិ. ឥជ្ឈតិ វិសេសរូបបដិលាភវសេន. លភតិ ទស្សនីយរូបបដិលាភវសេន. បដិលភតិ បសាទនីយរូបបដិលាភវសេន. អធិគច្ឆតិ សណ្ឋានរូបបដិលាភវសេន. វិន្ទតិ ឆវិប្បសាទរូបបដិលាភវសេន. អថ វា បុញ្ញមហត្តេន ឥជ្ឈតិ. ជាតិមហត្តេន លភតិ. ឥស្សរិយមហត្តេន បដិលភតិ. សុខមហត្តេន អធិគច្ឆតិ. សម្បត្តិមហត្តេន វិន្ទតីតិ.

ឯកំសវចនន្តិ ឯកកោដ្ឋាសវចនំ. ‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា (បារា. ៣៤៩, ៣៦៧), ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣១២; អ. និ. ៤.៤២) វិយ អនេកំសគហណបដិក្ខេបោ. និស្សំសយវចនន្តិ សំសយវិរហិតវចនំ, សន្ទេហបដិក្ខេបវចនន្តិ អត្ថោ. និក្កង្ខាវចនន្តិ ‘‘កថមិទំ កថមិទ’’ន្តិ កង្ខាបដិក្ខេបវចនំ. អទ្វេជ្ឈវចនន្តិ ទ្វិធាភាវំ ទ្វេជ្ឈំ, តំអភាវេន អទ្វេជ្ឈវចនំ. ទ្វិធាភាវវិរហិតំ ‘‘អទ្វេជ្ឈវចនា ពុទ្ធា’’តិអាទីសុ វិយ វិមតិបដិក្ខេបោ. អទ្វេឡ្ហកវចនន្តិ ទ្វិហទយាភាវេន អទ្វេឡ្ហកំ. ‘‘ឥតិហាស, ឥតិហាសា’’តិ ទ្វេឡ្ហកបដិក្ខេបវចនំ. និយោគវចនន្តិ ឯកស្មិំ អត្ថេ ទ្វេ ន យុជ្ជន្តីតិ និយោគវចនំ ទ្វិធាបថបដិក្ខេបោ. អញ្ញត្ថ បន ‘‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’’តិ អាគតំ. អបណ្ណកវចនន្តិ បលាសរហិតំ សារវចនំ អវិរទ្ធការណំ ‘‘អបណ្ណកំ ឋានមេកេ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.១) វិយ, អបណ្ណកមណិ វិយ សប្បតិដ្ឋវចនំ. អវត្ថាបនវចនមេតន្តិ ឯតំ វចនំ ឱតរិត្វា បតិដ្ឋិតំ សន្តិដ្ឋាបនំ ឋបនំ.

យានិ ឥមស្មិំ មហានិទ្ទេសេ វិភត្តិំ អារោបិតានិ បទានិ, តានិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តានិ តីហិ ការណេហិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តិ, នានា ហោន្តានិ ចតូហិ ការណេហិ នានា ភវន្តិ. អបរទីបនា បនេត្ថ ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆន្តិ. កថំ? តានិ ហិ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន វាតិ ឥមេហិ តីហិ ការណេហិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ‘‘កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ, ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្ត’’ន្តិ (ធ. ស. ១០៦៦) ឯវំ ព្យញ្ជនវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ហិ ឯកោវ កោធោ ព្យញ្ជនវសេន ឯវំ វិភត្តិំ លភតិ. ‘‘ឥជ្ឈតិ សមិជ្ឈតិ លភតិ បដិលភតិ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតី’’តិ ឯវំ បន ឧបសគ្គវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា’’តិ (ធ. ស. ១៦) ឯវំ អត្ថវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ.

តេសុ បីតិបទនិទ្ទេសេ តាវ ឥមា តិស្សោ វិភត្តិយោ លព្ភន្តិ. បីតិ បាមោជ្ជន្តិ ហិ ព្យញ្ជនវសេន វិភត្តិគមនំ ហោតិ. អាមោទនា បមោទនា បហាសោតិ ឧបសគ្គវសេន. វិត្តិ តុដ្ឋិ ឱទគ្យំ អត្តមនតាតិ អត្ថវសេន. ឥមិនា នយេន សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ.

នានា ហោន្តានិបិ នាមនានត្តេន លក្ខណនានត្តេន កិច្ចនានត្តេន បដិក្ខេបនានត្តេនាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ នានា ហោន្តិ. តត្ថ ‘‘កតមោ តស្មិំ សមយេ ព្យាបាទោ ហោតិ? យោ តស្មិំ សមយេ ទោសោ ទុស្សនា’’តិ ឯត្ថ ព្យាបាទោតិ វា ទោសោតិ វា ទ្វេបិ ឯតេ កោធោ ឯវ, នាមេន បន នានត្តំ គតាតិ ឯវំ នាមនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

រាសដ្ឋេន ច បញ្ចបិ ខន្ធា ឯកោវ ខន្ធោ ហោតិ. ឯត្ថ បន រូបំ រុប្បនលក្ខណំ, វេទនា វេទយិតលក្ខណា, សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, ចេតនា ចេតយិតលក្ខណា, វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណន្តិ ឥមិនា លក្ខណនានត្តេន បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. ឯវំ លក្ខណនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា – ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតី’’តិ (វិភ. ៣៩០; ទី. និ. ២.៤០២) ឯកមេវ វីរិយំ កិច្ចនានត្តេន ចតូសុ ឋានេសុ អាគតំ. ឯវំ កិច្ចនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

‘‘ចត្តារោ អសទ្ធម្មា កោធគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា, មក្ខគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា, លាភគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា, សក្ការគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.៤៤) បន បដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ឥមានិ បន ចត្តារិ នានត្តានិ ន បីតិយាយេវ លព្ភន្តិ, សព្ពេសុបិ យថាលាភវសេន លព្ភន្តិ. បីតិយា ហិ បីតីតិ នាមំ, ចិត្តស្ស ចិត្តន្តិ នាមំ. បីតិ ច ផរណលក្ខណា, វេទនា វេទយិតលក្ខណា, សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, ចេតនា ចេតយិតលក្ខណា, វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណំ.

តថា បីតិ ផរណកិច្ចា, វេទនា អនុភវនកិច្ចា, សញ្ញា សញ្ជាននកិច្ចា, ចេតនា ចេតយិតកិច្ចា, វិញ្ញាណំ វិជាននកិច្ចន្តិ ឯវំ កិច្ចនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. បដិក្ខេបនានត្តំ បីតិបទេ នត្ថិ.

អលោភាទិនិទ្ទេសេ បន ‘‘អលោភោ អលុព្ភនា អលុព្ភិតត្ត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៥) នយេន លព្ភតីតិ ឯវំ បដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ លព្ភមានវសេន ចតុព្ពិធម្បិ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អបរទីបនា បន បទត្ថុតិ វា ហោតិ ទឡ្ហីកម្មំ វាតិ ឯវំ ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តេន វិយ ហិ សកិមេវ ‘‘បីតី’’តិ វុត្តេ ឯតំ បទំ ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ នាម ន ហោតិ, បុនប្បុនំ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ‘‘បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តី’’តិ (ធ. ស. ៩) វុត្តេ ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ នាម ហោតិ. យថា ហិ ទហរកុមារំ នហាបេត្វា មនោរមំ វត្ថំ បរិទហាបេត្វា បុប្ផានិ បិឡន្ធាបេត្វា អក្ខីនិ អញ្ជេត្វា អថស្ស នលាដេ ឯកមេវ មនោសិលាពិន្ទុំ ករេយ្យ, ន តស្ស ឯត្តាវតា ចិត្តតិលកោ នាម ហោតិ, នានាវណ្ណេហិ បន បរិវារេត្វា ពិន្ទូសុ កតេសុ ចិត្តតិលកោ នាម ហោតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. អយំ បទត្ថុតិ នាម.

ព្យញ្ជនវសេន បន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ច បុនប្បុនំ ភណនមេវ ទឡ្ហីកម្មំ នាម. យថា ហិ ‘‘អាវុសោ’’តិ វា ‘‘ភន្តេ’’តិ វា ‘‘យក្ខោ’’តិ វា ‘‘សប្បោ’’តិ វា វុត្តេ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ន ហោតិ, ‘‘អាវុសោ អាវុសោ, ភន្តេ ភន្តេ, យក្ខោ យក្ខោ, សប្បោ សប្បោ’’តិ វុត្តេ បន ទឡ្ហីកម្មំ នាម ហោតិ, ឯវមេវ សកិំទេវ យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តេន វិយ ‘‘បីតី’’តិ វុត្តមត្តេ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ន ហោតិ, បុនប្បុនំ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ‘‘បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តី’’តិ វុត្តេយេវ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ហោតីតិ ឯវំ អបរទីបនា ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. ឯតិស្សាបិ វសេន លព្ភមានកបទនិទ្ទេសេសុ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ បីនយតីតិ បីតិ. សា សម្បិយាយនលក្ខណា, កាយចិត្តបីណនរសា ផរណរសា វា, ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា. យា បញ្ចកាមគុណបដិសញ្ញុត្តាតិ យា រូបាទិបញ្ចកាមកោដ្ឋាសបដិសំយុត្តា បីតិ, សា បីនយតីតិ បីតិ, ឥទំ សភាវបទំ. បមុទិតស្ស ភាវោ បាមោជ្ជំ. អាមោទនាការោ អាមោទនា. បមោទនាការោ បមោទនា. យថា វា ភេសជ្ជានំ វា តេលានំ វា ឧណ្ហោទកសីតោទកានំ វា ឯកតោ ករណំ ‘‘មោទនា’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមយម្បិ បីតិធម្មានំ ឯកតោ ករណេន មោទនា. ឧបសគ្គវសេន បន មណ្ឌេត្វា ‘‘អាមោទនា បមោទនា’’តិ វុត្តា.

ហាសេតីតិ ហាសោ. បហាសេតីតិ បហាសោ, ហដ្ឋបហដ្ឋាការានមេតំ អធិវចនំ. វិត្តីតិ វិត្តំ, ធនស្សេតំ នាមំ. អយំ បន សោមនស្សបច្ចយត្តា វិត្តិសរិក្ខតាយ វិត្តិ. យថា ហិ ធនិនោ ធនំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បីតិមតោបិ បីតិំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា ‘‘វិត្តី’’តិ វុត្តា. តុដ្ឋីតិ សភាវសណ្ឋិតាយ បីតិយា ឯតំ នាមំ. បីតិមា បន បុគ្គលោ កាយចិត្តានំ ឧគ្គតត្តា អព្ភុគ្គតត្តា ‘‘ឧទគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ, ឧទគ្គស្ស ភាវោ ឱទគ្យំ.

អត្តនោ មនតា អត្តមនតា. អនភិរទ្ធស្ស ហិ មនោ ទុក្ខបទដ្ឋានត្តា ន អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ, អភិរទ្ធស្ស សុខបទដ្ឋានត្តា អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ, ឥតិ អត្តនោ មនតា អត្តមនតា, សកមនតា, សកមនស្ស ភាវោតិ អត្ថោ. សា បន យស្មា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ អត្តនោ មនតា, ចិត្តស្សេវ បនេសា ភាវោ ចេតសិកោ ធម្មោ, តស្មា ‘‘អត្តមនតា ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តា.

ចិត្តវិចិត្តតាយ ចិត្តំ. អារម្មណំ មិនមានំ ជានាតីតិ មនោ. មានសន្តិ មនោ ឯវ, ‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ’’តិ (មហាវ. ៣៣; សំ. និ. ១.១៥១) ហិ ឯត្ថ បន សម្បយុត្តកធម្មោ ‘‘មានសោ’’តិ វុត្តោ.

‘‘កថញ្ហិ ភគវា តុយ្ហំ, សាវកោ សាសនេ រតោ;

អប្បត្តមានសោ សេក្ខោ, កាលំកយិរា ជនេ សុតា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩) –

ឯត្ថ អរហត្តំ ‘‘មានស’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន មនោ ឯវ មានសំ, ព្យញ្ជនវសេន ហេតំ បទំ វឌ្ឍិតំ.

ហទយន្តិ ចិត្តំ. ‘‘ចិត្តំ វា តេ ខិបិស្សាមិ, ហទយំ វា តេ ផាលេស្សាមី’’តិ (សុ. និ. អាឡវកសុត្តំ; សំ. និ. ១.២៣៧; ២៤៦) ឯត្ថ ឧរោ ‘‘ហទយ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ហទយា ហទយំ មញ្ញេ អញ្ញាយ តច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៦៣) ឯត្ថ ចិត្តំ. ‘‘វក្កំ ហទយ’’ន្តិ (ខុ. បា. ៣.ទ្វតិំសាការោ; ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០) ឯត្ថ ហទយវត្ថុ. ឥធ បន ចិត្តមេវ អព្ភន្តរដ្ឋេន ‘‘ហទយ’’ន្តិ វុត្តំ. តមេវ បរិសុទ្ធដ្ឋេន បណ្ឌរំ, ភវង្គំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យថាហ – ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៩). តតោ និក្ខន្តត្តា បន អកុសលម្បិ គង្គាយ និក្ខន្តា នទី គង្គា វិយ គោធាវរិតោ និក្ខន្តា គោធាវរី វិយ ច ‘‘បណ្ឌរ’’ន្ត្វេវ វុត្តំ.

មនោ មនាយតនន្តិ ឥធ បន មនោគ្គហណំ មនស្សេវ អាយតនភាវទីបនត្ថំ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘នយិទំ ទេវាយតនំ វិយ មនស្ស អាយតនត្តា មនាយតនំ, អថ ខោ មនោ ឯវ អាយតនំ មនាយតន’’ន្តិ. តត្ថ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ លោកេ ‘‘ឥស្សរាយតនំ, វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ, រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិភង្គមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១០២; ៥.២៣; ម. និ. ៣.១៥៨) ការណំ. ឥធ បន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន សមោសរណឋានដ្ឋេន ការណដ្ឋេនាតិ តិធាបិ វដ្ដតិ.

ផស្សាទយោ ហិ ធម្មា ឯត្ថ សញ្ជាយន្តីតិ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេនបិ ឯតំ អាយតនំ. ពហិទ្ធា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា អារម្មណភាវេនេត្ថ ឱសរន្តីតិ សមោសរណឋានដ្ឋេនបិ អាយតនំ. ផស្សាទីនំ បន សហជាតាទិបច្ចយដ្ឋេន ការណត្តា ការណដ្ឋេនបិ អាយតនន្តិ វេទិតព្ពំ. តទេវ មននលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, មនោ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ.

វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. វិញ្ញាណមេវ ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. តស្ស រាសិអាទិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ (អ. និ. ៤.៥១) ឯត្ថ ហិ រាសដ្ឋេន ខន្ធោ វុត្តោ. ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៥៥៥) គុណដ្ឋេន. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៤១-២៤២) ឯត្ថ បណ្ណត្តិមត្តដ្ឋេន. ឥធ បន រុឡ្ហិតោ ខន្ធោ វុត្តោ. រាសដ្ឋេន ហិ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ឯកទេសោ ឯកំ វិញ្ញាណំ. តស្មា យថា រុក្ខស្ស ឯកទេសំ ឆិន្ទន្តោ ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ឯកទេសភូតំ ឯកម្បិ វិញ្ញាណំ រូឡ្ហិតោ ‘‘វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ.

តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ តេសំ ផស្សាទីនំ ធម្មានំ អនុច្ឆវិកា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឥមស្មិញ្ហិ បទេ ឯកមេវ ចិត្តំ មិននដ្ឋេន មនោ, វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ, សភាវដ្ឋេន និស្សត្តដ្ឋេន វា ធាតូតិ តីហិ នាមេហិ វុត្តំ. សហគតោតិ អវិជហិតោ. សហជាតោតិ សទ្ធិំ និគ្គតោ. សំសដ្ឋោតិ សំសគ្គោ ហុត្វា ឋិតោ. សម្បយុត្តោតិ សមំ បការេហិ យុត្តោ. កតមេហិ បការេហីតិ? ឯកុប្បាទាទីហិ. នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តាតិ? អាមន្តា. ឥតិ ហិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស បដិក្ខេបេ ‘‘ននុ អត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សហគតា សហជាតា សំសដ្ឋា ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា’’តិ (កថា. ៤៧៣) ឯវំ ឯកុប្បាទតាទីនំ វសេន សម្បយោគត្ថោ វុត្តោ. ឥតិ ឥមេហិ ឯកុប្បាទតាទីហិ សមំ បការេហិ យុត្តោ សម្បយុត្តោ. ឯកុប្បាទោតិ ឯកតោ ឧប្បន្នោ, ន វិនាតិ អត្ថោ. ឯកនិរោធោតិ ឯកតោ និរោធោ. ឯកវត្ថុកោតិ ហទយវត្ថុវសេន ឯកវត្ថុកោ. ឯការម្មណោតិ រូបាទិវសេន ឯការម្មណោ.

ឯត្ថ សហគតសទ្ទោ តព្ភាវេ, វោកិណ្ណេ, អារម្មណេ, និស្សយេ, សំសដ្ឋេតិ បញ្ចសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ ជិនវចនេ. ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា នន្ទិរាគសហគតា’’តិ (មហាវ. ១៤; វិភ. ២០៣; ម. និ. ៣.៣៧៤; សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ២.៣០) ឯត្ថ តព្ភាវេ វេទិតព្ពោ, នន្ទិរាគភូតាតិ អត្ថោ. ‘‘យា, ភិក្ខវេ, វីមំសា កោសជ្ជសហគតា កោសជ្ជសម្បយុត្តា’’តិ (សំ. និ. ៥.៨៣២) ឯត្ថ វោកិណ្ណេ, អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេន កោសជ្ជេន វោកិណ្ណាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ‘‘លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីន’’ន្តិ (បុ. ប. ៣-៦) ឯត្ថ អារម្មណេ, រូបារម្មណានំ អរូបារម្មណានន្តិ អត្ថោ. ‘‘អដ្ឋិកសញ្ញាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៨) ឯត្ថ និស្សយេ, អដ្ឋិកសញ្ញំ និស្សាយ អដ្ឋិកសញ្ញំ ភាវេត្វា បដិលទ្ធន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគតំ ហោតិ សហជាតំ សម្បយុត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥៧៨) ឯត្ថ សំសដ្ឋេ, សំមិស្សន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិម្បិ ឋានេ សំសដ្ឋេ អាគតោ.

សហជាតសទ្ទោ ‘‘សហជាតំ បុរេជាតំ បច្ឆាជាត’’ន្តិ (បដ្ឋ. ១.១.៤៣៥) ឯត្ថ វិយ សហជាតេ. សំសដ្ឋសទ្ទោ ‘‘គិហីហិ សំសដ្ឋោ’’តិ ច, ‘‘ឯវំ សំសដ្ឋោ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៣.៣) ចាតិ ឯវមាទីសុ សំសគ្គេ. ‘‘កិសេ ថូលេ វិវជ្ជេត្វា សំសដ្ឋា យោជិតា ហយា’’តិ (ជា. ២.២២.៧០) ឯត្ថ សទិសេ.

‘‘បុចិមន្ទបរិវារោ, អម្ពោ តេ ទធិវាហន;

មូលំ មូលេន សំសដ្ឋំ, សាខា សាខា និសេវរេ’’តិ. (ជា. ១.២.៧២) –

ឯត្ថ ឧបចិតេ. ‘‘ចិត្តសំសដ្ឋា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៥៩) ឯត្ថ ចិត្តសម្បយុត្តធម្មេ. ឥធ បន យោ ផលប្បទានេ អវិយោគធម្មោ វិនិព្ភោគំ អកត្វា ឯកុប្បាទាទិធម្មោ ហុត្វា ‘‘សម្បយុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. តំវិសយោ. អថ វា ‘‘សហគតោ’’តិ វត្វា បច្ឆតោ បច្ឆតោ អាគតសុត្តេន វិយ សោ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សហជាតោ’’តិ វុត្តំ. ឯកតោ ឧប្បន្នរូបារូបំ វិយ សោបិ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ.

ខីរោទកំ វិយ ច សោបិ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បយុត្តោ’’តិ វុត្តំ. វិនិព្ភោគំ កាតុំ អសក្កុណេយ្យដ្ឋេន ហិ សហុប្បន្នា ធម្មា សម្បយុត្តាបិ អត្ថិ ខីរតេលំ វិយ. តថា វិប្បយុត្តាបិ ខីរតោ អបនីតំ នវនីតំ វិយ. ឯវំ លក្ខណសម្បយុត្តោ ឯកុប្បាទាទិលក្ខណោយេវ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកុប្បាទោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ឯកុប្បាទសហជាតានំ កិំ នានត្តំ? ឧប្បាទេ អន្តរវិរហិតោ ឯកុប្បាទោ. ខីរកាលមុត្តស្សាបិ ទធិនោ មថនេ មថនេ បាកដំ នវនីតំ វិយ បុរេភត្តបច្ឆាភត្តវសេន ឯកទិវសមេវ ជាតោ វិយ សោ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ឯកក្ខណេ និព្ពត្តោតិ សហជាតោ. ឯកវត្ថុកោតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន ឯកបរិច្ឆេទេន ឯកវត្ថុកោ, ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ ឯកវត្ថុកតា វិយ ឋានន្តរវិរហិតោ. ឯការម្មណោតិ អនិយតេការម្មណោ ន ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយាតិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

មច្ចោតិ មូលបទំ. រូបាទីសុ សត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោតិ សត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សត្តោ សត្តោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ, កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតីតិ? រូបេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ, តស្មា ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.១៦១; មហានិ. ៧). សត្តយោគេន វា សត្តោ. សុគតិទុគ្គតិំ នរតីតិ នរោ. មនុនោ បុត្តោតិ មានវោ. ឧបករណេន សយំ បោសយតីតិ បោសោ. បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ គលតីតិ បុគ្គលោ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ ធារេតីតិ ជីវោ. ចុតិតោ ជាតិំ គច្ឆតីតិ ជាគុ. ជិយតីតិ ជន្តុ. ឥន្ទ្រិយេន គច្ឆតីតិ ឥន្ទគុ. អថ វា ឥន្ទភូតេន កម្មុនា គច្ឆតីតិ ឥន្ទគុ. ‘‘ហិន្ទគូ’’តិបិ បាឡិ. ហិន្ទន្តិ មរណំ, តំ គច្ឆតីតិ ហិន្ទគុ. មនុតោ ជាតោតិ មនុជោ. យំ សាទិយតីតិ យំ រូបាទិំ អស្សាទិយតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥតោ បរំ វុត្តមត្ថំ និគមេន្តោ តេនាហ ភគវា –

‘‘កាមំ កាមយមានស្ស…បេ… លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ;

ឥតោ បរំ ឯត្តកម្បិ អវត្វា វិសេសមត្តមេវ វក្ខាម.

២. តស្ស ចេ កាមយានស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កាមេ ឥច្ឆមានស្ស, កាមេន វា យាយមានស្ស. ឆន្ទជាតស្សាតិ ជាតតណ្ហស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. តេ កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ កាមា បរិហាយន្តិ ចេ. សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ អថ សោ អយោមយាទិនា សល្លេន វិទ្ធោ វិយ បីឡីយតិ. ឥតោ បរំ វុត្តំ វជ្ជេត្វា អវុត្តេសុ យំ យំ អនុត្តានំ, តំ តទេវ កថយិស្សាមិ.

ចក្ខុបីណនំ អារម្មណំ បាបុណនវសេន យាយតិ គច្ឆតិ. ទស្សនីយវសេន បិយត្តំ អារម្មណវសេន អប្បាបេតីតិ និយ្យតិ. សវនីយំ ហុត្វា កណ្ណសោតបីណនំ អារម្មណវសេន បរិកឌ្ឍតីតិ វុយ្ហតិ. សរិតព្ពំ ហុត្វា ចិត្តបីណនំ អារម្មណវសេន គហេត្វា ឧបសំហរីយតីតិ សំហរីយតិ. យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. ហត្ថិនា យាយតិ គច្ឆតីតិ ហត្ថិយានេន វា, វាឥតិ វិកប្បត្ថេ. អស្សេន យាយតិ គច្ឆតីតិ អស្សយានេន វា. គោយុត្តំ វយ្ហាទិយានំ គោយានំ, តេន គោយានេន. អជយានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥដ្ឋវសេន ជាតោ សញ្ជាតោ.

អារម្មណបិយត្តវសេន និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ. អារម្មណមនាបភាវេន បាតុភូតោ. អថ វា កាមរាគវសេន ជាតោ សញ្ជាតោ. កាមនន្ទិវសេន និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ. កាមតណ្ហាវសេន កាមសិនេហវសេន កាមច្ឆន្ទវសេន កាមបរិឡាហវសេន ច បាតុភូតោតិ វេទិតព្ពោ.

តេ វា កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ វត្ថុកាមាទយោ បរិហាយន្តិ វិគច្ឆន្តិ. សោ វា កាមេហិ បរិហាយតីតិ ឯសោ ខត្តិយាទិបុគ្គលោ វត្ថុកាមាទិកាមេហិ បរិហាយតិ វិគច្ឆតិ ‘‘បុព្ពេវ មច្ចំ វិជហន្តិ ភោគា, មច្ចោ ធនេ បុព្ពតរំ ជហាតី’’តិ (ជា. ១.៥.២) ឯវមាទីសុ វិយ. កថន្តិ កេន បការេន. តិដ្ឋន្តស្សេវាតិ ធរន្តស្សេវ. តេ ភោគេតិ តេ វត្ថុកាមាទយោ ភោគេ. រាជានោ វាតិ បថព្យាទិរាជានោ. ហរន្តីតិ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, អបហរន្តិ វា. ចោរា វាតិ សន្ធិច្ឆេទាទិកា. អគ្គិ វាតិ ទាវគ្គិអាទិ. ទហតីតិ ឈាបេតិ ភស្មំ ករោតិ. ឧទកំ វាតិ ឱឃាទិឧទកំ. វហតីតិ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ បាបេតិ. អប្បិយា វាតិ អកន្តា អមនាបា. ទាយាទា ហរន្តីតិ ទាយជ្ជវិរហិតា អស្សាមិកា ហរន្តិ. និហិតំ វាតិ និធានំ កត្វា ឋបិតំ. នាធិគច្ឆតីតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតិ, ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ទុប្បយុត្តាតិ វិសមបយោគេន យោជិតា កសិវាណិជ្ជាទិកម្មន្តា. ភិជ្ជន្តីតិ ភេទំ បាបុណន្តិ, ន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘ភញ្ជន្តិ រថំ អយានកា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.២៩៦) សម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

កុលេ វា កុលង្គារោ ឧប្បជ្ជតីតិ ខត្តិយាទិកុលេ កុលឈាបកោ កុលេ អន្តិមបុរិសោ និព្ពត្តតិ. ‘‘កុលង្ករោ’’តិបិ បាឡិ. យោ តេ ភោគេ វិកិរតីតិ យោ ឯសោ កុលេ បច្ឆិមកោ តេ ហិរញ្ញាទិកេ ភោគេ ខេបេតិ. វិធមតីតិ វិយោគំ ករោតិ, ទូរេ ខិបតិ. វិទ្ធំសេតីតិ នាសេតិ អទស្សនំ គមេតិ. អថ វា ឥត្ថិធុត្តោ ហុត្វា វិកិរតិ. សុរាធុត្តោ ហុត្វា វិធមតិ. អក្ខធុត្តោ ហុត្វា វិទ្ធំសេតិ. វិកិរតិ វា ឧប្បន្នំ អាយំ អជាននេន. វិធមតិ វិស្សជ្ជនមុខំ អជាននេន. វិទ្ធំសេតិ ឋបិតដ្ឋានេ អារក្ខំ អសំវិធានេនាតិ ឯវមាទិនា យោជេតព្ពំ.

អនិច្ចតាយេវ អដ្ឋមីតិ វិនាសភាវោ ឯវ អដ្ឋមោ. ហាយន្តីតិ អទស្សនំ យន្តិ. បរិហាយន្តីតិ ន បុន បញ្ញាយន្តិ. បរិធំសេន្តីតិ ឋានតោ អបគច្ឆន្តិ. បរិបតន្តីតិ បគ្ឃរន្តិ. អន្តរធាយន្តីតិ អន្តរធានំ អទស្សនំ គច្ឆន្តិ. វិប្បលុជ្ជន្តីតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហុត្វា អបគច្ឆន្តិ.

តិដ្ឋន្តេវ តេ ភោគេតិ តេសំ ធនានំ ឋិតកាលេ ‘‘តិដ្ឋន្តេ និព្ពុតេ ចាបី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិ. វ. ៨០៦) វិយ. សោតិ សោ ភោគសាមិកោ បុគ្គលោ. ចវតិ ទេវលោកតោ. មរតិ មនុស្សលោកតោ. វិប្បលុជ្ជតិ នាគសុបណ្ណាទិលោកតោ. អថ វា ហាយតិ ធញ្ញកោដ្ឋាគារវសេន. បរិហាយតិ ធនកោដ្ឋាគារវសេន. បរិធំសតិ ពលិពទ្ទហត្ថិអស្សាទិវសេន. បរិបតតិ ទាសិទាសវសេន. អន្តរធាយតិ ទារាភរណវសេន. នស្សតិ ឧទកាទិវសេនាតិ ឯកេ វណ្ណយន្តិ.

អយោមយេនាតិ កាឡលោហាទិនិព្ពត្តេន. សល្លេនាតិ កណ្ឌេន. អដ្ឋិមយេនាតិ មនុស្សដ្ឋិំ ឋបេត្វា អវសេសេន. ទន្តមយេនាតិ ហត្ថិទន្តាទិនា. វិសាណមយេនាតិ គោវិសាណាទិនា. កដ្ឋមយេនាតិ វេឡុកដ្ឋាទិនា. វិទ្ធោតិ វុត្តប្បការសល្លានំ អញ្ញតរញ្ញតរេន បហដោ. រុប្បតីតិ វិកិរតិ, វិការំ អាបជ្ជតិ. កុប្បតីតិ ចលតិ, កោបំ ឧប្បាទេតិ. ឃដ្ដីយតីតិ ឃដ្ដិតោ ហោតិ. បីឡីយតីតិ បីឡិតោ ហោតិ, លទ្ធប្បហារោ កុប្បតិ. ‘‘តតិយទិវសេ សលាកំ បវេសេត្វា ធោវនកាលេ ឃដ្ដីយតិ. ខារប្បទានេ បីឡីយតិ. បហារធោវនេ វា រុប្បតិ. តស្មិំ ទុក្ខុប្បាទនេ កុប្បតិ. សលាកបវេសនេ បីឡីយតិ. ខារប្បទានេ ឃដ្ដីយតី’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

ព្យាធិតោតិ លទ្ធប្បហារោ ហុត្វា បីឡិតោ. ទោមនស្សិតោតិ ទោមនស្សប្បត្តោ. វិបរិណាមញ្ញថាភាវាតិ បកតិភាវំ ជហិត្វា អញ្ញថាភាវំ ឧបនីតេន, អន្តោសោសាទិ សោកោ ច វាចាវិប្បលាបោ បរិទេវោ ច កាយបីឡនាទិ ទុក្ខញ្ច ចិត្តបីឡនាទិ ទោមនស្សញ្ច ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ ច. ឯតេ វុត្តប្បការា សោកាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ សមុទាចារំ គច្ឆន្តិ.

៣. តតិយគាថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ បន ឥមេ កាមេ តត្ថ ឆន្ទរាគវិក្ខម្ភនេន វា សមុច្ឆេទេន វា អត្តនោ បាទេន សប្បស្ស សិរំ វិយ បរិវជ្ជេតិ, សោ ភិក្ខុ សព្ពលោកំ វិប្ផារេត្វា ឋិតត្តា លោកេ វិសត្តិកាសង្ខាតំ តណ្ហំ សតោ ហុត្វា សមតិវត្តតីតិ.

យោតិ វិភជិតព្ពំ បទំ. យោ យាទិសោតិអាទីនិ តស្ស វិភជនបទានិ. ឯត្ថ ច យស្មា យោតិ អត្ថបទំ. តញ្ច អនិយមេន បុគ្គលំ ទីបេតិ. តស្មា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អនិយមេន បុគ្គលទីបកំ យោ-សទ្ទមេវ អាហ. តស្មា ឯត្ថ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ – យោតិ យោ កោចីតិ. យស្មា យោ យោ កោចិ នាម, សោ អវស្សំ យថាលិង្គយថាយុត្តយថាវិហិតយថាប្បការយំឋានបត្តយំធម្មសមន្នាគតវសេន ឯកេនាការេន បញ្ញាយតិ, តស្មា តំ តត្ថ ញាបេតុំ តំ ភេទំ បកាសេន្តោ ‘‘យាទិសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាទិសោតិ លិង្គវសេន យាទិសោ វា តាទិសោ វា ហោតុ, ទីឃោ វា រស្សោ វា កាឡោ វា ឱទាតោ វា មង្គុរច្ឆវិ វា កិសោ វា ថូលោ វាតិ អត្ថោ.

យថាយុត្តោតិ យោគវសេន យេន វា តេន វា យុត្តោ ហោតុ, នវកម្មយុត្តោ វា ឧទ្ទេសយុត្តោ វា វាសធុរយុត្តោ វាតិ អត្ថោ. យថាវិហិតោតិ យថាឋបិតោ នវកម្មាធិដ្ឋាយិកាទិវសេន. យថាបការោតិ យថាបការេន បតិដ្ឋិតោ បទីបនាយកាទិវសេន. យំឋានប្បត្តោតិ យំ ឋានន្តរំ បត្តោ សេនាបតិសេដ្ឋិដ្ឋានាទិវសេន. យំធម្មសមន្នាគតោតិ យេន ធម្មេន ឧបាគតោ ធុតង្គាទិវសេន.

វិក្ខម្ភនតោ វាតិ ឧបចារប្បនាសមាធីតិ កិលេសានំ ទូរីករណតោ វា ឃដប្បហារេន សេវាលានំ វិយ. សមុច្ឆេទតោ វាតិ បុន អប្បវត្តិំ កត្វា អច្ចន្តតោ មគ្គេន កិលេសានំ ឧច្ឆិន្នមូលតោ បហានវសេន សមុច្ឆេទតោ វា. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមាតិអាទីនិ ឯកាទស បទានិ វិបស្សនាវសេន វុត្តានិ.

ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេន្តោបីតិអាទីនិ ឆ បទានិ មរណស្សតិំ ភាវេន្តោបិ, ឧបសមានុស្សតិំ ភាវេន្តោបីតិ ឥមានិ ច ឧបចារជ្ឈានវសេន វុត្តានិ. អានាបានស្សតិំ ភាវេន្តោបិ, កាយគតាសតិំ ភាវេន្តោបិ, បឋមំ ឈានំ ភាវេន្តោបីតិអាទីនិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោបីតិ បរិយោសានានិ អប្បនាជ្ឈានវសេន វុត្តានិ. តត្ថ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមាតិ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ អដ្ឋិកង្កលំ ឧបមា ឯតេសំ កាមានន្តិ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា. អប្បស្សាទដ្ឋេនាតិ ‘‘អប្បំ បរិត្តំ សុខស្សាទំ អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិ ទស្សនដ្ឋេន. បស្សន្តោតិ ‘‘យាវទេវ បន សោ កុក្កុរោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ ញាណចក្ខុនា បស្សន្តោ. បរិវជ្ជេតីតិ ទូរង្គមេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សេយ្យថាបិ, គហបតិ, កុក្កុរោ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោ គោឃាតកសូនំ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស, តមេនំ ទក្ខោ គោឃាតកោ វា គោឃាតកន្តេវាសី វា អដ្ឋិកង្កលំ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ ឧបសុម្ភេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អបិ នុ ខោ សោ កុក្កុរោ អម្ហំ អដ្ឋិកង្កលំ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ បលេហន្តោ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យំ បដិវិនេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភន្តេ, អដ្ឋិកង្កលំ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ, យាវទេវ បន សោ កុក្កុរោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’តិ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា យាយំ ឧបេក្ខា ឯកត្តា ឯកត្តសិតា, យត្ថ សព្ពសោ លោកាមិសុបាទានា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ, តមេវូបេក្ខំ ភាវេតី’’តិ (ម. និ. ២.៤២).

គិជ្ឈាទីហិ សាធារណា មំសបេសិ ឧបមា ឯតេសន្តិ មំសបេសូបមា. ពហូនំ សាធារណដ្ឋេន ពហុសាធារណា. អាទិត្តំ តិណុក្កំ ឧបមា ឯតេសន្តិ តិណុក្កូបមា. អនុទហនដ្ឋេនាតិ ហត្ថាទិឈាបនដ្ឋេន. សាធិកបោរិសប្បមាណា វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ អង្គារានំ បូរា អង្គារកាសុ ឧបមា ឯតេសន្តិ អង្គារកាសូបមា. មហាបរិឡាហដ្ឋេនាតិ មហន្តបរិតាបនដ្ឋេន. អារាមរាមណេយ្យាទិកំ សុបិនំ ឧបមា ឯតេសន្តិ សុបិនកូបមា. ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេនាតិ អប្បត្វា, ន ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋនដ្ឋេន. យាចិតេន លទ្ធំ យានាទិភណ្ឌំ ឧបមា ឯតេសន្តិ យាចិតកូបមា. តាវកាលិកដ្ឋេនាតិ អនិពន្ធនដ្ឋេន. សម្បន្នផលរុក្ខោ ឧបមា ឯតេសន្តិ រុក្ខផលូបមា. សម្ភញ្ជនបរិភញ្ជនដ្ឋេនាតិ សាខាភញ្ជនដ្ឋេន ចេវ សមន្តតោ ភញ្ជិត្វា រុក្ខបាតនដ្ឋេន ច. អសិ ច សូនា ច ឧបមា ឯតេសន្តិ អសិសូនូបមា. អធិកុដ្ដនដ្ឋេនាតិ ឆិន្ទនដ្ឋេន. សត្តិសូលំ ឧបមា ឯតេសន្តិ សត្តិសូលូបមា. វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេនាតិ និបតេត្វា គមនដ្ឋេន. ភយជននដ្ឋេន សប្បសិរំ ឧបមា ឯតេសន្តិ សប្បសិរូបមា. សប្បដិភយដ្ឋេនាតិ សហ អភិមុខេ ភយដ្ឋេន. ទុក្ខជននំ អគ្គិក្ខន្ធំ ឧបមា ឯតេសន្តិ អគ្គិក្ខន្ធូបមា. មហាភិតាបនដ្ឋេនាតិ មហន្តអភិតាបកាយបីឡាឧប្បាទនដ្ឋេនាតិ កាមំ បរិវជ្ជេតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, គហបតិ, គិជ្ឈោ វា កង្កោ វា កុលលោ វា មំសបេសិំ អាទាយ ឧឌ្ឌីយេយ្យ, តមេនំ គិជ្ឈាបិ កង្កាបិ កុលលាបិ អនុបតិត្វា អនុបតិត្វា វិតច្ឆេយ្យុំ វិស្សជ្ជេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, សចេ សោ គិជ្ឈោ វា កង្កោ វា កុលលោ វា តំ មំសបេសិំ ន ខិប្បមេវ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’ន្តិ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘មំសបេសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ អាទិត្តំ តិណុក្កំ អាទាយ បដិវាតំ គច្ឆេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, សចេ សោ បុរិសោ តំ អាទិត្តំ តិណុក្កំ ន ខិប្បមេវ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, តស្ស សា អាទិត្តា តិណុក្កា ហត្ថំ វា ទហេយ្យ, ពាហុំ វា ទហេយ្យ, អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គបច្ចង្គំ ទហេយ្យ, សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘តិណុក្កូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, អង្គារកាសុ សាធិកបោរិសា បូរា អង្គារានំ វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិក្កូលោ, តមេនំ ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា នានាពាហាសុ គហេត្វា អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ គហបតិ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ឥតិ ចិតិ ចេវ កាយំ សន្នាមេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្សហេតុ’’? ‘‘វិទិតញ្ហិ, ភន្តេ, តស្ស បុរិសស្ស ‘ឥមញ្ច អហំ អង្គារកាសុំ បបតិស្សាមិ, តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆិស្សាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ គហបតិ អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘អង្គារកាសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ សុបិនកំ បស្សេយ្យ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណិរាមណេយ្យកំ, សោ បដិពុទ្ធោ ន កិញ្ចិ បដិបស្សេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘សុបិនកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ យាចិតកំ ភោគំ យាចិត្វា យានំ វា បោរិសេយ្យំ បវរមណិកុណ្ឌលំ. សោ តេហិ យាចិតកេហិ ភោគេហិ បុរក្ខតោ បរិវុតោ អន្តរាបណំ បដិបជ្ជេយ្យ. តមេនំ ជនោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘ភោគី វត ភោ បុរិសោ, ឯវំ កិរ ភោ ភោគិនោ ភោគានិ ភុញ្ជន្តី’តិ. តមេនំ សាមិកា យត្ថ យត្ថេវ តានិ បស្សេយ្យុំ, តត្ថ តត្ថេវ តានិ ហរេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អលំ នុ ខោ តស្ស បុរិសស្ស អញ្ញថត្តាយា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្សហេតុ’’? ‘‘សាមិនោ ហិ, ភន្តេ, តានិ ហរន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘យាចិតកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ តិព្ពោ វនសណ្ឌោ, តត្រស្ស រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ច. ន ចស្សុ កានិចិ ផលានិ ភូមិយំ បតិតានិ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ផលត្ថិកោ ផលគវេសី ផលបរិយេសនំ ចរមានោ. សោ តំ វនសណ្ឌំ អជ្ឈោគាហេត្វា តំ រុក្ខំ បស្សេយ្យ សម្បន្នផលញ្ច ឧបបន្នផលញ្ច. តស្ស ឯវមស្ស ‘អយំ ខោ រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ច, នត្ថិ ច កានិចិ ផលានិ ភូមិយំ បតិតានិ, ជានាមិ ខោ បនាហំ រុក្ខំ អារោបិតុំ. យំនូនាហំ ឥមំ រុក្ខំ អារោហិត្វា យាវទត្ថញ្ច ខាទេយ្យំ, ឧច្ឆង្គញ្ច បូរេយ្យ’ន្តិ? សោ តំ រុក្ខំ អារោហិត្វា យាវទត្ថញ្ច ខាទេយ្យ, ឧច្ឆង្គញ្ច បូរេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ផលត្ថិកោ ផលគវេសី ផលបរិយេសនំ ចរមានោ តិណ្ហំ កុឋារិំ អាទាយ. សោ តំ វនសណ្ឌំ អជ្ឈោគាហេត្វា តំ រុក្ខំ បស្សេយ្យ សម្បន្នផលញ្ច ឧបបន្នផលញ្ច. តស្ស ឯវមស្ស ‘អយំ ខោ រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ច, នត្ថិ ច កានិចិ ផលានិ ភូមិយំ បតិតានិ, ន ខោ បនាហំ ជានាមិ រុក្ខំ អារោហិតុំ. យំនូនាហំ ឥមំ រុក្ខំ មូលតោ ឆេត្វា យាវទត្ថញ្ច ខាទេយ្យំ, ឧច្ឆង្គញ្ច បូរេយ្យ’ន្តិ. សោ តំ រុក្ខំ មូលតោវ ឆិន្ទេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អមុកោ សោ បុរិសោ បឋមំ រុក្ខំ អារូឡ្ហោ, សចេ សោ ន ខិប្បមេវ ឱរោហេយ្យ, តស្ស សោ រុក្ខោ បបតន្តោ ហត្ថំ វា ភញ្ជេយ្យ បាទំ វា ភញ្ជេយ្យ អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គបច្ចង្គំ ភញ្ជេយ្យ, សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘រុក្ខផលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’តិ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា យាយំ ឧបេក្ខា ឯកត្តា ឯកត្តសិតា. យត្ថ សព្ពសោ លោកាមិសូបាទានា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. តមេវូបេក្ខំ ភាវេតី’’តិ (ម. និ. ២.៤៣-៤៨).

ឯវំ អដ្ឋិកង្កលាទិកអគ្គិក្ខន្ធូបមបរិយោសានតោ វិបស្សនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧបចារសមាធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេន្តោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សតិ ឯវ អនុស្សតិ. បវត្តិតព្ពដ្ឋានម្ហិយេវ ច បវត្តត្តា សទ្ធាបព្ពជិតស្ស កុលបុត្តស្ស អនុរូបា សតីតិបិ អនុស្សតិ. ពុទ្ធំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតិ. អរហតាទិពុទ្ធគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ, តំ ពុទ្ធានុស្សតិំ. ភាវេន្តោតិ វឌ្ឍេន្តោ ព្យូហេន្តោ. ធម្មំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ, ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សង្ឃំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ, សុប្បដិបន្នតាទិសង្ឃគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សីលំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សីលានុស្សតិ, អត្តនោ អខណ្ឌតាទិសីលគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ចាគំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ចាគានុស្សតិ, អត្តនោ មុត្តចាគតាទិចាគគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទេវតា អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ, ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អានាបានេ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ អានាបានស្សតិ, អានាបាននិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. មរណំ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ មរណស្សតិ, ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទសង្ខាតមរណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ.

កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ បដិក្កូលានំ អាយត្តា អាករត្តា កាយោតិ សង្ខំ គតេ សរីរេ គតា បវត្តា សតិ កាយគតាសតិ, តាទិសំ វា កាយំ គតា សតិ ‘‘កាយគតសតី’’តិ វត្តព្ពេ រស្សំ អកត្វា ‘‘កាយគតាសតី’’តិ វុត្តំ. កេសាទិកេសុ កាយកោដ្ឋាសេសុ បដិក្កូលនិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ឧបសមំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ. ឧបសមានុស្សតិ, សព្ពទុក្ខូបសមារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ.

វិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បឋមជ្ឈានំ ភាវេន្តោ. បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ ភាវេន្តោ. សុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ តតិយជ្ឈានំ ភាវេន្តោ. ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ភាវេន្តោ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ភាវេន្តោបិ កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ.

វិក្ខម្ភនប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមុច្ឆេទេន កាមានំ បហានំ ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេន្តោបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មគ្គសោតស្ស អាបជ្ជនំ សោតាបត្តិ, សោតាបត្តិយា មគ្គោ សោតាបត្តិមគ្គោ. អបាយគមនីយេ កាមេតិ យេហិ អបាយំ គច្ឆន្តិ, តេ អបាយគមនីយេ កាមេ សមុច្ឆេទតោ សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេន្តោ បរិវជ្ជេតិ. បដិសន្ធិវសេន សកិំយេវ ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, តស្ស មគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ. តំ មគ្គំ ភាវេន្តោ. ឱឡារិកេតិ បរិឡាហប្បត្តេ. បដិសន្ធិវសេនេវ កាមភវំ នាគច្ឆតីតិ អនាគាមី, តស្ស មគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ. តំ មគ្គំ ភាវេន្តោ. អនុសហគតេតិ សុខុមភាវប្បត្តេ. កិលេសេហិ អារកត្តា, កិលេសារីនំ ហតត្តា, សំសារចក្កស្ស អរានំ ហតត្តា, បាបករណេ រហាភាវា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា ច អរហំ, អរហតោ ភាវោ អរហត្តំ. កិំ តំ? អរហត្តផលំ. អរហត្តស្ស មគ្គោ អរហត្តមគ្គោ. តំ អរហត្តមគ្គំ ភាវេន្តោ. សព្ពេន សព្ពន្តិ សព្ពេនាការេន សព្ពំ. សព្ពថា សព្ពន្តិ សព្ពប្បការេន សព្ពំ. អសេសំ និស្សេសន្តិ និរវសេសំ គន្ធមត្តម្បិ អដ្ឋបេត្វា. អថ វា សព្ពេន សព្ពំ មូលវសេន. សព្ពថា សព្ពំ អាការនិប្បទេសវសេន. អសេសំ និស្សេសំ ភាវនានិប្បទេសវសេន. តថា បុរិមេន ទុច្ចរិតាភាវេន. ទុតិយេន បរិយុដ្ឋានាភាវេន. តតិយេន អនុសយាភាវេន ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

សប្បោ វុច្ចតិ អហីតិ យោ កោចិ សរន្តោ គច្ឆតិ. កេនដ្ឋេនាតិ កេន អត្ថេន. សំសប្បន្តោ គច្ឆតីតិ យស្មា សម្មា សំសរន្តោ គច្ឆតីតិ សប្បោ. ភុជន្តោតិ វង្កវង្កោ ហុត្វា. បន្នសិរោតិ និបន្នសីសោ ហុត្វា. សិរេន សុបតីតិ សីសំ ភោគន្តរេ កត្វា សុបនភាវេន សិរសា សុបតីតិ សរីសបោ. ពិលេ សយតីតិ ពិលាសយោ. ‘‘ពិលសយោ’’តិបិ បាឡិ, តំ សុន្ទរំ. គុហាយំ សេតីតិ គុហាសយោ. ទាឋា តស្ស អាវុធោតិ តស្ស សប្បស្ស ទុវេ ទាឋា បហរណសត្ថសង្ខាតោ អាវុធោ. វិសំ តស្ស ឃោរន្តិ តស្ស សប្បស្ស ព្យាបកសង្ខាតំ វិសំ ទារុណំ កក្ខឡំ. ជិវ្ហា តស្ស ទុវិធាតិ តស្ស សប្បស្ស ទ្វេធា ជិវ្ហា. ទ្វីហិ ជិវ្ហាហិ រសំ សាយតីតិ ទុវិធាហិ ជិវ្ហាហិ រសំ ជានាតិ អស្សាទំ វិន្ទតិ សាទិយតីតិ. ជីវិតុំ កាមយតីតិ ជីវិតុកាមោ. អមរិតុំ កាមយតីតិ អមរិតុកាមោ. សុខំ កាមយតីតិ សុខកាមោ. ទុក្ខប្បដិក្កូលោតិ ទុក្ខំ អនិច្ឆមានោ. បាទេនាតិ អត្តនោ បាទេន. សប្បសិរន្តិ សប្បស្ស សីសំ. វជ្ជេយ្យាតិ ទូរតោ វជ្ជេយ្យ. វិវជ្ជេយ្យាតិ តស្ស បមាណេន. បរិវជ្ជេយ្យាតិ សមន្តតោ. អភិនិវជ្ជេយ្យាតិ ចតុត្ថប្បមាណេន. អថ វា បុរិមេន សីសតោ. ទុតិយតតិយេន ទ្វីហិ បស្សេហិ. ចតុត្ថេន បច្ឆតោ. ‘‘កាមេ បន អប្បត្តស្ស បរិយេសនមូលទុក្ខវត្ថុភាវេន វជ្ជេយ្យ. បត្តស្ស អារក្ខមូលទុក្ខវត្ថុភាវេន វិវជ្ជេយ្យ. អញ្ញាណបរិឡាហទុក្ខវត្ថុភាវេន បរិវជ្ជេយ្យ. វិនាសមុខេ បិយវិប្បយោគទុក្ខវត្ថុភាវេន អភិនិវជ្ជេយ្យា’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

រញ្ជនវសេន រាគោ. ពលវរញ្ជនដ្ឋេន សារាគោ. វិសយេ សត្តានំ អនុ អនុ នយនតោ អនុនយោ. អនុរុជ្ឈតីតិ អនុរោធោ, កាមេតីតិ អត្ថោ. យត្ថ កត្ថចិ ភវេ សត្តា ឯតាយ នន្ទន្តីតិ នន្ទី, សយំ វា នន្ទតីតិ នន្ទី. នន្ទី ច សា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ ចាតិ នន្ទិរាគោ. តត្ថ ឯកស្មិំ អារម្មណេ សកិំ ឧប្បន្នា តណ្ហា នន្ទី, បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានា នន្ទិរាគោតិ វុច្ចតិ. ចិត្តស្ស សារាគោតិ យោ ហេដ្ឋា ‘‘ពលវរញ្ជនដ្ឋេន សារាគោ’’តិ វុត្តោ, សោ ន សត្តស្ស, ចិត្តស្សេវ សារាគោតិ អត្ថោ.

ឥច្ឆន្តិ ឯតាយ អារម្មណានីតិ ឥច្ឆា. ពហលកិលេសភាវេន មុច្ឆន្តិ ឯតាយ បាណិនោតិ មុច្ឆា. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណវសេន អជ្ឈោសានំ. ឥមិនា សត្តា គិជ្ឈន្តិ គេធំ អាបជ្ជន្តីតិ គេធោ. ពហលដ្ឋេន វា គេធោ. ‘‘គេធំ វា បន បវនសណ្ឌ’’ន្តិ ហិ ពហលដ្ឋេនេវ វុត្តំ. អនន្តរបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ, សព្ពតោភាគេន វា គេធោតិ បលិគេធោ. សជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សង្គោ. លគ្គនដ្ឋេន វា សង្គោ. ឱសីទនដ្ឋេន បង្កោ. អាកឌ្ឍនវសេន ឯជា. ‘‘ឯជា ឥមំ បុរិសំ បរិកឌ្ឍតិ តស្ស តស្សេវ ភវស្ស អភិនិព្ពត្តិយា’’តិ ហិ វុត្តំ. វញ្ចនដ្ឋេន មាយា. វដ្ដស្មិំ សត្តានំ ជននដ្ឋេន ជនិកា. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥) ហិ វុត្តំ. វដ្ដស្មិំ សត្តេ ទុក្ខេន សំយោជយមានា ជនេតីតិ សញ្ជននី. ឃដនដ្ឋេន សិព្ពិនី. អយញ្ហិ វដ្ដស្មិំ សត្តេ ចុតិបដិសន្ធិវសេន សិព្ពតិ ឃដេតិ តុន្នការោ វិយ បិលោតិកាយ បិលោតិកំ, តស្មា ‘‘ឃដនដ្ឋេន សិព្ពិនី’’តិ វុត្តា. អនេកប្បការំ វិសយជាលំ តណ្ហាវិប្ផន្ទិតនិវេសសង្ខាតំ វា ជាលមស្សា អត្ថីតិ ជាលិនី.

អាកឌ្ឍនដ្ឋេន សីឃសោតា សរិតា វិយាតិ សរិតា. អល្លដ្ឋេន វា សរិតា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សរិតានិ សិនេហិតានិ ច សោមនស្សានិ ភវន្តិ ជន្តុនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៤១). អល្លានិ ចេវ សិនិទ្ធានិ ចាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អនយព្យសនាបាទនដ្ឋេន កុម្មានុពន្ធសុត្តកំ វិយាតិ សុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សុត្តន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទិរាគស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៩). រូបាទីសុ វិត្ថតដ្ឋេន វិសតា. តស្ស តស្ស បដិលាភត្ថាយ សត្តេ អាយូហាបេតីតិ អាយូហិនី. ឧក្កណ្ឋិតុំ អបទានតោ សហាយដ្ឋេន ទុតិយា. អយញ្ហិ សត្តានំ វដ្ដស្មិំ ឧក្កណ្ឋិតុំ ន ទេតិ, គតគតដ្ឋានេ បិយសហាយោ វិយ អភិរមាបេតិ. តេនេវ វុត្តំ –

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធានសំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតី’’តិ. (ឥតិវុ. ១៥; អ. និ. ៤.៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បាយាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧);