២. គុហដ្ឋកសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧. ទុតិយេ – សត្តោតិ លគ្គោ. គុហាយន្តិ កាយេ. កាយោ ហិ រាគាទីនំ វាឡានំ វសនោកាសតោ ‘‘គុហា’’តិ វុច្ចតិ. ពហុនាភិឆន្នោតិ ពហុនា រាគាទិកិលេសជាតេន អភិច្ឆន្នោ. ឯតេន អជ្ឈត្តពន្ធនំ វុត្តំ. តិដ្ឋន្តិ រាគាទិវសេន តិដ្ឋន្តោ. មោហនស្មិំ បគាឡ្ហោតិ មោហនំ វុច្ចតិ កាមគុណោ. ឯត្ថ ហិ ទេវមនុស្សា មុយ្ហន្តិ តេសុ អជ្ឈោគាឡ្ហា ហុត្វា; ឯតេន ពាហិរពន្ធនំ វុត្តំ. ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ សោតិ សោ តថារូបោ នរោ តិវិធាបិ កាយវិវេកាទិវិវេកា ទូរេ, អនាសន្នេ. កិំការណា? កាមា ហិ លោកេ ន ហិ សុប្បហាយាតិ យស្មា លោកេ កាមា សុប្បហាយា ន ហោន្តិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សត្តោតិ ហិ ខោ វុត្តន្តិ ‘‘សត្តោ, នរោ, មានវោ’’តិ ឯវមាទិនា នយេន កថិតោយេវ. គុហា តាវ វត្តព្ពាតិ គុហា តាវ កថេតព្ពា. កាយោតិ វាតិអាទីសុ អយំ តាវ បទយោជនា – កាយោ ឥតិ វា គុហា ឥតិ វា…បេ… កុម្ភោ ឥតិ វាតិ. តត្ថ កាយោតិ ‘‘កុច្ឆិតានំ អាយោតិ កាយោ’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា សតិបដ្ឋានកថាយំ វុត្តោយេវ. រាគាទិវាឡានំ វសនោកាសដ្ឋេន គុហា, ‘‘បដិច្ឆាទនដ្ឋេនា’’តិបិ ឯកេ. ‘‘ទូរង្គមំ ឯកចរំ, អសរីរំ គុហាសយ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៧) វិយ. រាគាទីហិ ឈាបនដ្ឋេន ទេហោ ‘‘តេ ហិត្វា មានុសំ ទេហ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៣២ ថោកំ វិសទិសំ) វិយ. បមត្តករណដ្ឋេន សន្ទេហោ ‘‘ភិជ្ជតិ បូតិសន្ទេហោ, មរណន្តញ្ហិ ជីវិត’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៤៨) វិយ. សំសារេ សញ្ចរណដ្ឋេន នាវា ‘‘សិញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ នាវំ, សិត្តា តេ លហុមេស្សតី’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦៩) វិយ. ឥរិយាបថស្ស អត្ថិភាវដ្ឋេន រថោ ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤) វិយ. អច្ចុគ្គតដ្ឋេន ធជោ ‘‘ធជោ រថស្ស បញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១៨៤១) វិយ.

កិមិកុលានំ អាវាសភាវេន វម្មិកោ ‘‘វម្មិកោតិ ខោ, ភិក្ខុ, ឥមស្សេតំ ចាតុមហាភូតិកស្ស កាយស្ស អធិវចន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៥១) វិយ. យថេវ ហិ ពាហិរកោ វម្មិកោ, វមតិ វន្តកោ វន្តុស្សយោ វន្តសិនេហសម្ពទ្ធោតិ ចតូហិ ការណេហិ ‘‘វម្មិកោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ ហិ អហិនកុលឧន្ទូរឃរគោឡិកាទយោ នានប្បការេ បាណកេ វមតីតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វន្តកោតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វមិត្វា មុខតុណ្ឌកេហិ ឧក្ខិត្តបំសុចុណ្ណេន កដិប្បមាណេនបិ បោរិសប្បមាណេនបិ ឧស្សិតោតិ វម្មិកោ. ឧបចិកាហិ វន្តខេឡសិនេហេន អាពទ្ធតាយ សត្តសត្តាហំ ទេវេ វស្សន្តេបិ ន វិប្បកិរីយតិ, និទាឃេបិ តតោ បំសុមុដ្ឋិំ គហេត្វា តស្មិំ មុដ្ឋិនា បីឡិយមានេ សិនេហោ និក្ខមតិ, ឯវំ វន្តសិនេហេន សម្ពទ្ធោតិ វម្មិកោ. ឯវមយំ កាយោបិ ‘‘អក្ខិម្ហា អគ្គិគូថកោ’’តិអាទិនា នយេន នានប្បការំ អសុចិកលិមលំ វមតីតិ វម្មិកោ. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា ឥមស្មិំ អត្តភាវេ និកន្តិបរិយាទានេន អត្តភាវំ ឆឌ្ឌេត្វា គតាតិ អរិយេហិ វន្តកោតិបិ វម្មិកោ. យេហិ ចាយំ តីហិ អដ្ឋិសតេហិ ឧស្សិតោ នហារុសម្ពទ្ធោ មំសាវលេបនោ អល្លចម្មបរិយោនទ្ធោ ឆវិរញ្ជិតោ សត្តេ វញ្ចេតិ, តំ សព្ពំ អរិយេហិ វន្តមេវាតិ វន្តុស្សយោតិបិ វម្មិកោ. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧) ឯវំ តណ្ហាយ ជនិតត្តា អរិយេហិ វន្តេនេវ តណ្ហាសិនេហេន សម្ពទ្ធោ អយន្តិ វន្តសិនេហេន សម្ពទ្ធោតិបិ វម្មិកោ. យថា ច វម្មិកស្ស អន្តោ នានប្បការា បាណកា តត្ថេវ ជាយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ, គិលានា សយន្តិ, មតា និបតន្តិ. ឥតិ សោ តេសំ សូតិឃរំ វច្ចកុដិ គិលានសាលា សុសានញ្ច ហោតិ. ឯវំ ខត្តិយមហាសាលាទីនម្បិ កាយោ ‘‘អយំ គោបិតរក្ខិតោ មណ្ឌិតបសាទិតោ មហានុភាវានំ កាយោ’’តិ អចិន្តេត្វា ឆវិនិស្សិតា បាណា ចម្មនិស្សិតា បាណា មំសនិស្សិតា បាណា នហារុនិស្សិតា បាណា អដ្ឋិនិស្សិតា បាណា អដ្ឋិមិញ្ជនិស្សិតា បាណាតិ ឯវំ កុលគណនាយ អសីតិមត្តានិ កិមិកុលសហស្សានិ អន្តោកាយស្មិំយេវ ជាយន្តិ, ឧច្ចារបស្សាវំ ករោន្តិ, គេលញ្ញេន អាតុរិតានិ សយន្តិ, មតាមតា និបតន្តិ. ឥតិ អយម្បិ តេសំ បាណានំ សូតិឃរំ វច្ចកុដិ គិលានសាលា សុសានញ្ច ហោតីតិ ‘‘វម្មិកោ’’តិ សង្ខំ គតោ.

មនាបាមនាបបតនដ្ឋេន នគរំ ‘‘សក្កាយនគរ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. រោគាទីនំ នីឡភាវេន កុលាវកភាវេន នីឡំ ‘‘រោគនីឡំ បភង្គុរ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៤៨) វិយ. បដិសន្ធិយា និវាសគេហដ្ឋេន កុដិ ‘‘បញ្ចទ្វារាយំ កុដិកាយំ បសក្កិយា’’តិអាទីសុ (ថេរគា. ១២៥) វិយ. បូតិភាវេន គណ្ឌោ ‘‘រោគោតិ ភិក្ខវេ, គណ្ឌោតិ ភិក្ខវេ, សល្លោតិ ភិក្ខវេ, កាយស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៩.១៥) វិយ. ភិជ្ជនដ្ឋេន កុម្ភោ ‘‘កុម្ភូបមំ កាយមិមំ វិទិត្វា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៤០) វិយ. កាយស្សេតំ អធិវចនន្តិ ឯតំ វុត្តប្បការំ ចតុមហាភូតមយស្ស កុច្ឆិតធម្មានំ អាយស្ស អធិវចនំ, កថនន្តិ អត្ថោ. គុហាយន្តិ សរីរស្មិំ. សត្តោតិ អល្លីនោ. វិសត្តោតិ វណ្ណរាគាទិវសេន វិវិធោ អល្លីនោ. សណ្ឋានរាគវសេន អាសត្តោ. តត្ថេវ ‘‘សុភំ សុខ’’ន្តិ គហណវសេន លគ្គោ. អត្តគ្គហណវសេន លគ្គិតោ. បលិពុទ្ធោតិ ផស្សរាគវសេន អមុញ្ចិត្វា ឋិតោ. ភិត្តិខិលេតិ ភិត្តិយំ អាកោដិតខាណុកេ. នាគទន្តេតិ តថេវ ហត្ថិទន្តសទិសេ វង្កទណ្ឌកេ. សត្តន្តិ ភិត្តិខិលេ លគ្គំ. វិសត្តន្តិ នាគទន្តេ លគ្គំ. អាសត្តន្តិ ចីវរវំសេ លគ្គំ. លគ្គន្តិ ចីវររជ្ជុយា លគ្គំ. លគ្គិតន្តិ បីឋបាទេ លគ្គំ. បលិពុទ្ធន្តិ មញ្ចបាទេ លគ្គន្តិ ឯវមាទិនា នយេន យោជេតព្ពំ.

លគ្គនាធិវចនន្តិ វិសេសេន អល្លីយនកថនំ. ឆន្នោតិ វុត្តប្បការេហិ កិលេសេហិ ឆាទិតោ. បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន ឧបរូបរិ ឆន្នោតិ ឧច្ឆន្នោ. អាវុតោតិ អាវរិតោ. និវុតោតិ វារិតោ. ឱផុតោតិ អវត្ថរិត្វា ឆាទិតោ. បិហិតោតិ ភាជនេន ឧក្ខលិមុខំ វិយ បលិគុណ្ឋិតោ. បដិច្ឆន្នោតិ អាវដោ. បដិកុជ្ជិតោតិ អធោមុខំ ឋបិតោ. តត្ថ តិណបណ្ណាទីហិ ឆាទិតំ វិយ ឆន្នោ. ឧច្ឆន្នោ នទិំ អាវរណសេតុ វិយ. អាវុតោ ជនសញ្ចរណមគ្គាវរណំ វិយ.

វិនិពទ្ធោ មានវសេនាតិ នានាវិធេន មានាតិមានវសេន នានាវិធេ អារម្មណេ ពទ្ធោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិវសេនាតិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋីនំ វសេន បរាមដ្ឋោ អាមសិត្វា គហិតោ. វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចវសេនាតិ អារម្មណេ អសន្តិដ្ឋនវសេន ចិត្តវិក្ខេបំ បត្តោ ឧបគតោ. អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆាវសេនាតិ រតនត្តយាទីសុ កង្ខាសង្ខាតាយ វិចិកិច្ឆាយ វសេន សន្និដ្ឋានំ អប្បត្តោ. ថាមគតោ អនុសយវសេនាតិ ទុន្នីហរណអប្បហីនានុសយវសេន ថិរភាវំ បត្តោ ឧបគតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ.

រូបូបយន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋូបយវសេន រូបំ ឧបគន្ត្វា អារម្មណំ កត្វា. វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតីតិ តស្មិំ អារម្មណេ រូបារម្មណំ វិញ្ញាណំ តិដ្ឋន្តំ តិដ្ឋតិ. រូបារម្មណំ រូបបតិដ្ឋន្តិ រូបមេវ អារម្មណំ អាលម្ពិត្វា រូបមេវ បតិដ្ឋំ កត្វា. នន្ទូបសេចនន្តិ សប្បីតិកតណ្ហោទកេន អាសិត្តំ វិញ្ញាណំ. វុទ្ធិន្តិ វុទ្ធិភាវំ. វិរូឡ្ហិន្តិ ជវនវសេន ឧបរិតោ វិរូឡ្ហិភាវំ. វេបុល្លន្តិ តទារម្មណវសេន វេបុល្លំ.

អត្ថិ រាគោតិអាទីនិ លោភស្សេវ នាមានិ. សោ ហិ រញ្ជនវសេន រាគោ, នន្ទនវសេន នន្ទី, តណ្ហាយនវសេន តណ្ហាតិ វុច្ចតិ. បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរូឡ្ហន្តិ កម្មំ ជវាបេត្វា បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនសមត្ថតាយ បតិដ្ឋិតញ្ចេវ វិរូឡ្ហញ្ច. យត្ថាតិ តេភូមកវដ្ដេ ភុម្មំ. សព្ពត្ថ វា បុរិមបទេ ឯតំ ភុម្មំ. អត្ថិ តត្ថ សង្ខារានំ វុទ្ធីតិ ឥទំ ឥមស្មិំ វិបាកវដ្ដេ ឋិតស្ស អាយតិំ វដ្ដហេតុកេ សង្ខារេ សន្ធាយ វុត្តំ. យត្ថ អត្ថិ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តីតិ យស្មិំ ឋានេ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ អត្ថិ. តត្ថ បុរិមសុត្តំ រូបាទិអារម្មណលគ្គនវសេន វុត្តំ, ទុតិយសុត្តំ តទេវារម្មណំ អភិនន្ទនវសេន វុត្តំ, តតិយំ វិញ្ញាណបតិដ្ឋានវសេន វុត្តំ, ចតុត្ថំ ចតុព្ពិធអាហារវសេន, កុសលាកុសលវិញ្ញាណបតិដ្ឋានវសេន វុត្តន្តិ ញាតព្ពំ.

យេភុយ្យេនាតិ បាយេន. មុយ្ហន្តីតិ មោហំ អាបជ្ជន្តិ. សម្មុយ្ហន្តីតិ វិសេសេន មុយ្ហន្តិ. សម្បមុយ្ហន្តីតិ សព្ពាការេន មុយ្ហន្តិ. អថ វា រូបារម្មណំ បដិច្ច មុយ្ហន្តិ, សទ្ទារម្មណំ បដិច្ច សម្មុយ្ហន្តិ, មុតារម្មណំ បដិច្ច សម្បមុយ្ហន្តិ. អវិជ្ជាយ អន្ធីកតាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណាយ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតា. ‘‘គតា’’តិ វា បាឋោ, អន្ធភាវំ ឧបគតាតិ អត្ថោ. បគាឡ្ហោតិ បវិដ្ឋោ. ឱគាឡ្ហោតិ ហេដ្ឋាភាគំ បវិដ្ឋោ. អជ្ឈោគាឡ្ហោតិ អធិឱគាហិត្វា អវត្ថរិត្វា វិសេសេន បវិដ្ឋោ និមុគ្គោតិ អធោមុខំ ហុត្វា បវិដ្ឋោ. អថ វា ទស្សនសំសគ្គេន ឱគាឡ្ហោ. សវនសំសគ្គេន អជ្ឈោគាឡ្ហោ. វចនសំសគ្គេន និមុគ្គោ. សប្បុរិសសំសគ្គវិរហិតោ វា ឱគាឡ្ហោ. សទ្ធម្មសេវនវិរហិតោ វា អជ្ឈោគាឡ្ហោ. ធម្មានុធម្មបដិបត្តិវិរហិតោ វា និមុគ្គោ.

វិវេកាតិ វិវិត្តិ, វិវិច្ចនំ វា វិវេកោ. តយោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. កាយវិវេកោតិ កាយេន វិវិត្តិ, វិនា អបសក្កនំ. ចិត្តវិវេកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. សំសារេ ភយំ ឥក្ខនតោ ភិក្ខុ. វិវិត្តន្តិ សុញ្ញំ, អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសន្តិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហិ សន្ធាយ វិភង្គេ ‘‘វិវិត្តន្តិ សន្តិកេ ចេបិ សេនាសនំ ហោតិ, តញ្ច អនាកិណ្ណំ គហដ្ឋេហិ បព្ពជិតេហិ, តេន តំ វិវិត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥២៦) វុត្តំ. សេតិ ចេវ អាសតិ ច ឯត្ថាតិ សេនាសនំ, មញ្ចបីឋាទីនមេតមធិវចនំ. តេនាហ –

‘‘សេនាសនន្តិ មញ្ចោបិ សេនាសនំ, បីឋម្បិ… ភិសិបិ… ពិព្ពោហនម្បិ… វិហារោបិ… អឌ្ឍយោគោបិ… បាសាទោបិ… អដ្ដោបិ… មាឡោបិ… លេណម្បិ… គុហាបិ… រុក្ខមូលម្បិ… វេឡុគុម្ពោបិ… យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តិ, សព្ពមេតំ សេនាសន’’ន្តិ (វិភ. ៥២៧).

អបិ ច វិហារោ អឌ្ឍយោគោ បាសាទោ ហម្មិយំ គុហាតិ ឥទំ វិហារសេនាសនំ នាម. មញ្ចោ បីឋំ ភិសិ ពិព្ពោហនន្តិ ឥទំ មញ្ចបីឋសេនាសនំ នាម. ចិមិលិកា ចម្មខណ្ឌោ តិណសន្ថារោ បណ្ណសន្ថារោតិ ឥទំ សន្ថតសេនាសនំ នាម. យត្ថ វា បន ភិក្ខូ បដិក្កមន្តិ, ឥទំ ឱកាសសេនាសនំ នាមាតិ ឯវំ ចតុព្ពិធំ សេនាសនំ ហោតិ. តំ សព្ពម្បិ សេនាសនគ្គហណេន គហិតមេវ.

ឥធ បនស្ស សកុណសទិសស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស ភិក្ខុនោ អនុច្ឆវិកសេនាសនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរញ្ញំ រុក្ខមូល’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អរញ្ញន្តិ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) ឥទំ ភិក្ខុនីនំ វសេន អាគតំ. ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ (បារា. ៦៥៤) ឥទំ បន ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អនុរូបំ. តស្ស លក្ខណំ វិសុទ្ធិមគ្គេ ធុតង្គនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១) វុត្តំ. រុក្ខមូលន្តិ យំកិញ្ចិ សន្តច្ឆាយំ វិវិត្តំ រុក្ខមូលំ. បព្ពតន្តិ សេលំ. តត្ថ ហិ ឧទកសោណ្ឌីសុ ឧទកកិច្ចំ កត្វា សីតាយ រុក្ខច្ឆាយាយ និសិន្នស្ស នានាទិសាសុ ខាយមានាសុ សីតេន វាតេន ពីជិយមានស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. កន្ទរន្តិ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន ទារិតំ, ឧទកេន ភិន្នំ បព្ពតបទេសំ. យំ ‘‘នទីតុម្ព’’ន្តិបិ ‘‘នទីកុញ្ជ’’ន្តិបិ វទន្តិ. តត្ថ ហិ រជតបដ្ដសទិសា វាលុកា ហោតិ, មត្ថកេ មណិវិតានំ វិយ វនគហនំ, មណិខន្ធសទិសំ ឧទកំ សន្ទតិ. ឯវរូបំ កន្ទរំ ឱរុយ្ហ បានីយំ បិវិត្វា គត្តានិ សីតានិ កត្វា វាលុកំ ឧស្សាបេត្វា បំសុកូលចីវរំ បញ្ញបេត្វា និសិន្នស្ស សមណធម្មំ ករោតោ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. គិរិគុហន្តិ ទ្វិន្នំ បព្ពតានំ អន្តរំ, ឯកស្មិំយេវ វា ឧមង្គសទិសំ មហាវិវរំ. សុសានលក្ខណំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣៤) វុត្តំ.

វនបត្ថន្តិ គាមន្តំ អតិក្កមិត្វា មនុស្សានំ អនុបចារដ្ឋានំ យត្ថ ន កសន្តិ ន វបន្តិ. តេនេវាហ ‘‘វនបត្ថន្តិ ទូរានមេតំ សេនាសនានំ អធិវចន’’ន្តិអាទិ (វិភ. ៥៣១). អព្ភោកាសន្តិ អច្ឆន្នំ. អាកង្ខមានោ បនេត្ថ ចីវរកុដិំ កត្វា វសតិ. បលាលបុញ្ជន្តិ បលាលរាសិំ. មហាបលាលបុញ្ជតោ ហិ បលាលំ និក្កឌ្ឍិត្វា បព្ភារលេណសទិសេ អាលយេ ករោន្តិ, គច្ឆគុម្ពាទីនម្បិ ឧបរិ បលាលំ បក្ខិបិត្វា ហេដ្ឋា និសិន្នា សមណធម្មំ ករោន្តិ. សព្ពមេតំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កាយេន វិវិត្តោ វិហរតី’’តិអាទិ. ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ បវត្តយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥរិយតីតិ ឥរិយាបថំ វត្តយតិ. វត្តតីតិ ឥរិយាបថវុត្តិំ ឧប្បាទេតិ. បាលេតីតិ ឥរិយាបថំ រក្ខតិ. យបេតីតិ យបយតិ. យាបេតីតិ យាបយតិ.

បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្សាតិ កុសលជ្ឈានសមង្គិស្ស. នីវរណេហិ ចិត្តំ វិវិត្តន្តិ ឧបចារេន នីវរណេហិ វិវិត្តម្បិ សមានំ អន្តោអប្បនាយំ សុដ្ឋុ វិវិត្តំ នាម ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស នីវរណេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ វិតក្កវិចារបីតិសុខទុក្ខេហិ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ សមាបន្នានន្តិ. រូបសញ្ញាយាតិ កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសន្នំ រូបាវចរជ្ឈានានំ សញ្ញាយ. បដិឃសញ្ញាយាតិ ចក្ខុរូបាទិសង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នាយ កុសលាកុសលវិបាកវសេន ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណសង្ខាតាយ បដិឃសញ្ញាយ ច. នានត្តសញ្ញាយាតិ នានារម្មណេ បវត្តាយ ចតុចត្តាលីសកាមាវចរសញ្ញាយ ច ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ សុញ្ញំ ហោតិ.

អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្សាតិ ឯត្ថ នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ, អាកាសំ អនន្តំ អាកាសានន្តំ, អាកាសានន្តមេវ អាកាសានញ្ចំ, តំ អាកាសានញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស ទេវានំ ទេវាយតនមិវាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសារម្មណឈានស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស កុសលកិរិយឈានំ សមាបន្នស្ស. រូបសញ្ញាយាតិ សញ្ញាសីសេន រូបាវចរជ្ឈានតោ ចេវ តទារម្មណតោ ច. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ ‘‘រូប’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.២០៩), តស្ស អារម្មណម្បិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុបិ (បដិ. ម. ១.២០៩). តស្មា ឥធ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញាតិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន រូបាវចរជ្ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. រូបេ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញំ, រូបមស្ស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯតាយ កុសលវិបាកកិរិយាវសេន បញ្ចទសវិធាយ ឈានសង្ខាតាយ រូបសញ្ញាយ. ឯតាយ ច បថវីកសិណាទិវសេន អដ្ឋវិធាយ អារម្មណសង្ខាតាយ រូបសញ្ញាយ.

បដិឃសញ្ញាយាតិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ រូបាទីនំ អារម្មណានញ្ច បដិឃាតេន សមុប្បន្នា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា, រូបសញ្ញាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. យថាហ – ‘‘តត្ថ កតមា បដិឃសញ្ញា? រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, ឥមា វុច្ចន្តិ បដិឃសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៣). តា កុសលវិបាកា បញ្ច អកុសលវិបាកា បញ្ចាតិ ឯតាយ បដិឃសញ្ញាយ.

នានត្តសញ្ញាយាតិ នានត្តេ គោចរេ បវត្តាយ សញ្ញាយ, នានត្តាយ វា សញ្ញាយ. យថាហ – ‘‘តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? អសមាបន្នស្ស មនោធាតុសមង្គិស្ស វា មនោវិញ្ញាណធាតុសមង្គិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ នានត្តសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៤) ឯវំ វិភង្គេ វិភជិត្វា វុត្តា. តា ឥធ អធិប្បេតា. អសមាបន្នស្ស មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុសង្គហិតា សញ្ញា រូបសទ្ទាទិភេទេ នានត្តេ នានាសភាវេ គោចរេ បវត្តន្តិ. យស្មា ចេសា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, ទ្វាទស អកុសលសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា, ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកិរិយសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសម្បិ សញ្ញា នានត្តា នានាសភាវា អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា, តស្មា ‘‘នានត្តសញ្ញា’’តិ វុត្តា, តាយ នានត្តសញ្ញាយ.

ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតីតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមាបន្នស្ស រូបសញ្ញាបដិឃសញ្ញានានត្តសញ្ញាសង្ខាតាហិ សញ្ញាហិ ឈានចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ វិនា ហោតិ អបសក្កនំ ហោតិ. វិញ្ញាណញ្ចាយតនន្តិ ឯតទេវ វិញ្ញាណំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្សាតិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, អាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណារម្មណស្ស ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. តំ ឈានំ សមាបន្នស្ស វុត្តប្បការាយ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតិ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឯត្ថ បន នាស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ, អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាបគមស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកិញ្ចញ្ញំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្សាតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាបគមារម្មណឈានស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស តាយ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាយ ចិត្តំ វិវិត្តំ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឯត្ថ បន យាយ សញ្ញាយ ភាវតោ តំ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ, យថាបដិបន្នស្ស សា សញ្ញា ហោតិ, តំ តាវ ទស្សេតុំ វិភង្គេ (វិភ. ៦២០) ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ ឧទ្ធរិត្វា តញ្ញេវ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សន្តតោ មនសិ ករោតិ, សង្ខារាវសេសសមាបត្តិំ ភាវេតិ, តេន វុច្ចតិ នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សន្តតោ មនសិ ករោតីតិ ‘‘សន្តោវតាយំ សមាបត្តិ, យត្រ ហិ នាម នត្ថិភាវម្បិ អារម្មណំ ករិត្វា វសតី’’តិ ឯវំ សន្តារម្មណតាយ នំ ‘‘សន្តា’’តិ មនសិ ករោតិ. តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស តាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ឈានចិត្តំ សុញ្ញំ ហោតិ.

សោតាបន្នស្សាតិ សោតាបត្តិផលំ បត្តស្ស. សក្កាយទិដ្ឋិយាតិ វីសតិវត្ថុកាយ សក្កាយទិដ្ឋិយា. វិចិកិច្ឆាយាតិ អដ្ឋសុ ឋានេសុ កង្ខាយ. សីលព្ពតបរាមាសាតិ ‘‘សីលេន សុទ្ធិ, វតេន សុទ្ធី’’តិ បរាមសិត្វា ឧប្បជ្ជនកទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋានុសយាតិ អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ អនុសយកា ទិដ្ឋានុសយា. តថា វិចិកិច្ឆានុសយា. តទេកដ្ឋេហិ ចាតិ តេហិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទីហិ ឯកតោ ឋិតេហិ ច. ឧបតាបេន្តិ វិពាធេន្តិ ចាតិ កិលេសា, តេហិ សក្កាយទិដ្ឋិយាទិកិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ សុញ្ញំ ហោតិ. ឯត្ថ ‘‘តទេកដ្ឋ’’ន្តិ ទុវិធំ ឯកដ្ឋំ បហានេកដ្ឋំ សហជេកដ្ឋញ្ច. អបាយគមនីយា ហិ កិលេសា យាវ សោតាបត្តិមគ្គេន ន បហីយន្តិ, តាវ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាហិ សហ ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតាតិ បហានេកដ្ឋា. ទសសុ ហិ កិលេសេសុ ឥធ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា ឯវ អាគតា. អនុសយេសុ ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយា អាគតា. សេសា បន អបាយគមនីយោ លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ អដ្ឋ កិលេសា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាហិ សហ បហានេកដ្ឋា ហុត្វា ទ្វីហិ អនុសយេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ. រាគទោសមោហបមុខេសុ វា ទិយឌ្ឍេសុ កិលេសសហស្សេសុ សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋិយា បហីយមានាយ ទិដ្ឋិយា សហ វិចិកិច្ឆា បហីនា, ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយេហិ សហ អបាយគមនីយា សព្ពកិលេសា បហានេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. សហជេកដ្ឋា បន ទិដ្ឋិយា សហ វិចិកិច្ឆាយ ច សហ ឯកេកស្មិំ ចិត្តេ ឋិតា អវសេសកិលេសា.

សោតាបត្តិមគ្គេន ហិ ចត្តារិ ទិដ្ឋិសហគតានិ វិចិកិច្ឆាសហគតញ្ចាតិ បញ្ច ចិត្តានិ បហីយន្តិ. តត្ថ ទ្វីសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តអសង្ខារិកចិត្តេសុ បហីយមានេសុ តេហិ សហជាតោ លោភោ មោហោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ, ទ្វីសុ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តសសង្ខារិកចិត្តេសុ បហីយមានេសុ តេហិ សហជាតោ លោភោ មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ, វិចិកិច្ឆាសហគតចិត្តេ បហីយមានេ តេន សហជាតោ មោហោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. តេហិ ទុវិធេកដ្ឋេហិ កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ ហោតីតិ មគ្គចិត្តំ វិវិច្ចតិ, ផលចិត្តំ វិវិត្តំ វិយុត្តំ អបសក្កិតំ សុញ្ញំ ហោតីតិ អត្ថោ.

សកទាគាមិស្ស ឱឡារិកា កាមរាគសញ្ញោជនាតិ ឱឡារិកភូតា កាយទ្វារេ វីតិក្កមស្ស បច្ចយភាវេន ថូលភូតា មេថុនរាគសង្ខាតា សញ្ញោជនា. សោ ហិ កាមភវេ សញ្ញោជេតីតិ ‘‘សញ្ញោជន’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិឃសញ្ញោជនាតិ ព្យាបាទសញ្ញោជនា. សោ ហិ អារម្មណេ បដិហញ្ញតីតិ ‘‘បដិឃ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេ ឯវ ថាមគតដ្ឋេន សន្តានេ អនុសេន្តីតិ អនុសយា. អណុសហគតាតិ សុខុមភូតា កាមរាគសញ្ញោជនា បដិឃសញ្ញោជនា អណុសហគតា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយាតិ អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ អនុសយនវសេន សុខុមភូតា កាមរាគបដិឃានុសយា. តទេកដ្ឋេហិ ចាតិ វុត្តត្ថេហិ ទុវិធេកដ្ឋេហិ កិលេសេហិ ចិត្តំ វិវិត្តំ សុញ្ញំ ហោតិ.

អរហតោតិ កិលេសារីនំ ហតត្តា ‘‘អរហា’’តិ លទ្ធនាមស្ស. រូបរាគាតិ រូបភវេ ឆន្ទរាគា. អរូបរាគាតិ អរូបភវេ ឆន្ទរាគា. មានាតិ អរហត្តមគ្គវជ្ឈា មានា ឯវ. តថា ឧទ្ធច្ចអវិជ្ជាមានានុសយាទយោ អរហត្តមគ្គវជ្ឈា. ឯតេសុ ឧណ្ណតិលក្ខណោ មានោ. អវូបសមលក្ខណំ ឧទ្ធច្ចំ. អន្ធភាវលក្ខណា អវិជ្ជា. រូបរាគអរូបរាគវសេន បវត្តា ភវរាគានុសយា. តទេកដ្ឋេហិ ចាតិ តេហិ ឯកតោ ឋិតេហិ ច កិលេសេហិ. ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហីតិ អជ្ឈត្តចិត្តសន្តានេ អកុសលក្ខន្ធេ ឧបាទាយ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ សង្ខំ គតេហិ អជ្ឈត្តំ មុញ្ចិត្វា ពហិទ្ធា បវត្តេហិ សព្ពសង្ខារនិមិត្តេហិ មគ្គចិត្តំ វិវិច្ចតិ វិនា ហោតិ អបសក្កតិ, ផលចិត្តំ វិវិត្តំ វិយុត្តំ អបសក្កិតំ ហោតិ.

តត្ថ កិលេសបដិបាដិយា មគ្គបដិបាដិយា ចាតិ ទ្វិធា អនុសយានំ អភាវោ វេទិតព្ពោ. កិលេសបដិបាដិយា ហិ កាមរាគានុសយបដិឃានុសយានំ តតិយមគ្គេន អភាវោ ហោតិ, មានានុសយស្ស ចតុត្ថមគ្គេន, ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយានំ បឋមមគ្គេន, ភវរាគានុសយាវិជ្ជានុសយានំ ចតុត្ថមគ្គេនេវ. មគ្គបដិបាដិយា បន បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋានុសយវិចិកិច្ឆានុសយានំ អភាវោ ហោតិ, ទុតិយមគ្គេន កាមរាគានុសយបដិឃានុសយានំ តនុភាវោ, តតិយមគ្គេន សព្ពសោ អភាវោ, ចតុត្ថមគ្គេន មានានុសយភវរាគានុសយាវិជ្ជានុសយានំ អភាវោ ហោតិ. ចិត្តវិវេកោតិ មហគ្គតលោកុត្តរចិត្តានំ កិលេសេហិ សុញ្ញភាវោ, តុច្ឆភាវោតិ អត្ថោ.

ឧបធិវិវេកោតិ កិលេសក្ខន្ធអភិសង្ខារសង្ខាតានំ ឧបធីនំ សុញ្ញភាវោ. ឧបធិំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបធិ វុច្ចន្តិ កិលេសា ចា’’តិអាទិមាហ. រាគាទយោ យស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ ឧបតាបេន្តិ វិពាធេន្តីតិ កិលេសា ច. ឧបាទានគោចរា រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា ច. ឧបាទានសម្ភូតា បុញ្ញាបុញ្ញអានេញ្ជាភិសង្ខារា ច. អមតន្តិ នត្ថិ ឯតស្ស មរណសង្ខាតំ មតន្តិ អមតំ, កិលេសវិសបដិបក្ខត្តា អគទន្តិបិ អមតំ. សំសារយោនិគតិឧបបត្តិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សំសិព្ពតិ វិនតីតិ តណ្ហា ‘‘វាន’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ តត្ថ នត្ថីតិ និព្ពានំ. វិវេកដ្ឋកាយានន្តិ គណសង្គណិកាយ អបគតសរីរានំ. នេក្ខម្មាភិរតានន្តិ នេក្ខម្មេ កាមាទិតោ និក្ខន្តេ បឋមជ្ឈានាទិកេ អភិរតានំ តន្និន្នានំ. បរមវោទានប្បត្តានន្តិ ឧត្តមបរិសុទ្ធភាវផលំ បាបុណិត្វា ឋិតានំ. ‘‘ឧបក្កិលេសាភាវេន បរិសុទ្ធចិត្តានំ, កិលេសេហិ មុត្តភាវេន បរមវោទានប្បត្តានំ. វិក្ខម្ភនប្បហានេន បរិសុទ្ធចិត្តានំ, សមុច្ឆេទប្បហានេន បរមវោទានប្បត្តាន’’ន្តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ. និរូបធីនន្តិ វិគតូបធីនំ. វិសង្ខារគតានន្តិ សង្ខារារម្មណំ ចជិត្វា វិគតសង្ខារំ និព្ពានំ អារម្មណវសេន ឧបគតានំ. វិសង្ខារគតំ ចិត្តន្តិ ឯត្ថបិ ហិ និព្ពានមេវ ‘‘វិសង្ខារ’’ន្តិ វុត្តំ.

វិទូរេតិ វិវិធេ ទូរេ. សុវិទូរេតិ សុដ្ឋុ វិទូរេ. ន សន្តិកេតិ ន សមីបេ. ន សាមន្តាតិ ន ឯកបស្សេ. អនាសន្នេតិ អនច្ចន្តសមីបេ. វិវេកដ្ឋេតិ អតិទូរេ, វិគតេតិ អត្ថោ. តាទិសោតិ តំសទិសោ. តស្សណ្ឋិតោតិ តេន អាការេន ឋិតោ. តប្បការោតិ តេន បការេន ឋិតោ. តប្បដិភាគោតិ តំកោដ្ឋាសិកោ. អថ វា ‘‘អត្តភាវគុហាយ លគ្គភាវេន តាទិសោ. កិលេសេហិ ឆន្នភាវេន តស្សណ្ឋិតោ. មោហនស្មិំ បគាឡ្ហភាវេន តប្បការោ. តីហិ វិវេកេហិ ទូរភាវេន តប្បដិភាគោតិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

ទុប្បហាយាតិ សុខេន បហាតព្ពា ន ហោន្តិ. ទុច្ចជ្ជាតិ សុខេន ជហិតុំ ន សក្កា. ទុប្បរិច្ចជ្ជាតិ សព្ពាការេន ជហិតុំ ន សក្កា. ទុន្និម្មទយាតិ និម្មទំ អមទំ កាតុំ ន សក្កា. ទុព្ពិនិវេឋយាតិ វិនិវេឋនំ មោចនំ កាតុំ ន សក្កា. ទុត្តរាតិ ឧត្តរិត្វា អតិក្កន្តុំ ន សក្កា. ទុប្បតរាតិ វិសេសេត្វា តរិតុំ ន សក្កា. ទុស្សមតិក្កមាតិ ទុក្ខេន អតិក្កមិតព្ពា. ទុព្ពិនិវត្តាតិ និវត្តេតុំ ទុក្ខា. អថ វា ‘‘បកតិវសេន ទុប្បរិច្ចជ្ជា. គោណបតាសំ វិយ ទុន្និម្មទយា. នាគបាសំ វិយ ទុព្ពិនិវេឋយា. គិម្ហសមយេ មរុកន្តារំ វិយ ទុត្តរា ទុប្បតរា. ព្យគ្ឃបរិគ្គហិតា អដវី វិយ ទុស្សមតិក្កមា. សមុទ្ទវីចិ វិយ ទុព្ពិនិវត្តាតិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

៨. ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ’’តិ សាធេត្វា បុន តថាវិធានំ សត្តានំ ធម្មតំ អាវិ ករោន្តោ ‘‘ឥច្ឆានិទានា’’តិអាទិគាថមាហ. តត្ថ ឥច្ឆានិទានាតិ តណ្ហាហេតុកា. ភវសាតពទ្ធាតិ សុខវេទនាទិម្ហិ ភវសាតេន ពទ្ធា. តេ ទុប្បមុញ្ចាតិ តេ ភវសាតវត្ថុភូតា ធម្មា. តេ វា តត្ថ ពទ្ធា ឥច្ឆានិទានា សត្តា ទុប្បមោចយា. ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ អញ្ញេ ច មោចេតុំ ន សក្កោន្តិ. ការណវចនំ វា ឯតំ. តេ សត្តា ទុប្បមុញ្ចា. កស្មា? យស្មា អញ្ញេន មោចេតព្ពា ន ហោន្តិ. យទិ សត្តា មុញ្ចេយ្យុំ, សកេន ថាមេន មុញ្ចេយ្យុន្តិ អយមស្ស អត្ថោ. បច្ឆា បុរេ វាបិ អបេក្ខមានាតិ អនាគតេ អតីតេ វា កាមេ អបេក្ខមានា. ឥមេ វ កាមេ បុរិមេ វ ជប្បន្តិ ឥមេ វា បច្ចុប្បន្នេ កាមេ បុរិមេ វា ទុវិធេបិ អតីតានាគតេ ពលវតណ្ហាយ បត្ថយមានា. ឥមេសញ្ច ទ្វិន្នំ បទានំ ‘‘តេ ទុប្បមុញ្ចា ន ហិ អញ្ញមោក្ខា’’តិ ឥមិនាវ សហ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥតរថា អបេក្ខមានា ជប្បំ កិំ ករោន្តិ, កិំ វា កតាតិ ន បញ្ញាយេយ្យុំ.

ភវសាតពទ្ធាតិ ភវេ សាតំ ភវសាតំ, តេន ភវសាតេន សុខស្សាទេន ពទ្ធា ហុត្វា ឋិតា. តំ ភាជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ ភវសាតំ – សុខា វេទនា’’តិអាទិមាហ. យោព្ពនភាវោ យោព្ពញ្ញំ. អរោគភាវោ អារោគ្យំ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវត្តភាវោ ជីវិតំ. លាភោតិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ លាភោ. យសោតិ បរិវារោ. បសំសាតិ កិត្តិ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកំ សុខំ. មនាបិកា រូបាតិ មនវឌ្ឍនកា រូបា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចក្ខុសម្បទាតិ ចក្ខុស្ស សម្បទា. ‘‘មយ្ហំ ចក្ខុ សម្បន្នំ មណិវិមានេ ឧគ្ឃាដិតសីហបញ្ជរំ វិយ ខាយតី’’តិ ឧប្បន្នំ សុខស្សាទំ សន្ធាយ ‘‘ចក្ខុសម្បទា’’តិ វុត្តំ. សោតសម្បទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សុខាយ វេទនាយ សាតពទ្ធា…បេ… វិពទ្ធាតិ វិវិធាការេន ពទ្ធា. អាពទ្ធាតិ វិសេសេន អាទិតោ ពទ្ធា. លគ្គាតិ អារម្មណេន សទ្ធិំ អប្បិតា. លគ្គិតាតិ នាគទន្តេ ផាណិតវារកោ វិយ លគ្គិតា. យមេត្ថ ច អវុត្តំ, តំ សត្តោ វិសត្តោតិអាទិម្ហិ វុត្តនយេន គហេតព្ពំ.

ន ហិ អញ្ញមោក្ខាតិ ន បរេហិ មោក្ខា. តេ វា ភវសាតវត្ថូ ទុប្បមុញ្ចាតិ ភវេ សុខស្សាទវត្ថុភូតា ធម្មា តេ មុញ្ចិតុំ ទុក្ខា. សត្តា វា ឯត្តោ ទុម្មោចយាតិ សត្តា ឯវ វា ឯតស្មា ភវសាតវត្ថុតោ មោចេតុំ ទុក្ខា.

ទុរុទ្ធរាតិ ឧទ្ធរិតុំ ទុក្ខា. ទុស្សមុទ្ធរាតិ សមន្តតោ ឆិន្នតដេ នរកាវាដេ បតិតោ វិយ ឧទ្ធំ កត្វា ឧទ្ធរិតុំ ទុក្ខា. ទុព្ពុដ្ឋាបយាតិ ឧដ្ឋាបេតុំ ទុក្ខា. ទុស្សមុដ្ឋាបយាតិ សុខុមអត្តភាវំ បថវិយំ បតិដ្ឋាបនំ វិយ ឧស្សាបេតុំ អតិវិយ ទុក្ខា.

តេ អត្តនា បលិបបលិបន្នាតិ គម្ភីរកទ្ទមេ យាវ សីសតោ និមុគ្គា ន សក្កោន្តិ. បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិតុន្តិ អបរំ តថេវ និមុគ្គំ ហត្ថេ វា សីសេ វា គហេត្វា ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. សោ វត ចុន្ទាតិ សោតិ វត្តព្ពាការបុគ្គលនិទ្ទេសោ. តស្ស ‘‘យោ’’តិ ឥមំ ឧទ្ទេសវចនំ អាហរិត្វា យោ អត្តនា បលិបបលិបន្នោ, សោ វត, ចុន្ទ, បរំ បលិបបលិបន្នំ ឧទ្ធរិស្សតីតិ. ឯវំ សេសបទេសុ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បលិបបលិបន្នោតិ គម្ភីរកទ្ទមេ និមុគ្គោ វុច្ចតិ. យថា, ចុន្ទ, កោចិ បុរិសោ យាវ សីសតោ គម្ភីរកទ្ទមេ និមុគ្គោ, បរម្បិ តថេវ និមុគ្គំ ហត្ថេ វា សីសេ វា គហេត្វា ឧទ្ធរិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. ន ហិ តំ ការណមត្ថិ, យេន សោ តំ ឧទ្ធរិត្វា ថលេ បតិដ្ឋាបេយ្យាតិ. អទន្តោ អវិនីតោ អបរិនិព្ពុតោតិ ឯត្ថ បន អនិព្ពិសេវនតាយ អទន្តោ. អសិក្ខិតវិនយតាយ អវិនីតោ. អនិព្ពុតកិលេសតាយ អបរិនិព្ពុតោតិ វេទិតព្ពោ. សោ តាទិសោ បរំ ទមេស្សតិ និព្ពិសេវនំ ករិស្សតិ, វិនេស្សតិ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខាបេស្សតិ. បរិនិព្ពាបេស្សតិ តស្ស កិលេសេ និព្ពាបេស្សតិ.

នត្ថញ្ញោ កោចីតិ អញ្ញោ កោចិ បុគ្គលោ មោចេតុំ សមត្ថោ នត្ថិ. សកេន ថាមេនាតិ អត្តនោ ញាណថាមេន. ពលេនាតិ ញាណពលេន. វីរិយេនាតិ ញាណសម្បយុត្តចេតសិកវីរិយេន. បុរិសបរក្កមេនាតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនេន មហន្តវីរិយេន.

នាហំ សហិស្សាមីតិ អហំ ន សហិស្សាមិ ន សក្កោមិ, ន វាយមិស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. បមោចនាយាតិ បមោចេតុំ. កថំកថិន្តិ សកង្ខំ. ធោតកាតិ អាលបនំ. តរេសីតិ តរេយ្យាសិ.

‘‘អត្តនា ហិ កតំ បាបំ, អត្តនា សំកិលិស្សតិ;

អត្តនា អកតំ បាបំ, អត្តនាវ វិសុជ្ឈតិ;

សុទ្ធី អសុទ្ធិ បច្ចត្តំ, នាញ្ញោ អញ្ញំ វិសោធយេ’’តិ. (ធ. ប. ១៦៥; កថា. ៧៤៣) –

ឯត្ថាយមត្ថោ – យេន អត្តនា អកុសលំ កម្មំ កតំ ហោតិ, សោ ចតូសុ អបាយេសុ ទុក្ខំ អនុភវន្តោ អត្តនាវ សំកិលិស្សតិ. យេន បន អត្តនា អកតំ បាបំ, សោ សុគតិញ្ចេវ អគតិញ្ច គច្ឆន្តោ អត្តនាវ វិសុជ្ឈតិ. កុសលកម្មសង្ខាតា សុទ្ធិ អកុសលកម្មសង្ខាតា ច អសុទ្ធិ បច្ចត្តំ ការកសត្តានំ អត្តនិយេវ វិបច្ចតិ. អញ្ញោ បុគ្គលោ អញ្ញំ បុគ្គលំ ន វិសោធយេ នេវ វិសោធេតិ, ន កិលេសេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តិដ្ឋតេវ និព្ពានន្តិ អមតមហានិព្ពានំ តិដ្ឋតិយេវ. និព្ពានគាមិមគ្គោតិ បុព្ពភាគវិបស្សនាតោ បដ្ឋាយ អរិយមគ្គោ. តិដ្ឋាមហំ សមាទបេតាតិ អហំ គណ្ហាបេតា បតិដ្ឋាបេតា តិដ្ឋាមិ. ឯវំ ឱវទិយមានា ឯវំ អនុសាសិយមានាតិ មយា ឯវំ ឱវទិយមានា ឯវំ អនុសាសិយមានា. ឯត្ថ ឧប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ វទន្តោ ឱវទតិ នាម, អនុប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ អនុសាសន្តោ ‘‘អយសោបិ តេ ភវិស្សតី’’តិអាទិវសេន អនាគតំ ទស្សេន្តោ អនុសាសតិ នាម. សម្មុខា វទន្តោបិ ឱវទតិ នាម, បរម្មុខា ទូតសាសនំ វា បេសេន្តោ អនុសាសតិ នាម. សកិំ វទន្តោបិ ឱវទតិ នាម, បុនប្បុនំ វទន្តោ អនុសាសតិ នាម. ឱវទន្តោ ឯវ វា អនុសាសតិ នាម. អប្បេកច្ចេតិ អបិ ឯកច្ចេ, ឯកេតិ អត្ថោ. អច្ចន្តនិដ្ឋំ និព្ពានំ អារាធេន្តីតិ ខយវយសង្ខាតំ អន្តំ អតីតន្តិ អច្ចន្តំ, អច្ចន្តញ្ច តំ សព្ពសង្ខារានំ អប្បវត្តិដ្ឋានត្តា និដ្ឋញ្ចាតិ អច្ចន្តនិដ្ឋំ, ឯកន្តនិដ្ឋំ, សតតនិដ្ឋន្តិ អត្ថោ. តំ អច្ចន្តនិព្ពានំ អារាធេន្តិ សម្បាទេន្តិ. នារាធេន្តីតិ ន សម្បាទេន្តិ, ន បដិលភន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ក្យាហន្តិ ឯតេសុ កិំ អហំ, កិំ ករោមីតិ អត្ថោ. មគ្គក្ខាយីតិ បដិបទាមគ្គក្ខាយី. អាចិក្ខតិ កថេតិ. អត្តនា បដិបជ្ជមានា មុញ្ចេយ្យុន្តិ បដិបជ្ជន្តា មយំ មុញ្ចេយ្យុំ.

អតីតំ ឧបាទាយាតិ អតីតំ បដិច្ច. កថំ បុរេ អបេក្ខំ ករោតីតិ កេន បការេន ឥក្ខំ ឱលោកនំ ករោតិ. ឯវំរូបោ អហោសិន្តិ ទីឃរស្សអណុកថូលាទិវសេន ឯវំជាតិកោ ឯវរូបោ អភវិំ. តត្ថ នន្ទិំ សមន្នានេតីតិ តស្មិំ រូបារម្មណេ តណ្ហំ សម្មា អានយតិ ឧបនេតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘ឥតិ មេ ចក្ខូ’’តិអាទយោ វត្ថុអារម្មណវសេន តណ្ហុប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឥតិ រូបាតីតិ ឯវំ រូបា ឥតិ. តត្ថ ឆន្ទរាគបដិពទ្ធន្តិ តេសុ ចក្ខុរូបេសុ ទុព្ពលសង្ខាតោ ឆន្ទោ ច ពលវសង្ខាតោ រាគោ ច, តេន ឆន្ទរាគេន បដិពទ្ធំ អល្លីនំ. វិញ្ញាណន្តិ ជវនចិត្តំ. ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្សាតិ តស្ស ជវនវិញ្ញាណស្ស ឆន្ទរាគេន ពទ្ធភាវា. តទភិនន្ទតីតិ តំ អារម្មណំ តណ្ហាវសេន អភិនន្ទតិ.

យានិស្ស តានីតិ យានិ អស្ស តានិ. បុព្ពេតិ អតីតេ. សទ្ធិន្តិ ឯកតោ. ហសិតលបិតកីឡិតានីតិ ទន្តវិទំសាទិហសិតានិ ច, វចីភេទំ កត្វា លបិតានិ ច, កាយខិឌ្ឌាទិកីឡិតានិ ច. តទស្សាទេតីតិ តំ អស្សាទយតិ អស្សាទំ វិន្ទតិ សាទិយតិ. តំ និកាមេតីតិ តំ និកាមយតិ បច្ចាសីសតិ. វិត្តិំ អាបជ្ជតីតិ តុដ្ឋិំ បាបុណាតិ.

សិយន្តិ ភវេយ្យំ. អប្បដិលទ្ធស្ស បដិលាភាយាតិ អប្បត្តស្ស បាបុណនត្ថាយ. ចិត្តំ បណិទហតីតិ ចិត្តំ ឋបេតិ. ចេតសោ បណិធានបច្ចយាតិ ចិត្តស្ស ឋបនការណា.

សីលេន វាតិ បញ្ចសីលាទិសីលេន វា. វតេន វាតិ ធុតង្គសមាទានេន វា. តបេន វាតិ វីរិយសមាទានេន វា. ព្រហ្មចរិយេន វាតិ មេថុនវិរតិយា វា. ទេវោ វាតិ មហានុភាវោ ទេវរាជា វា. ទេវញ្ញតរោ វាតិ តេសំ អញ្ញតរោ វា.

ជប្បន្តាតិ គុណវសេន កថេន្តា. បជប្បន្តាតិ បការេន កថេន្តា. អភិជប្បន្តាតិ វិសេសេន កថេន្តា, ឧបសគ្គវសេន វា វឌ្ឍិតំ.

៩. ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘ទូរេ វិវេកា ហិ តថាវិធោ’’តិ សាធេត្វា ទុតិយគាថាយ ច តថាវិធានំ ធម្មតំ អាវិ កត្វា ឥទានិ តេសំ បាបករណំ អាវិ ករោន្តោ ‘‘កាមេសុ គិទ្ធា’’តិ គាថមាហ.

តស្សត្ថោ – តេ សត្តា កាមេសុ បរិភោគតណ្ហាយ គិទ្ធា, បរិយេសនាទិមនុយុត្តត្តា បសុតា, សម្មោហមាបន្នត្តា បមូឡ្ហា, អវគមនតាយ មច្ឆរិយតាយ ពុទ្ធាទីនំ វចនំ អនាទិយតាយ ច អវទានិយា, កាយវិសមាទិម្ហិ វិសមេ និវិដ្ឋា, អន្តកាលេ មរណទុក្ខូបនីតា, ‘‘កិំសុ ភវិស្សាម ឥតោ ចុតាសេ’’តិ បរិទេវយន្តីតិ.

គិទ្ធាតិ កាមរាគេន គិទ្ធា. គធិតាតិ សង្កប្បរាគេន បច្ចាសីសមានា ហុត្វា គធិតា. មុច្ឆិតាតិ កាមតណ្ហាយ មុច្ឆាបរេតា. អជ្ឈោសន្នាតិ កាមនន្ទិយា អធិឱសន្នា អជ្ឈោត្ថដា. លគ្គាតិ កាមសិនេហេន អល្លីនា. លគ្គិតាតិ កាមបរិឡាហេន ឯកីភូតា. បលិពុទ្ធាតិ កាមសញ្ញាយ អាវដ្ដិតា. អថ វា ‘‘ទិដ្ឋិទស្សនេ គិទ្ធា. អភិណ្ហទស្សនេ គធិតា. សំសគ្គកិរិយស្មិំ មុច្ឆិតា. វិស្សាសកិរិយស្មិំ អជ្ឈោសន្នា. សិនេហវឡញ្ជស្មិំ លគ្គា. ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិម្ហិ លគ្គិតា. អបរាបរំ អមុញ្ចមានា ហុត្វា បលិពុទ្ធា’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

ឯសន្តីតិ បច្ចាសីសន្តិ. គវេសន្តីតិ មគ្គយន្តិ. បរិយេសន្តីតិ សព្ពាការេន ឥច្ឆន្តិ បត្ថេន្តិ. អថ វា ទិដ្ឋារម្មណេ សុភាសុភំ អត្ថិ, នត្ថីតិ ឯសន្តិ. សុភាសុភារម្មណេ បច្ចក្ខំ កត្វា វឡញ្ជនត្ថាយ បិយំ ករោន្តា គវេសន្តិ. ចិត្តវសេន ឯសន្តិ. បយោគវសេន គវេសន្តិ. ករណវសេន បរិយេសន្តិ. តេ ទុវិធេ កាមេ បដិច្ច ឱតរិត្វា ចរន្តីតិ តច្ចរិតា. តេ ច កាមេ ពហុលំ យេភុយ្យេន វឌ្ឍេន្តិ បវត្តយន្តីតិ តព្ពហុលា. តេ ច កាមេ គរុំ កត្វា រហន្តីតិ តគ្គរុកា. តេសុ កាមេសុ និន្នា នមិតា ហុត្វា វសន្តីតិ តន្និន្នា. តេសុ កាមេសុ សន្និន្នា ហុត្វា វសន្តីតិ តប្បោណា. តេសុ កាមេសុ អវលម្ពិតា ហុត្វា តេសុយេវ នមិតា វសន្តីតិ តប្បព្ភារា. តេសុ កាមេសុ អវត្ថរិត្វា មុច្ឆាបរេតប្បសង្គា ហុត្វា វទន្តីតិ តទធិមុត្តា. តេ ច កាមេ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា វសន្តីតិ តទធិបតេយ្យា. អថ វា ‘‘អារម្មណស្ស ឥដ្ឋភាវេន តច្ចរិតា. អារម្មណស្ស កន្តភាវេន តព្ពហុលា. អារម្មណស្ស មនាបភាវេន តគ្គរុកា. អារម្មណស្ស បិយភាវេន តន្និន្នា. អារម្មណស្ស កាមុបសំហិតភាវេន តប្បោណា. អារម្មណស្ស រជនីយភាវេន តប្បព្ភារា. អារម្មណស្ស មុច្ឆនីយភាវេន តទធិមុត្តា. អារម្មណស្ស ពន្ធនីយភាវេន តទធិបតេយ្យា’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

រូបេ បរិយេសន្តីតិអាទីសុ បរិយេសន្តីតិ អលទ្ធស្ស លាភាយ ឯសនវសេន. បដិលភន្តីតិ ហត្ថគតវសេន. បរិភុញ្ជន្តីតិ វឡញ្ជនវសេន វុត្តន្តិ ញាតព្ពំ. កលហំ វិវាទំ ករោតីតិ កលហការកោ. តស្មិំ និយុត្តោតិ កលហបសុតោ. កម្មការកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. គោចរេ ចរន្តោតិ វេសិយាទិគោចរេ, សតិបដ្ឋានាទិគោចរេ វា ចរមានោ. តេសុ និយុត្តោ គោចរបសុតោ. អារម្មណូបនិជ្ឈានវសេន ឈានំ អស្ស អត្ថីតិ ឈាយី. តស្មិំ និយុត្តោ ឈានបសុតោ.

អវគច្ឆន្តីតិ អបាយំ គច្ឆន្តិ. មច្ឆរិនោតិ សកសម្បត្តិំ និគុហន្តា. វចនន្តិ កថនំ. ព្យបថន្តិ វាក្យបថំ. ទេសនន្តិ វិស្សជ្ជនឱវាទំ. អនុសិដ្ឋិន្តិ អនុសាសនិំ. នាទិយន្តីតិ ន គណ្ហន្តិ ន គរុំ ករោន្តិ. ‘‘ន បដិស្សន្តី’’តិ វា បាឋោ, សោយេវ អត្ថោ. វត្ថុតោ មច្ឆរិយទស្សនត្ថំ ‘‘បញ្ច មច្ឆរិយានិ អាវាសមច្ឆរិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាវាសេ មច្ឆរិយំ អាវាសមច្ឆរិយំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាវាសោ នាម សកលារាមោបិ បរិវេណម្បិ ឯកោវរកោបិ រត្តិដ្ឋានាទីនិបិ. តេសុ វសន្តា សុខំ វសន្តិ, បច្ចយេ លភន្តិ. ឯកោ ភិក្ខុ វត្តសម្បន្នស្សេវ បេសលស្ស ភិក្ខុនោ តត្ថ អាគមនំ ន ឥច្ឆតិ, អាគតោបិ ‘‘ខិប្បំ គច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ, ឥទំ អាវាសមច្ឆរិយំ នាម. ភណ្ឌនការកាទីនំ បន តត្ថ វាសំ អនិច្ឆតោ អាវាសមច្ឆរិយំ នាម ន ហោតិ.

កុលន្តិ ឧបដ្ឋាកកុលម្បិ ញាតិកុលម្បិ. តត្ថ អញ្ញស្ស ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆតោ កុលមច្ឆរិយំ ហោតិ. បាបបុគ្គលស្ស បន ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆតោបិ មច្ឆរិយំ នាម ន ហោតិ. សោ ហិ តេសំ បសាទភេទាយ បដិបជ្ជតិ. បសាទំ រក្ខិតុំ សមត្ថស្សេវ បន ភិក្ខុនោ តត្ថ ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆតោ មច្ឆរិយំ នាម ហោតិ.

លាភោតិ ចតុបច្ចយលាភោវ. តំ អញ្ញស្មិំ សីលវន្តេយេវ លភន្តេ ‘‘មា លភតូ’’តិ ចិន្តេន្តស្ស លាភមច្ឆរិយំ ហោតិ. យោ បន សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតិ, អបរិភោគទុប្បរិភោគាទិវសេន វិនាសេតិ, បូតិភាវំ គច្ឆន្តម្បិ អញ្ញស្ស ន ទេតិ, តំ ទិស្វា ‘‘សចេ ឥមំ ឯស ន លភេយ្យ, អញ្ញោ សីលវា លភេយ្យ, បរិភោគំ គច្ឆេយ្យា’’តិ ចិន្តេន្តស្ស មច្ឆរិយំ នាម នត្ថិ.

វណ្ណោ នាម សរីរវណ្ណោបិ គុណវណ្ណោបិ. តត្ថ សរីរវណ្ណេ មច្ឆរី ‘‘បរោ បាសាទិកោ រូបវា’’តិ វុត្តេ តំ ន កថេតុកាមោ ហោតិ. គុណវណ្ណមច្ឆរី បរស្ស សីលេន ធុតង្គេន បដិបទាយ អាចារេន វណ្ណំ ន កថេតុកាមោ ហោតិ.

ធម្មោតិ បរិយត្តិធម្មោ ច បដិវេធធម្មោ ច. តត្ថ អរិយសាវកា បដិវេធធម្មំ ន មច្ឆរាយន្តិ, អត្តនា បដិវិទ្ធធម្មេ សទេវកស្ស លោកស្ស បដិវេធំ ឥច្ឆន្តិ. តំ បន បដិវេធំ ‘‘បរេ ជានន្តូ’’តិ ឥច្ឆន្តិ, តន្តិធម្មេយេវ បន ធម្មមច្ឆរិយំ នាម ហោតិ. តេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ យំ គុឡ្ហំ គន្ថំ វា កថាមគ្គំ វា ជានាតិ, តំ អញ្ញេ ន ជានាបេតុកាមោ ហោតិ. យោ បន បុគ្គលំ ឧបបរិក្ខិត្វា ធម្មានុគ្គហេន ធម្មំ វា ឧបបរិក្ខិត្វា បុគ្គលានុគ្គហេន ន ទេតិ, អយំ ធម្មមច្ឆរី នាម ន ហោតិ. តត្ថ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ លោលោ ហោតិ, កាលេន សមណោ ហោតិ, កាលេន ព្រាហ្មណោ, កាលេន និគណ្ឋោ. យោ ហិ ភិក្ខុ ‘‘អយំ បុគ្គលោ បវេណិអាគតំ តន្តិំ សណ្ហំ សុខុមំ ធម្មន្តរំ ភិន្ទិត្វា អាលុឡេស្សតី’’តិ ន ទេតិ, អយំ បុគ្គលំ ឧបបរិក្ខិត្វា ធម្មានុគ្គហេន ន ទេតិ នាម. យោ បន ‘‘អយំ ធម្មោ សណ្ហោ សុខុមោ, សចាយំ បុគ្គលោ គណ្ហិស្សតិ, អញ្ញំ ព្យាករិត្វា អត្តានំ អាវិ កត្វា នស្សិស្សតី’’តិ ន ទេតិ, អយំ ធម្មំ ឧបបរិក្ខិត្វា បុគ្គលានុគ្គហេន ន ទេតិ នាម. យោ បន ‘‘សចាយំ ឥមំ ធម្មំ គណ្ហិស្សតិ, អម្ហាកំ សមយំ ភិន្ទិតុំ សមត្ថោ ភវិស្សតី’’តិ ន ទេតិ, អយំ ធម្មមច្ឆរី នាម ហោតិ.

ឥមេសុ បញ្ចសុ មច្ឆរិយេសុ អាវាសមច្ឆរិយេន តាវ យក្ខោ វា បេតោ វា ហុត្វា តស្សេវ អាវាសស្ស សង្ការំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា វិចរតិ. កុលមច្ឆរិយេន តស្មិំ កុលេ អញ្ញេសំ ទានមាននាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘‘ភិន្នំ វតិទំ កុលំ មមា’’តិ ចិន្តយតោ លោហិតម្បិ មុខតោ ឧគ្គច្ឆតិ, កុច្ឆិវិរេចនម្បិ ហោតិ, អន្តានិបិ ខណ្ឌាខណ្ឌានិ ហុត្វា និក្ខមន្តិ. លាភមច្ឆរិយេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា សន្តកេ លាភេ មច្ឆរាយិត្វា បុគ្គលិកបរិភោគំ វិយ បរិភុញ្ជិត្វា យក្ខោ វា បេតោ វា មហាអជគរោ វា ហុត្វា និព្ពត្តតិ. សរីរវណ្ណគុណវណ្ណមច្ឆរេន បន បរិយត្តិធម្មមច្ឆរិយេន ច អត្តនោវ វណ្ណំ វណ្ណេតិ, បរេសំ វណ្ណេ ‘‘កិំ វណ្ណោ ឯសោ’’តិ តំ តំ ទោសំ វទន្តោ បរិយត្តិធម្មញ្ច កស្សចិ កិញ្ចិ អទេន្តោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ឯឡមូគោ ច ហោតិ.

អបិ ច អាវាសមច្ឆរិយេន លោហគេហេ បច្ចតិ, កុលមច្ឆរិយេន អប្បលាភោ ហោតិ, លាភមច្ឆរិយេន គូថនិរយេ និព្ពត្តតិ, វណ្ណមច្ឆរិយេន ភវេ ភវេ និព្ពត្តស្ស វណ្ណោ នាម ន ហោតិ, ធម្មមច្ឆរិយេន កុក្កុឡនិរយេ និព្ពត្តតីតិ.

មច្ឆរាយនវសេន មច្ឆរិយំ. មច្ឆរាយនាការោ មច្ឆរាយនា. មច្ឆរេន អយិតស្ស មច្ឆេរសមង្គិនោ ភាវោ មច្ឆរាយិតត្តំ. ‘‘មយ្ហមេវ ហោន្តុ, មា អញ្ញស្សា’’តិ សព្ពាបិ អត្តនោ សម្បត្តិយោ ព្យាបេតុំ ន ឥច្ឆតីតិ វិវិច្ឆោ, វិវិច្ឆស្ស ភាវោ វេវិច្ឆំ, មុទុមច្ឆរិយស្សេតំ នាមំ. កទរិយោ វុច្ចតិ អនាទរោ, តស្ស ភាវោ កទរិយំ, ថទ្ធមច្ឆរិយស្សេតំ នាមំ. តេន ហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ បរម្បិ បរេសំ ទទមានំ និវារេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘កទរិយោ បាបសង្កប្បោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិអនាទរោ;

ទទមានំ និវារេតិ, យាចមានាន ភោជន’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១៣២);

យាចកេ ទិស្វា កដុកភាវេន ចិត្តំ អញ្ចតិ សង្កោចេតីតិ កដុកញ្ចុកោ, តស្ស ភាវោ កដុកញ្ចុកតា. អបរោ នយោ – កដុកញ្ចុកតា វុច្ចតិ កដច្ឆុគ្គាហោ. សមតិត្តិកបុណ្ណាយ ហិ ឧក្ខលិយា ភត្តំ គណ្ហន្តោ សព្ពតោភាគេន សង្កុដិតេន អគ្គកដច្ឆុនា គណ្ហាតិ បូរេត្វា គហេតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ មច្ឆរិបុគ្គលស្ស ចិត្តំ សង្កុចតិ, តស្មិំ សង្កុចិតេ កាយោបិ តថេវ សង្កុចតិ បដិកុដតិ បដិនិវដ្ដតិ ន សម្បសារីយតីតិ មច្ឆេរំ ‘‘កដុកញ្ចុកតា’’តិ វុត្តំ.

អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្សាតិ បរេសំ ឧបការករណេ ទានាទិនា អាការេន យថា ន សម្បសារីយតិ, ឯវំ អាវរិត្វា គហិតភាវោ ចិត្តស្ស. យស្មា បន មច្ឆរិបុគ្គលោ អត្តនោ សន្តកំ បរេសំ អទាតុកាមោ ហោតិ, បរសន្តកំ គណ្ហិតុកាមោ. តស្មា ‘‘ឥទំ អច្ឆរិយំ មយ្ហមេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្សា’’តិ បវត្តិវសេនស្ស អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណតា បរសម្បត្តិគ្គហណលក្ខណតា ច វេទិតព្ពា.

ខន្ធមច្ឆរិយម្បិ មច្ឆរិយន្តិ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតំ ឧបបត្តិភវំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ‘‘អច្ឆរិយំ មយ្ហមេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្សា’’តិ បវត្តំ មច្ឆរិយំ ខន្ធមច្ឆរិយំ នាម. ធាតុអាយតនមច្ឆរិយេសុបិ ឯសេវ នយោ. គាហោតិ គាហនិច្ឆយវសេន គហណំ. អវទញ្ញុតាយាតិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានម្បិ កថិតំ អជាននភាវេន. យាចកានំ អទទមានោ ហិ តេហិ កថិតំ ន ជានាតិ នាម. ជនា បមត្តាតិ សតិវិប្បវាសា ជនា. វចនន្តិ សង្ខេបវចនំ. ព្យប្បថន្តិ វិត្ថារវចនំ. ទេសនន្តិ ឧបមំ ទស្សេត្វា អត្ថសន្ទស្សនវចនំ. អនុសិដ្ឋិន្តិ បុនប្បុនំ សំលក្ខាបនវចនំ. អថ វា ទស្សេត្វា កថនំ វចនំ នាម. គណ្ហាបេត្វា កថនំ ព្យប្បថំ នាម. តោសេត្វា កថនំ ទេសនំ នាម. បទស្សេត្វា កថនំ អនុសិដ្ឋិ នាម. អថ វា បរិតាបទុក្ខំ នាសេត្វា កថនំ វចនំ នាម. បរិឡាហទុក្ខំ នាសេត្វា កថនំ ព្យប្បថំ នាម. អបាយទុក្ខំ នាសេត្វា កថនំ ទេសនំ នាម. ភវទុក្ខំ នាសេត្វា កថនំ អនុសិដ្ឋិ នាម. អថ វា ទុក្ខសច្ចបរិញ្ញាបដិវេធយុត្តំ វចនំ. សមុទយសច្ចបហានបដិវេធយុត្តំ ព្យប្បថំ. និរោធសច្ចសច្ឆិកិរិយបដិវេធយុត្តំ ទេសនំ. មគ្គសច្ចភាវនាបដិវេធយុត្តំ អនុសិដ្ឋីតិ ឯវមាទិនា នយេន ឯកេ វណ្ណយន្តិ.

ន សុស្សុសន្តីតិ ន សុណន្តិ. ន សោតំ ឱទហន្តីតិ សវនត្ថំ កណ្ណសោតំ ន ឋបេន្តិ. ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តីតិ ជាននត្ថំ ចិត្តំ ន បតិដ្ឋបេន្តិ. អនស្សវាតិ ឱវាទំ អសុណមានា. អវចនករាតិ សុណមានាបិ វចនំ ន ករោន្តីតិ អវចនករា. បដិលោមវុត្តិនោតិ បដាណី ហុត្វា បវត្តនកា. អញ្ញេនេវ មុខំ ករោន្តីតិ ករោន្តាបិ មុខំ ន ទេន្តីតិ អត្ថោ.

វិសមេតិ កាយសុចរិតាទិសម្មតស្ស សមស្ស បដិបក្ខត្តា វិសមំ, តស្មិំ វិសមេ. និវិដ្ឋាតិ បវិដ្ឋា ទុន្នីហរា. កាយកម្មេតិ កាយតោ បវត្តេ, កាយេន វា បវត្តេ កាយកម្មេ. វចីកម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ កាយកម្មវចីកម្មមនោកម្មានិ ទុច្ចរិតវសេន វិភត្តានិ, បាណាតិបាតាទយោ ទសអកុសលកម្មបថវសេន វិភត្តាតិ ញាតព្ពំ. អយំ តាវេត្ថ សាធារណបទវណ្ណនា, អសាធារណេសុ បន បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ, បាណវធោ បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិតា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារបវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. សោ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ, បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោតិ វេទិតព្ពោ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បាណោ បាណសញ្ញិតា វធកចិត្តំ ឧបក្កមោ តេន មរណន្តិ. ឆប្បយោគា – សាហត្ថិកោ អាណត្តិកោ និស្សគ្គិយោ ថាវរោ វិជ្ជាមយោ ឥទ្ធិមយោតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ វិត្ថារិយមានេ អតិបបញ្ចោ ហោតិ, តស្មា នំ ន វិត្ថារយិស្សាម. អញ្ញញ្ច ឯវរូបំ, អត្ថិកេហិ បន សមន្តបាសាទិកំ វិនយដ្ឋកថំ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២) ឱលោកេត្វា គហេតព្ពំ.

អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរស្ស ហរណំ ថេយ្យំ ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ, តស្មិំ បន បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ, វត្ថុសមត្តេ សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ. តំ តំ គុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បរបរិគ្គហិតំ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា ថេយ្យចិត្តំ ឧបក្កមោ តេន ហរណន្តិ. ឆប្បយោគា សាហត្ថិកាទយោវ. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារោ បសយ្ហាវហារោ បដិច្ឆន្នាវហារោ បរិកប្បាវហារោ កុសាវហារោតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ អវហារានំ វសេន បវត្តន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តោ.

កាមេសុមិច្ឆាចារោតិ ឯត្ថ បន កាមេសូតិ មេថុនសមាចារេសុ. មិច្ឆាចារោតិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មសេវនាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ.

តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សារក្ខា សបរិទណ្ឌាតិ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស, ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី ភោគវាសិនី បដវាសិនី ឱទបត្តកិនី ឱភតចុម្ពដកា ទាសី ច ភរិយា កម្មការី ច ភរិយា ធជាហដា មុហុត្តិកាតិ ឯតា ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ. ឥត្ថីសុ បន ទ្វីន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញេ បុរិសា, ឥទំ អគមនីយដ្ឋានំ នាម.

សោ បនេស មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អគមនីយវត្ថុ តស្មិំ សេវនចិត្តំ សេវនបយោគោ មគ្គេន មគ្គបដិបត្តិអធិវាសនន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោ ឯវ.

មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជនកោ វចីបយោគោ កាយបយោគោ វា. វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ – មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ. វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិ ច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ ‘‘នត្ថី’’តិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនត្ថំ វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ទិដ្ឋន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ.

តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ – អតថំ វត្ថុ វិសំវាទនចិត្តំ តជ្ជោ វាយាមោ បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោវ. សោ ច កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា វាចាយ វា បរវិសំវាទកកិរិយាករណេ ទដ្ឋព្ពោ. តាយ ចេ កិរិយាយ បរោ តមត្ថំ ជានាតិ, អយំ កិរិយសមុដ្ឋាបិកា ចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ.

បិសុណវាចាតិអាទីសុ យាយ វាចាយ យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណវាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, យា វាចា សយម្បិ ផរុសា នេវ កណ្ណសុខា ន ហទយង្គមា, អយំ ផរុសវាចា. យេន សម្ផំ បលបតិ និរត្ថកំ, សោ សម្ផប្បលាបោ. តេសំ មូលភូតាបិ ចេតនា បិសុណវាចាទិនាមមេវ លភតិ, សា ឯវ ឥធ អធិប្បេតាតិ.

តត្ថ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរេសំ វា ភេទាយ អត្តនោ បិយកម្យតាយ វា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណវាចា. សា យស្ស ភេទំ ករោតិ, តស្ស អប្បគុណាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា.

តស្សា ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ – ភិន្ទិតព្ពោ បរោ ‘‘ឥតិ ឥមេ នានា ភវិស្សន្តិ វិនា ភវិស្សន្តី’’តិ ភេទបុរេក្ខារតា វា, ‘‘ឥតិ អហំ បិយោ ភវិស្សាមិ វិស្សាសិកោ’’តិ វិយកម្យតា វា, តជ្ជោ វាយាមោ, តស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសវាចា. មម្មច្ឆេទកោបិ បយោគោ ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ. មាតាបិតរោ ហិ កទាចិ បុត្តកេ ឯវម្បិ វទន្តិ ‘‘ចោរា វោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តូ’’តិ, ឧប្បលបត្តម្បិ ច នេសំ ឧបរិ បតន្តំ ន ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច កទាចិ និស្សិតកេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំ ឥមេ អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ ចរន្តិ, និទ្ធមថ នេ’’តិ. អថ ច នេសំ អាគមាធិគមសម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ. យថា ច ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ, ឯវំ វចនសណ្ហតាយ អផរុសវាចាបិ ន ហោតិ. ន ហិ មារាបេតុកាមស្ស ‘‘ឥមំ សុខំ សយាបេថា’’តិ វចនំ អផរុសវាចា ហោតិ, ចិត្តផរុសតាយ បនេសា ផរុសវាចាវ, សា យំ សន្ធាយ បវត្តិតា. តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា តយោ សម្ភារា – អក្កោសិតព្ពោ បរោ កុបិតចិត្តំ អក្កោសនន្តិ.

អនត្ថវិញ្ញាបិកា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា សម្ផប្បលាបោ. សោ អាសេវនមន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ, អាសេវនមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា ហោន្តិ – ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា តថារូបីកថាកថនញ្ចាតិ.

អភិជ្ឈាយតីតិ អភិជ្ឈា, បរភណ្ឌាភិមុខី ហុត្វា តន្និន្នតាយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សា ‘‘អហោ វត ឥទំ មមាស្សា’’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណា. អទិន្នាទានំ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា ហោន្តិ – បរភណ្ឌំ អត្តនោ បរិណាមនញ្ចាតិ. បរភណ្ឌវត្ថុកេ ហិ លោភេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ‘‘អហោ វតិទំ មមាស្សា’’តិ អត្តនោ ន បរិណាមេតិ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ ព្យាបាទោ, សោ បរវិនាសាយ មនោបទោសលក្ខណោ. ផរុសវាចា វិយ អប្បសាវជ្ជោ មហាសាវជ្ជោ ច. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា ហោន្តិ – បរសត្តោ ច តស្ស ច វិនាសចិន្តាតិ. បរសត្តវត្ថុកេ ហិ កោធេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, យាវ ‘‘អហោ វតាយំ ឧច្ឆិជ្ជេយ្យ វិនស្សេយ្យា’’តិ តស្ស វិនាសំ ន ចិន្តេសិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេន មិច្ឆា បស្សតីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនលក្ខណា. សម្ផប្បលាបោ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច.

សញ្ញី, អសញ្ញី, នេវសញ្ញីនាសញ្ញី ភវិស្សាមាតិ រូបាទិវសេន កង្ខន្តិ. ភវិស្សាម នុ ខោ មយន្តិអាទិនា អត្តានំ កង្ខន្តិ. តត្ថ ភវិស្សាម នុ ខោ. ន នុ ខោ ភវិស្សាមាតិ តស្ស សស្សតាការញ្ច ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តានំ វិជ្ជមានតញ្ច អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខន្តិ. កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមាតិ ជាតិលិង្គុបបត្តិយោ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយា នុ ខោ ភវិស្សាម, ព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទគហដ្ឋបព្ពជិតទេវមនុស្សានំ អញ្ញតរា’’តិ កង្ខន្តិ. កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមាតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃា នុ ខោ ភវិស្សាម, រស្សឱទាតកណ្ហបមាណិកអប្បមាណិកាទីនំ អញ្ញតរា’’តិ កង្ខន្តិ. កេចិ បន ‘‘ឥស្សរនិម្មានាទីនិ និស្សាយ ‘កេន នុ ខោ ការណេន ភវិស្សាមា’តិ ហេតុតោ កង្ខន្តី’’តិ វទន្តិ. កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាម នុ ខោ មយន្តិ ជាតិអាទីនិ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយា ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណា ភវិស្សាម…បេ… ទេវា ហុត្វា មនុស្សា’’តិ អត្តនោ បរម្បរំ កង្ខន្តិ. សព្ពត្ថេវ បន អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនមេតំ.

១០. យស្មា ឯតទេវ តស្មា ហិ សិក្ខេថ…បេ… អាហុ ធីរាតិ. តត្ថ សិក្ខេថាតិ តិស្សោ សិក្ខា អាវជ្ជេយ្យ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ សាសនេ. តត្ថ សិក្ខិតព្ពាតិ សិក្ខា. តិស្សោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. អធិសីលសិក្ខាតិ អធិកំ ឧត្តមំ សីលន្តិ អធិសីលំ, អធិសីលញ្ច តំ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន សិក្ខា ចាតិ អធិសីលសិក្ខា. ឯស នយោ អធិចិត្តអធិបញ្ញាសិក្ខាសុ.

កតមំ បនេត្ថ សីលំ, កតមំ អធិសីលំ, កតមំ ចិត្តំ, កតមំ អធិចិត្តំ, កតមា បញ្ញា, កតមា អធិបញ្ញាតិ? វុច្ចតេ – បញ្ចង្គទសង្គសីលំ តាវ សីលមេវ. តញ្ហិ ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេបិ អនុប្បន្នេបិ លោកេ បវត្តតិ. ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ តស្មិំ សីលេ ពុទ្ធាបិ សាវកាបិ មហាជនំ សមាទបេន្តិ, អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធា ច កម្មវាទិនោ ច ធម្មិកា សមណព្រាហ្មណា ច ចក្កវត្តី ច មហារាជានោ មហាពោធិសត្តា ច សមាទបេន្តិ, សាមម្បិ បណ្ឌិតា សមណព្រាហ្មណា សមាទិយន្តិ. តេ តំ កុសលំ ធម្មំ បរិបូរេត្វា ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សម្បត្តិំ អនុភោន្តិ.

បាតិមោក្ខសំវរសីលំ បន ‘‘អធិសីល’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ សូរិយោ វិយ បជ្ជោតានំ សិនេរុ វិយ បព្ពតានំ សព្ពលោកិយសីលានំ អធិកញ្ចេវ ឧត្តមញ្ច, ពុទ្ធុប្បាទេយេវ ច បវត្តតិ, ន វិនា ពុទ្ធុប្បាទា. ន ហិ តំ បញ្ញត្តិំ ឧទ្ធរិត្វា អញ្ញោ សត្តោ ឋបេតុំ សក្កោតិ. ពុទ្ធាយេវ បន សព្ពសោ កាយវចីទ្វារអជ្ឈាចារសោតំ ឆិន្ទិត្វា តស្ស តស្ស វីតិក្កមស្ស អនុច្ឆវិកំ តំ សីលសំវរំ បញ្ញបេន្តិ. បាតិមោក្ខសំវរតោបិ ច មគ្គផលសម្បយុត្តមេវ សីលំ អធិសីលំ.

កាមាវចរានិ បន អដ្ឋ កុសលចិត្តានិ លោកិយអដ្ឋសមាបត្តិចិត្តានិ ច ឯកជ្ឈំ កត្វា ចិត្តមេវាតិ វេទិតព្ពានិ. ពុទ្ធុប្បាទានុប្បាទេ ចស្ស បវត្តិ, សមាទបនំ សមាទានញ្ច សីលេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

វិបស្សនាបាទកំ អដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ បន ‘‘អធិចិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ អធិសីលំ វិយ សីលានំ, សព្ពលោកិយចិត្តានំ អធិកញ្ចេវ ឧត្តមញ្ច, ពុទ្ធុប្បាទេយេវ ច ហោតិ, ន វិនា ពុទ្ធុប្បាទា. តតោបិ ច មគ្គផលចិត្តមេវ អធិចិត្តំ.

‘‘អត្ថិ ទិន្នំ អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ២.៩៤) បន កម្មស្សកតាញាណំ បញ្ញា. សា ហិ ពុទ្ធេ ឧប្បន្នេបិ អនុប្បន្នេបិ លោកេ បវត្តតិ. ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ តស្សា បញ្ញាយ ពុទ្ធាបិ សាវកាបិ មហាជនំ សមាទបេន្តិ, អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធា ច កម្មវាទិនោ ច ធម្មិកា សមណព្រាហ្មណា ច ចក្កវត្តី ច មហារាជានោ មហាពោធិសត្តា ច សមាទបេន្តិ, សាមម្បិ បណ្ឌិតា សត្តា សមាទិយន្តិ. តថា ហិ អង្កុរោ ទសវស្សសហស្សានិ មហាទានំ អទាសិ. វេលាមោ វេស្សន្តរោ អញ្ញេ ច ពហូ បណ្ឌិតមនុស្សា មហាទានានិ អទំសុ. តេ តំ កុសលំ ធម្មំ បរិបូរេត្វា ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សម្បត្តិំ អនុភវិំសុ.

តិលក្ខណាការបរិច្ឆេទកំ បន វិបស្សនាញាណំ ‘‘អធិបញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ. សា ហិ អធិសីលអធិចិត្តានិ វិយ សីលចិត្តានំ, សព្ពលោកិយបញ្ញានំ អធិកា ចេវ ឧត្តមា ច, ន ច វិនា ពុទ្ធុប្បាទា លោកេ បវត្តតិ. តតោបិ ច មគ្គផលបញ្ញាវ អធិបញ្ញា.

ឥទានិ ឯកេកំ ទស្សេន្តោ ‘‘កតមា អធិសីលសិក្ខា – ឥធ ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតី’’តិអាទិមាហ. ឥធាតិ វចនំ បុព្ពភាគករណីយសម្បទាយ សម្បន្នស្ស សព្ពបការសីលបរិបូរកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនំ, អញ្ញសាសនស្ស ច តថាភាវបដិសេធនំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩-១៤០). ភិក្ខូតិ តស្ស សីលស្ស បរិបូរកស្ស បុគ្គលស្ស បរិទីបនំ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខសំវរេ បតិដ្ឋិតភាវបរិទីបនំ. វិហរតីតិ ឥទមស្ស តទនុរូបវិហារសមង្គីភាវបរិទីបនំ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខសំវរស្ស ឧបការកធម្មបរិទីបនំ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខតោ អចវនធម្មតាបរិទីបនំ. សមាទាយាតិ ឥទមស្ស សិក្ខាបទានំ អនវសេសតោ អាទានបរិទីបនំ. សិក្ខតីតិ ឥទមស្ស សិក្ខាយ សមង្គីភាវបរិទីបនំ. សិក្ខាបទេសូតិ ឥទមស្ស សិក្ខិតព្ពធម្មបរិទីបនំ.

តត្ថ ភិក្ខូតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ. សីលមស្ស អត្ថីតិ សីលវាតិ ឯត្ថ សីលន្តិ សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម? សមាធានំ វា, កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. ឧបធារណំ វា, កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋាវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថទ្វយំ សទ្ទលក្ខណវិទូ អនុជានន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘អធិសេវនដ្ឋេន អាចារដ្ឋេន សីលនដ្ឋេន សិរដ្ឋេន សីតលដ្ឋេន សិវដ្ឋេន សីល’’ន្តិ វណ្ណយន្តិ.

សីលនំ លក្ខណំ តស្ស, ភិន្នស្សាបិ អនេកធា;

សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្សនេកធា.

យថា ហិ នីលបីតាទិភេទេននេកធា ភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ លក្ខណំ នីលាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សនិទស្សនភាវានតិក្កមនតោ. តថា សីលស្ស ចេតនាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ យទេតំ កាយកម្មាទីនំ សមាធានវសេន, កុសលានញ្ច ធម្មានំ បតិដ្ឋាវសេន វុត្តំ សីលនំ, តទេវ លក្ខណំ ចេតនាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សមាធានបតិដ្ឋាភាវានតិក្កមនតោ. ឯវំ លក្ខណស្ស បនស្ស –

ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនតា, អនវជ្ជគុណោ តថា;

កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតិ.

តស្មា ឥទំ សីលំ នាម កិច្ចដ្ឋេន រសេន ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, សម្បត្តិអត្ថេន រសេន អនវជ្ជរសន្តិ វេទិតព្ពំ.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, តយិទំ តស្ស វិញ្ញុភិ;

ឱត្តប្បញ្ច ហិរី ចេវ, បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ.

តញ្ហិទំ សីលំ ‘‘កាយសោចេយ្យំ វចីសោចេយ្យំ មនោសោចេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ វុត្តសោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, សោចេយ្យភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ គហណភាវំ គច្ឆតិ. ហិរោត្តប្បញ្ច បន តស្ស វិញ្ញូហិ បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ. ហិរោត្តប្បេ ហិ សតិ សីលំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច, អសតិ នេវ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ ន តិដ្ឋតិ ចាតិ ឯវំវិធេន សីលេន សីលវា ហោតិ. ឯតំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស, វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនាទយោ ធម្មា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កិំ សីលន្តិ? ចេតនា សីលំ, ចេតសិកំ សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩).

តត្ថ ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស វិរតិ. អបិ ច ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីនិ បជហន្តស្ស សត្តកម្មបថចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម ‘‘អភិជ្ឈំ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២១៧) នយេន សំយុត្តមហាវគ្គេ វុត្តា អនភិជ្ឈាព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិធម្មា. សំវរោ សីលន្តិ ឯត្ថ បញ្ចវិធេន សំវរោ វេទិតព្ពោ – បាតិមោក្ខសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោ. តស្ស នានាករណំ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ. អវីតិក្កមោ សីលន្តិ សមាទិន្នសីលស្ស កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. ឯត្ថ ច សំវរសីលំ, អវីតិក្កមសីលន្តិ ឥទមេវ និប្បរិយាយតោ សីលំ. ចេតនាសីលំ, ចេតសិកំ សីលន្តិ បរិយាយតោ សីលន្តិ វេទិតព្ពំ.

បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចេតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វុត្តំ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេន សមន្នាគតោ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ អាចារេន ចេវ គោចរេន ច សម្បន្នោ. អណុមត្តេសូតិ អប្បមត្តកេសុ. វជ្ជេសូតិ អកុសលធម្មេសុ. ភយទស្សាវីតិ ភយទស្សី. សមាទាយាតិ សម្មា អាទិយិត្វា. សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ តំ តំ សិក្ខាបទំ សមាទិយិត្វា សិក្ខតិ. អបិ ច សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ យំកិញ្ចិ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខាកោដ្ឋាសេសុ សិក្ខិតព្ពំ កាយិកំ វា ចេតសិកំ វា, តំ សព្ពំ សមាទាយ សិក្ខតិ.

ខុទ្ទកោ សីលក្ខន្ធោតិ សង្ឃាទិសេសាទិសាវសេសោ សីលក្ខន្ធោ. មហន្តោតិ បារាជិកាទិនិរវសេសោ. យស្មា បន បាតិមោក្ខសីលេន ភិក្ខុ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ នាម, តស្មា តំ ‘‘បតិដ្ឋា’’តិ វុត្តំ. បតិដ្ឋហតិ វា ឯត្ថ ភិក្ខុ, កុសលា ធម្មា ឯវ វា ឯត្ថ បតិដ្ឋហន្តីតិ បតិដ្ឋា. អយមត្ថោ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២) ច, ‘‘បតិដ្ឋានលក្ខណំ, មហារាជ, សីលំ សព្ពេសំ កុសលានំ ធម្មាន’’ន្តិ (មិ. ប. ២.១.៩) ច, ‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតោ ខោ, មហារាជ…បេ… សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តី’’តិ (មិ. ប. ២.១.៩) ច អាទិសុត្តវសេន វេទិតព្ពោ.

តទេតំ បុព្ពុប្បត្តិអត្ថេន អាទិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘តស្មាតិហ ត្វំ ឧត្តិយ អាទិមេវ វិសោធេហិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ ទិដ្ឋិ ច ឧជុកា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៨២). យថា ហិ នគរវឌ្ឍកី នគរំ មាបេតុកាមោ បឋមំ នគរដ្ឋានំ សោធេតិ, តតោ អបរភាគេ វីថិចតុក្កសិង្ឃាដកាទិបរិច្ឆេទេន វិភជិត្វាវ នគរំ មាបេតិ. ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិតោ សីលំ វិសោធេតិ, តតោ អបរភាគេ សមាធិវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានានិ សច្ឆិករោតិ. យថា វា បន រជកោ បឋមំ តីហិ ខារេហិ វត្ថំ ធោវិត្វា បរិសុទ្ធេ វត្ថេ យទិច្ឆកំ រង្គជាតំ ឧបនេតិ, យថា វា បន ឆេកោ ចិត្តការោ រូបំ លិខិតុកាមោ អាទិតោវ ភិត្តិបរិកម្មំ ករោតិ, តតោ អបរភាគេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវមេវ យោគាវចរោ អាទិតោវ សីលំ វិសោធេត្វា អបរភាគេ សមថវិបស្សនាទយោ ធម្មេ សច្ឆិករោតិ. តស្មា សីលំ ‘‘អាទី’’តិ វុត្តំ.

តទេតំ ចរណសរិក្ខតាយ ចរណំ. ចរណាតិ ហិ បាទា វុច្ចន្តិ. យថា ហិ ឆិន្នចរណស្ស បុរិសស្ស ទិសំ គមនាភិសង្ខារោ ន ជាយតិ, បរិបុណ្ណបាទស្សេវ ជាយតិ, ឯវមេវ យស្ស សីលំ ភិន្នំ ហោតិ ខណ្ឌំ អបរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ ន សម្បជ្ជតិ. យស្ស បន តំ អភិន្នំ ហោតិ អខណ្ឌំ បរិបុណ្ណំ, តស្ស និព្ពានគមនាយ ញាណគមនំ សម្បជ្ជតិ. តស្មា សីលំ ‘‘ចរណ’’ន្តិ វុត្តំ.

តទេតំ សំយមនវសេន សំយមោ. សំវរណវសេន សំវរោតិ ឧភយេនាបិ សីលសំយមោ ចេវ សីលសំវរោ ច កថិតោ. វចនត្ថោ បនេត្ថ សំយមេតិ វីតិក្កមវិប្ផន្ទនំ, បុគ្គលំ វា សំយមេតិ វីតិក្កមវសេន តស្ស វិប្ផន្ទិតុំ ន ទេតីតិ សំយមោ. វីតិក្កមស្ស បវេសនទ្វារំ សំវរតិ បិទហតីតិ សំវរោ.

មោក្ខន្តិ ឧត្តមំ មុខភូតំ វា. យថា ហិ សត្តានំ ចតុព្ពិធោ អាហារោ មុខេន បវិសិត្វា អង្គមង្គានិ ផរតិ, ឯវំ យោគិនោបិ ចតុភូមកកុសលំ សីលមុខេន បវិសិត្វា អត្ថសិទ្ធិំ សម្បាទេតិ. តេន ‘‘មោក្ខ’’ន្តិ. បមុខេ សាធូតិ បាមោក្ខំ, បុព្ពង្គមំ សេដ្ឋំ បធានន្តិ អត្ថោ. កុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយាតិ ចតុភូមកកុសលានំ បដិលាភត្ថាយ បាមោក្ខំ បុព្ពង្គមំ សេដ្ឋំ បធានន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ កាមេហិ វិវិច្ច វិនា ហុត្វា អបក្កមិត្វា. យោ បនាយមេត្ថ ឯវការោ, សោ និយមត្ថោតិ វេទិតព្ពោ. យស្មា ច និយមត្ថោ, តស្មា តស្មិំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណសមយេ អវិជ្ជមានានម្បិ កាមានំ តស្ស បឋមជ្ឈានស្ស បដិបក្ខភាវំ កាមបរិច្ចាគេនេវ ចស្ស អធិគមំ ទីបេតិ. កថំ? ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ ឯវញ្ហិ និយមេ ករិយមានេ ឥទំ បញ្ញាយតិ, នូនិមស្ស ឈានស្ស កាមា បដិបក្ខភូតា, យេសុ សតិ ឥទំ ន បវត្តតិ អន្ធការេ សតិ បទីបោភាសោ វិយ, តេសំ បរិច្ចាគេនេវ ចស្ស អធិគមោ ហោតិ ឱរិមតីរបរិច្ចាគេន បារិមតីរស្សេវ. តស្មា និយមំ ករោតីតិ.

តត្ថ សិយា ‘‘កស្មា បនេស បុព្ពបទេយេវ វុត្តោ ន ឧត្តរបទេ, កិំ អកុសលេហិ ធម្មេហិ អវិវិច្ចាបិ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តំនិស្សរណតោ ហិ បុព្ពបទេ ឯវ ឯស វុត្តោ. កាមធាតុសមតិក្កមនតោ ហិ កាមរាគបដិបក្ខតោ ច ឥទំ ឈានំ កាមានមេវ និស្សរណំ. យថាហ – ‘‘កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៧២). ឧត្តរបទេបិ បន យថា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩) ឯត្ថ ឯវការោ អានេត្វា វុច្ចតិ, ឯវំ វត្តព្ពោ. ន ហិ សក្កា ឥតោ អញ្ញេហិបិ នីវរណសង្ខាតេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ អវិវិច្ច ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ. តស្មា វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ចេវ អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ ឯវំ បទទ្វយេបិ ឯស ទដ្ឋព្ពោ. បទទ្វយេបិ ច កិញ្ចាបិ វិវិច្ចាតិ ឥមិនា សាធារណវចនេន តទង្គវិវេកាទយោ កាយវិវេកាទយោ ច សព្ពេបិ វិវេកា សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តថាបិ បុព្ពភាគេ កាយវិវេកចិត្តវិវេកវិក្ខម្ភនវិវេកា ទដ្ឋព្ពា. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ កាយវិវេកចិត្តវិវេកសមុច្ឆេទវិវេកនិស្សរណវិវេកា.

កាមេហីតិ ឥមិនា បន បទេន យេ ច ឥធ ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា មនាបិកា រូបា’’តិអាទិនា នយេន វត្ថុកាមា វុត្តា, យេ ច ឥធេវ វិភង្គេ ‘‘ឆន្ទោ កាមោ រាគោ កាមោ ឆន្ទរាគោ កាមោ សង្កប្បោ កាមោ រាគោ កាមោ សង្កប្បរាគោ កាមោ’’តិ ឯវំ កិលេសកាមា វុត្តា, តេ សព្ពេបិ សង្គហិតា ឥច្ចេវ ទដ្ឋព្ពា. ឯវញ្ហិ សតិ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ វត្ថុកាមេហិបិ វិវិច្ចេវាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តេន កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ.

វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ កិលេសកាមេហិ សព្ពាកុសលេហិ វា វិវិច្ចាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តេន ចិត្តវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ. បុរិមេន ចេត្ថ វត្ថុកាមេហិ វិវេកវចនតោ ឯវ កាមសុខបរិច្ចាគោ, ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ នេក្ខម្មសុខបរិគ្គហោ វិភាវិតោ ហោតិ. ឯវំ វត្ថុកាមកិលេសកាមវិវេកវចនតោយេវ ច ឯតេសំ បឋមេន សំកិលេសវត្ថុប្បហានំ, ទុតិយេន សំកិលេសប្បហានំ. បឋមេន លោលភាវស្ស ហេតុបរិច្ចាគោ, ទុតិយេន ពាលភាវស្ស. បឋមេន ច បយោគសុទ្ធិ, ទុតិយេន អាសយបោសនំ វិភាវិតំ ហោតីតិ ញាតព្ពំ. ឯស តាវ នយោ ‘‘កាមេហី’’តិ ឯត្ថ វុត្តកាមេសុ វត្ថុកាមបក្ខេ.

កិលេសកាមបក្ខេ បន ឆន្ទោតិ ច រាគោតិ ច ឯវមាទីហិ អនេកភេទោ កាមច្ឆន្ទោវ ‘‘កាមោ’’តិ អធិប្បេតោ. សោ ច អកុសលបរិយាបន្នោបិ សមានោ ‘‘តត្ថ កតមោ កាមច្ឆន្ទោ, កាមោ’’តិអាទិនា នយេន វិភង្គេ ឈានបដិបក្ខតោ វិសុំ វុត្តោ. កិលេសកាមត្តា វា បុរិមបទេ វុត្តោ, អកុសលបរិយាបន្នត្តា ទុតិយបទេ. អនេកភេទតោ ចស្ស កាមតោតិ អវត្វា កាមេហីតិ វុត្តំ. អញ្ញេសម្បិ ច ធម្មានំ អកុសលភាវេ វិជ្ជមានេ ‘‘តត្ថ កតមេ អកុសលា ធម្មា, កាមច្ឆន្ទោ’’តិអាទិនា នយេន វិភង្គេ (វិភ. ៥៦៤) ឧបរិឈានង្គានំ បច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោ នីវរណានេវ វុត្តានិ. នីវរណានិ ហិ ឈានង្គបច្ចនីកានិ តេសំ ឈានង្គានេវ បដិបក្ខានិ, វិទ្ធំសកានិ វិឃាតកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ ‘‘សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ, បីតិ ព្យាបាទស្ស, វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស, សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស, វិចារោ វិចិកិច្ឆាយា’’តិ បេដកេ វុត្តំ.

ឯវមេត្ថ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឥមិនា កាមច្ឆន្ទស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ, វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ ឥមិនា បញ្ចន្នម្បិ នីវរណានំ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន បឋមេន កាមច្ឆន្ទស្ស, ទុតិយេន សេសនីវរណានំ. តថា បឋមេន តីសុ អកុសលមូលេសុ បញ្ចកាមគុណភេទវិសយស្ស លោភស្ស, ទុតិយេន អាឃាតវត្ថុភេទាទិវិសយានំ ទោសមោហានំ. ឱឃាទីសុ វា ធម្មេសុ បឋមេន កាមោឃកាមយោគកាមាសវកាមុបាទានអភិជ្ឈាកាយគន្ថកាមរាគសំយោជនានំ, ទុតិយេន អវសេសឱឃយោគាសវឧបាទានគន្ថសំយោជនានំ. បឋមេន ច តណ្ហាយ តំសម្បយុត្តកានញ្ច, ទុតិយេន អវិជ្ជាយ តំសម្បយុត្តកានញ្ច. អបិ ច បឋមេន លោភសម្បយុត្តអដ្ឋចិត្តុប្បាទានំ, ទុតិយេន សេសានំ ចតុន្នំ អកុសលចិត្តុប្បាទានំ វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯត្តាវតា ច បឋមស្ស ឈានស្ស បហានង្គំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយោគង្គំ ទស្សេតុំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនលក្ខណោ វិតក្កោ, អារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ វិចារោ. សន្តេបិ ច នេសំ កត្ថចិ អវិយោគេ ឱឡារិកដ្ឋេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច ឃណ្ឌាភិឃាតោ វិយ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ, សុខុមដ្ឋេន អនុមជ្ជនសភាវេន ច ឃណ្ឌានុរវោ វិយ អនុបពន្ធោ វិចារោ. វិប្ផារវា ចេត្ថ វិតក្កោ បឋមុប្បត្តិកាលេ បរិប្ផន្ទនភូតោ ចិត្តស្ស, អាកាសេ ឧប្បតិតុកាមស្ស បក្ខិនោ បក្ខវិក្ខេបោ វិយ, បទុមាភិមុខបាតោ វិយ ច គន្ធានុពន្ធចេតសោ ភមរស្ស. សន្តវុត្តិ វិចារោ នាតិបរិប្ផន្ទនភាវោ ចិត្តស្ស, អាកាសេ ឧប្បតិតស្ស បក្ខិនោ បក្ខប្បសារណំ វិយ, បរិព្ភមនំ វិយ ច បទុមាភិមុខបតិតស្ស ភមរស្ស បទុមស្ស ឧបរិភាគេ.

ទុកនិបាតដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អាកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ អារម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្តោ វិតក្កោ, វាតគ្គហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ អនុមជ្ជនភាវេន បវត្តោ វិចារោ’’តិ វុត្តំ. តំ អនុប្បពន្ធេន បវត្តិយំ យុជ្ជតិ. សោ បន នេសំ វិសេសោ បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បាកដោ ហោតិ. អបិ ច មលគ្គហិតំ កំសភាជនំ ឯកេន ហត្ថេន ទឡ្ហំ គហេត្វា ឥតរេន ហត្ថេន ចុណ្ណតេលវាលណ្ឌុបកេន បរិមជ្ជន្តស្ស ទឡ្ហគ្គហណហត្ថោ វិយ វិតក្កោ. បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា កុម្ភការស្ស ទណ្ឌប្បហារេន ចក្កំ ភមយិត្វា ភាជនំ ករោន្តស្ស ឧប្បីឡនហត្ថោ វិយ វិតក្កោ. ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរណហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា មណ្ឌលំ ករោន្តស្ស មជ្ឈេ សន្និរុម្ភិត្វា ឋិតកណ្ដកោ វិយ អភិនិរោបនោ វិតក្កោ. ពហិ បរិព្ភមនកណ្ដកោ វិយ អនុមជ្ជមានោ វិចារោ. ឥតិ ឥមិនា ច វិតក្កេន ឥមិនា ច វិចារេន សហ វត្តតិ រុក្ខោ វិយ បុប្ផេន ច ផលេន ចាតិ ឥទំ ឈានំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

វិវេកជន្តិ ឯត្ថ វិវិត្តិ វិវេកោ, នីវរណវិគមោតិ អត្ថោ. វិវិត្តោតិ វា វិវេកោ, នីវរណវិវិត្តោ ឈានសម្បយុត្តធម្មរាសីតិ អត្ថោ. តស្មា វិវេកា, តស្មិំ វា វិវេកេ ជាតន្តិ វិវេកជំ. បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បិណយតីតិ បីតិ, សា សម្បិយាយនលក្ខណា. សា បនេសា ខុទ្ទិកាបីតិ, ខណិកាបីតិ, ឱក្កន្តិកាបីតិ, ឧព្ពេគាបីតិ, ផរណាបីតីតិ បញ្ចវិធា ហោតិ.

តត្ថ ខុទ្ទិកាបីតិ សរីរេ លោមហំសមត្តមេវ កាតុំ សក្កោតិ. ខណិកាបីតិ ខណេ ខណេ វិជ្ជុប្បាទសទិសា ហោតិ. ឱក្កន្តិកាបីតិ សមុទ្ទតីរំ វីចិ វិយ, កាយំ ឱក្កមិត្វា ឱក្កមិត្វា ភិជ្ជតិ. ឧព្ពេគាបីតិ ពលវតី ហោតិ, កាយំ ឧទ្ធគ្គំ កត្វា អាកាសេ លង្ឃាបនប្បមាណបត្តា.

ផរណាបីតិ អតិពលវតី ហោតិ. តាយ ហិ ឧប្បន្នាយ សកលសរីរំ ធមិត្វា បូរិតវត្ថិ វិយ មហតា ឧទកោឃេន បក្ខន្ទបព្ពតកុច្ឆិ វិយ ច អនុបរិប្ផុដំ ហោតិ. សា បនេសា បញ្ចវិធា បីតិ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ទុវិធំ បស្សទ្ធិំ បរិបូរេតិ កាយបស្សទ្ធិញ្ច ចិត្តបស្សទ្ធិញ្ច, បស្សទ្ធិ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ទុវិធម្បិ សុខំ បរិបូរេតិ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច, សុខំ គព្ភំ គណ្ហន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ តិវិធំ សមាធិំ បរិបូរេតិ ខណិកសមាធិំ ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិញ្ចាតិ. តាសុ យា អប្បនាសមាធិស្ស មូលំ ហុត្វា វឌ្ឍមានា សមាធិសម្បយោគង្គតា ផរណាបីតិ, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា បីតីតិ.

ឥតរំ បន សុខយតីតិ សុខំ, យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ សុខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. សុខនំ វា សុខំ, សុដ្ឋុ វា ខាទតិ ខណតិ ច កាយចិត្តាពាធន្តិ សុខំ, សោមនស្សវេទនាយេតំ នាមំ. តំ សាតលក្ខណំ. សន្តេបិ ច នេសំ កត្ថចិ អវិប្បយោគេ ឥដ្ឋារម្មណបដិលាភតុដ្ឋិ បីតិ, បដិលទ្ធរសានុភវនំ សុខំ. យត្ថ បីតិ, តត្ថ សុខំ, យត្ថ សុខំ, តត្ថ ន និយមតោ បីតិ. សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតា បីតិ, វេទនាក្ខន្ធសង្គហិតំ សុខំ. កន្តារខិន្នស្ស វនន្តោទកទស្សនសវនេសុ វិយ បីតិ, វនច្ឆាយប្បវេសនឧទកបរិភោគេសុ វិយ សុខំ. តស្មិំ តស្មិំ សមយេ បាកដភាវតោ ចេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ អយញ្ច បីតិ ឥទញ្ច សុខំ អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ អត្ថីតិ ឥទំ ឈានំ ‘‘បីតិសុខ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

អថ វា បីតិ ច សុខញ្ច បីតិសុខំ ធម្មវិនយាទយោ វិយ. វិវេកជំ បីតិសុខំ អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ អត្ថីតិ ឯវម្បិ វិវេកជំបីតិសុខំ. យថេវ ហិ ឈានំ, ឯវំ បីតិសុខម្បេត្ថ វិវេកជមេវ ហោតិ, តញ្ចស្ស អត្ថិ, តស្មា អលោបសមាសំ កត្វា ឯកបទេនេវ ‘‘វិវេកជំបីតិសុខ’’ន្តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

បឋមន្តិ គណនានុបុព្ពតា បឋមំ, ឥទំ បឋមំ ឧប្បន្នន្តិបិ បឋមំ. ឈានន្តិ ទុវិធំ ឈានំ អារម្មណូបនិជ្ឈានំ លក្ខណូបនិជ្ឈានញ្ចាតិ. តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បថវីកសិណាទិអារម្មណំ ឧបនិជ្ឈាយន្តីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានន្តិ សង្ខ្យំ គតា. វិបស្សនាមគ្គផលានិ បន លក្ខណូបនិជ្ឈានំ នាម. តត្ថ វិបស្សនា អនិច្ចាទិលក្ខណស្ស ឧបនិជ្ឈានតោ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. វិបស្សនាយ កតកិច្ចស្ស មគ្គេន ឥជ្ឈនតោ មគ្គោ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ, ផលំ បន និរោធសច្ចំ តថលក្ខណំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. តេសុ ឥធ បុព្ពភាគេ អារម្មណូបនិជ្ឈានំ, លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ អធិប្បេតំ. តស្មា អារម្មណូបនិជ្ឈានតោ ច លក្ខណូបនិជ្ឈានតោ ច បច្ចនីកឈាបនតោ ច ឈានន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឧបសម្បជ្ជាតិ ឧបគន្ត្វា, បាបុណិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសម្បាទយិត្វា វា, និប្ផាទេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិហរតីតិ តទនុរូបេន ឥរិយាបថវិហារេន ឥរិយតិ, វុត្តប្បការឈានសមង្គី ហុត្វា អត្តភាវស្ស ឥរិយនំ វុត្តិំ អភិនិប្ផាទេតិ.

តំ បនេតំ បឋមជ្ឈានំ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ, ទសលក្ខណសម្បន្នំ. តត្ថ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ ថិនមិទ្ធំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ នីវរណានំ បហានវសេន បញ្ចង្គវិប្បហីនតា វេទិតព្ពា. ន ហិ ឯតេសុ អប្បហីនេសុ ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ. តេនស្សេតានិ បហានង្គានីតិ វុច្ចន្តិ. កិញ្ចាបិ ហិ ឈានក្ខណេ អញ្ញេបិ អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, តថាបិ ឯតានេវ វិសេសេន ឈានន្តរាយករានិ. កាមច្ឆន្ទេន ហិ នានាវិសយប្បលោភិតំ ចិត្តំ ន ឯកត្តារម្មណេ សមាធិយតិ, កាមច្ឆន្ទាភិភូតំ វា, តំ ន កាមធាតុប្បហានាយ បដិបទំ បដិបជ្ជតិ. ព្យាបាទេន វា អារម្មណេ បដិហញ្ញមានំ ន និរន្តរំ បវត្តតិ. ថិនមិទ្ធាភិភូតំ អកម្មញ្ញំ ហោតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតំ អវូបសន្តមេវ ហុត្វា បរិព្ភមតិ. វិចិកិច្ឆាយ ឧបហតំ ឈានាធិគមសាធិកំ បដិបទំ នារោហតិ. ឥតិ វិសេសេន ឈានន្តរាយករត្តា ឯតានេវ បហានង្គានីតិ វុត្តានិ.

យស្មា បន វិតក្កោ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, វិចារោ អនុបពន្ធតិ, តេហិ អវិក្ខេបាយ សម្បាទិតបយោគស្ស ចេតសោ បយោគសម្បត្តិសម្ភវា បីតិ បីណនំ សុខញ្ច ឧបព្រូហនំ ករោតិ. អថស្ស សេសសម្បយុត្តធម្មា ឯតេហិ អភិនិរោបនានុពន្ធនបីណនុបព្រូហនេហិ អនុគ្គហិតា ឯកគ្គតា ឯកត្តារម្មណេ សមំ សម្មា ច អាធិយតិ. តស្មា វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តេកគ្គតាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧប្បត្តិវសេន បញ្ចង្គសមន្នាគតតា វេទិតព្ពា. ឧប្បន្នេសុ ហិ ឯតេសុ បញ្ចសុ ឈានំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ. តេនស្ស ឯតានិ បញ្ចង្គសមន្នាគតានីតិ វុច្ចន្តិ. តស្មា ន ឯតេហិ សមន្នាគតំ អញ្ញទេវ ឈានំ នាម អត្ថីតិ គហេតព្ពំ. យថា បន អង្គមត្តវសេនេវ ចតុរង្គិនី សេនា, បញ្ចង្គិកំ តូរិយំ, អដ្ឋង្គិកោ ច មគ្គោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ អង្គមត្តវសេនេវ បញ្ចង្គិកន្តិ វា បញ្ចង្គសមន្នាគតន្តិ វា វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯតានិ ច បញ្ចង្គានិ កិញ្ចាបិ ឧបចារក្ខណេបិ អត្ថិ, អថ ខោ ឧបចារេ បកតិចិត្តតោ ពលវតរានិ. ឥធ បន ឧបចារតោបិ ពលវតរានិ រូបាវចរលក្ខណប្បត្តានិ និប្ផន្នានិ. ឯត្ថ ហិ វិតក្កោ សុវិសទេន អាការេន អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបយមានោ ឧប្បជ្ជតិ. វិចារោ អតិវិយ អារម្មណំ អនុមជ្ជមានោ. បីតិសុខំ សព្ពាវន្តម្បិ កាយំ ផរមានំ. តេនេវាហ – ‘‘នាស្ស កិញ្ចិ សព្ពាវតោ កាយស្ស វិវេកជេន បីតិសុខេន អប្ផុដំ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.២២៦). ចិត្តេកគ្គតាបិ ហេដ្ឋិមម្ហិ សមុគ្គបដលេ ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ វិយ អារម្មណេសុ ផុសិតា ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, អយមេតេសំ ឥតរេហិ វិសេសោ. តត្ថ ចិត្តេកគ្គតា កិញ្ចាបិ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ ឥមស្មិំ បាឋេ ន និទ្ទិដ្ឋា, តថាបិ វិភង្គេ (វិភ. ៥៦៥) ‘‘ឈានន្តិ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តេកគ្គតា’’តិ ឯវំ វុត្តត្តា អង្គមេវ. យេន ហិ អធិប្បាយេន ភគវតា ឧទ្ទេសោ កតោ, សោយេវ តេន វិភង្គេ បកាសិតោតិ.

តិវិធកល្យាណំ

តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ បន អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេនតិវិធកល្យាណតា. តេសំយេវ ច អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ លក្ខណវសេន ទសលក្ខណសម្បន្នតា វេទិតព្ពា. តត្រាយំ បាឡិ –

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ, បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ. អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ – យោ តស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិបន្ថតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘បឋមំ ឈានំ អាទិកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ តិលក្ខណសម្បន្នញ្ចា’តិ.

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ. មជ្ឈស្ស កតិ លក្ខណានិ? មជ្ឈស្ស តីណិ លក្ខណានិ – វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. យញ្ច វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, យញ្ច ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, មជ្ឈស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ – ‘បឋមំ ឈានំ មជ្ឈេកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ តិលក្ខណសម្បន្នញ្ចា’តិ.

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ. បរិយោសានស្ស កតិ លក្ខណានិ? បរិយោសានស្ស ចត្តារិ លក្ខណានិ – តត្ថ ជាតានំ ធម្មានំ អនតិវត្តនដ្ឋេន សម្បហំសនា, ឥន្ទ្រិយានំ ឯករាសដ្ឋេន សម្បហំសនា, តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន សម្បហំសនា, អាសេវនដ្ឋេន សម្បហំសនា. បឋមស្ស ឈានស្ស សម្បហំសនា បរិយោសានំ, បរិយោសានស្ស ឥមានិ ចត្តារិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ ‘បឋមំ ឈានំ បរិយោសានកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ ចតុលក្ខណសម្បន្នញ្ចា’’’តិ (បដិ. ម. ១.១៥៨).

‘‘តត្រ បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ. ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា. សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ. យស្មា បន ‘‘ឯកត្តគតំ ចិត្តំ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទញ្ចេវ ហោតិ ឧបេក្ខានុព្រូហិតញ្ច ញាណេន ច សម្បហំសិត’’ន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ, តស្មា អន្តោអប្បនាយមេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា, ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា ច វេទិតព្ពា.

កថំ? យស្មិញ្ហិ វារេ អប្បនា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ យោ នីវរណសង្ខាតោ កិលេសគណោ តស្ស ឈានស្ស បរិបន្ថោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ. វិសុទ្ធត្តា អាវរណវិរហិតំ ហុត្វា មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ. មជ្ឈិមសមថនិមិត្តំ នាម សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវ. តទនន្តរំ បន បុរិមចិត្តំ ឯកសន្តតិបរិណាមនយេន តថត្តំ ឧបគច្ឆមានំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ នាម, ឯវំ បដិបន្នត្តា តថត្តុបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. ឯវំ តាវ បុរិមចិត្តេ វិជ្ជមានាការនិប្ផាទិកា បឋមស្ស ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ អាគមនវសេន បដិបទាវិសុទ្ធិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ វិសុទ្ធស្ស បន តស្ស បុន វិសោធេតព្ពាភាវតោ វិសោធនេ ព្យាបារំ អករោន្តោ វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថភាវូបគមនេន សមថបដិបន្នស្ស បុន សមាធានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ សមថបដិបន្នំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. សមថបដិបន្នភាវតោ ឯវ ចស្ស កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស បុន ឯកត្តុបដ្ឋានេ ព្យាបារំ អករោន្តោ ឯកត្តុបដ្ឋានំ អជ្ឈុបេក្ខតិ នាម. ឯវំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា វេទិតព្ពា.

យេ បនេតេ ឯវំ ឧបេក្ខានុព្រូហិតេ តត្ថ ជាតា សមាធិបញ្ញាសង្ខាតា យុគនទ្ធធម្មា អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តមានា ហុត្វា បវត្តា, យានិ ច សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា វិមុត្តិរសេន ឯករសានិ ហុត្វា បវត្តានិ, យញ្ចេស តទុបគំ តេសំ អនតិវត្តនឯករសភាវានំ អនុច្ឆវិកំ វីរិយំ វាហយតិ, យា ចស្ស តស្មិំ ខណេ បវត្តា អាសេវនា, សព្ពេបិ តេ អាការា យស្មា ញាណេន សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវញ្ច អានិសំសញ្ច ទិស្វា តថា តថា សម្បហំសិតត្តា វិសោធិតត្តា បរិយោទាបិតត្តា និប្ផន្នាវ, តស្មា ‘‘ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិភាវសាធនេន បរិយោទាបកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន សម្បហំសនា វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ.

វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ វិតក្កស្ស ច វិចារស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វូបសមា សមតិក្កមា, ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អបាតុភាវាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ទុតិយជ្ឈានេ សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានធម្មា ន សន្តិ, អញ្ញេយេវ ហិ បឋមជ្ឈានេ ផស្សាទយោ, អញ្ញេ ឥធ. ឱឡារិកស្ស បន ឱឡារិកស្ស អង្គស្ស សមតិក្កមា បឋមជ្ឈានតោ បរេសំ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ អធិគមោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អជ្ឈត្តន្តិ ឥធ និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ, វិភង្គេ បន ‘‘អជ្ឈត្តំ បច្ចត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥៧៣) ឯត្តកមេវ វុត្តំ. យស្មា និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ, តស្មា អត្តនិ ជាតំ, អត្តនោ សន្តានេ និព្ពត្តន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

សម្បសាទនន្តិ សម្បសាទនំ វុច្ចតិ សទ្ធា. សម្បសាទនយោគតោ ឈានម្បិ សម្បសាទនំ, នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយ. យស្មា វា តំ ឈានំ សម្បសាទនសមន្នាគតត្តា វិតក្កវិចារក្ខោភវូបសមនេន ច ចេតោ សម្បសាទយតិ, តស្មាបិ ‘‘សម្បសាទន’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេ សម្បសាទនំ ចេតសោតិ ឯវំ បទសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បុរិមស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ ចេតសោតិ ឯតំ ឯកោទិភាវេន សទ្ធិំ យោជេតព្ពំ.

តត្រាយំ អត្ថយោជនា – ឯកោ ឧទេតីតិ ឯកោទិ, វិតក្កវិចារេហិ អនជ្ឈារូឡ្ហត្តា អគ្គោ សេដ្ឋោ ហុត្វា ឧទេតីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋោបិ ហិ លោកេ ឯកោតិ វុច្ចតិ. វិតក្កវិចារវិរហិតោ វា ឯកោ អសហាយោ ហុត្វាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អថ វា សម្បយុត្តធម្មេ ឧទាយតីតិ ឧទិ, ឧដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋដ្ឋេន ឯកោ ច សោ ឧទិ ចាតិ ឯកោទិ, សមាធិស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតិ ឥមំ ឯកោទិំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ ឥទំ ទុតិយជ្ឈានំ ឯកោទិភាវំ. សោ បនាយំ ឯកោទិ យស្មា ចេតសោ, ន សត្តស្ស, ន ជីវស្ស. តស្មា ឯតំ ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ វុត្តំ.

ននុ ចាយំ សទ្ធា បឋមជ្ឈានេបិ អត្ថិ, អយញ្ច ឯកោទិនាមកោ សមាធិ, អថ កស្មា ឥទមេវ ‘‘សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – អទុញ្ហិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចារក្ខោភេន វីចិតរង្គសមាកុលមិវ ជលំ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តស្មា សតិយាបិ សទ្ធាយ សម្បសាទនន្តិ ន វុត្តំ. ន សុប្បសន្នត្តាយេវ ចេត្ថ សមាធិបិ ន សុដ្ឋុ បាកដោ, តស្មា ឯកោទិភាវន្តិបិ ន វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន ឈានេ វិតក្កវិចារបលិពោធាភាវេន លទ្ធោកាសា ពលវតី សទ្ធា, ពលវសទ្ធាសហាយបដិលាភេនេវ ច សមាធិបិ បាកដោ. តស្មា ឥទមេវ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អវិតក្កំ អវិចារន្តិ ភាវនាយ បហីនត្តា ឯតស្មិំ, ឯតស្ស វា វិតក្កោ នត្ថីតិ អវិតក្កំ. ឥមិនាវ នយេន អវិចារំ. ឯត្ថាហ ‘‘ននុ ច ‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’តិ ឥមិនាបិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ. អថ កស្មា បុន វុត្តំ ‘អវិតក្កំ អវិចារ’’’ន្តិ? វុច្ចតេ – ឯវមេតំ, សិទ្ធោវាយមត្ថោ. ន បនេតំ តទត្ថទីបកំ, ននុ អវោចុម្ហ ‘‘ឱឡារិកស្ស បន ឱឡារិកស្ស អង្គស្ស សមតិក្កមា បឋមជ្ឈានតោ បរេសំ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ សមធិគមោ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’តិ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ.

អបិ ច វិតក្កវិចារានំ វូបសមា ឥទំ សម្បសាទនំ, ន កិលេសកាលុស្សិយស្ស. វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមា ឯកោទិភាវំ, ន ឧបចារជ្ឈានមិវ នីវរណប្បហានា, ន បឋមជ្ឈានមិវ ច អង្គបាតុភាវាតិ ឯវំ សម្បសាទនឯកោទិភាវានំ ហេតុបរិទីបកមិទំ វចនំ. តថា វិតក្កវិចារានំ វូបសមា ឥទំ អវិតក្កំ អវិចារំ, ន តតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ វិយ ច អភាវាតិ, ឯវំ អវិតក្កអវិចារភាវស្ស ហេតុបរិទីបកញ្ច, ន វិតក្កវិចារាភាវមត្តបរិទីបកំ. វិតក្កវិចារាភាវមត្តបរិទីបកមេវ បន ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ ឥទំ វចនំ. តស្មា បុរិមំ វត្វាបិ បុន វត្តព្ពមេវាតិ.

សមាធិជន្តិ បឋមជ្ឈានសមាធិតោ សម្បយុត្តសមាធិតោ វា ជាតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ បឋមម្បិ សម្បយុត្តសមាធិតោ ជាតំ, អថ ខោ អយមេវ សមាធិ ‘‘សមាធី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, វិតក្កវិចារក្ខោភវិរហេន អតិវិយ អចលត្តា សុប្បសន្នត្តា ច. តស្មា ឥមស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ឥទមេវ ‘‘សមាធិជ’’ន្តិ វុត្តំ. បីតិសុខន្តិ ឥទំ វុត្តនយមេវ.

ទុតិយន្តិ គណនានុបុព្ពតា ទុតិយំ. ឥទំ ទុតិយំ ឧប្បន្នន្តិបិ ទុតិយំ.

បីតិយា ច វិរាគាតិ វិរាគោ នាម វុត្តប្បការាយ បីតិយា ជិគុច្ឆនំ វា សមតិក្កមោ វា. ឧភិន្នំ បន អន្តរា ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, សោ វូបសមំ វា សម្បិណ្ឌេតិ វិតក្កវិចារវូបសមំ វា. តត្ថ យទា វូបសមមេវ សម្បិណ្ឌេតិ, តទា បីតិយា វិរាគា ច, កិញ្ច ភិយ្យោ វូបសមា ចាតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥមិស្សា ច យោជនាយ វិរាគោ ជិគុច្ឆនត្ថោ ហោតិ, តស្មា បីតិយា ជិគុច្ឆនា ច សមតិក្កមា ចាតិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទា បន វិតក្កវិចារវូបសមំ សម្បិណ្ឌេតិ, តទា បីតិយា ច វិរាគា, កិញ្ច ភិយ្យោ វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមាតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥមិស្សា ច យោជនាយ វិរាគោ សមតិក្កមនត្ថោ ហោតិ, តស្មា បីតិយា ច សមតិក្កមា វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមាតិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កាមញ្ចេតេ វិតក្កវិចារា ទុតិយជ្ឈានេយេវ វូបសន្តា, ឥមស្ស បន ឈានស្ស មគ្គបរិទីបនត្ថំ វណ្ណភណនត្ថញ្ចេតំ វុត្តំ. ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ហិ វុត្តេ ឥទំ បញ្ញាយតិ ‘‘នូន វិតក្កវិចារវូបសមោ មគ្គោ ឥមស្ស ឈានស្សា’’តិ. យថា ច តតិយេ អរិយមគ្គេ អប្បហីនានម្បិ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ ‘‘បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បហានា’’តិ (ម. និ. ២.១៣២-១៣៣) ឯវំ បហានំ វុច្ចមានំ វណ្ណភណនំ ហោតិ, តទធិគមាយ ឧស្សុក្កានំ ឧស្សាហជនកំ, ឯវមេវ ឥធ អវូបសន្តានម្បិ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ វុច្ចមានោ វណ្ណភណនំ ហោតិ, តេនាយមត្ថោ វុត្តោ ‘‘បីតិយា ច សមតិក្កមា វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមា’’តិ.