១. កាមសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

តត្ថ កាមសុត្តំ អាទិ. តស្មិម្បិ ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិ គាថា អាទិ. សា ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសវសេន តិធា ឋិតា. ‘‘កាមំ កាមយមានស្សា’’តិ ឯវមាទិ ឧទ្ទេសោ. ‘‘កាមាតិ ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា ច កិលេសកាមា ចា’’តិ និទ្ទេសោ. ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា’’តិ ឯវមាទិ បដិនិទ្ទេសោ.

១. តត្ថ កាមន្តិ មនាបិយរូបាទិតេភូមកធម្មសង្ខាតំ វត្ថុកាមំ. កាមយមានស្សាតិ ឥច្ឆមានស្ស. តស្ស ចេតំ សមិជ្ឈតីតិ តស្ស កាមយមានស្ស សត្តស្ស តំ កាមសង្ខាតំ វត្ថុ សមិជ្ឈតិ ចេ, សចេ សោ តំ លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អទ្ធា បីតិមនោ ហោតីតិ ឯកំសំ តុដ្ឋចិត្តោ ហោតិ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. មច្ចោតិ សត្តោ. យទិច្ឆតីតិ យំ ឥច្ឆតិ. ឥទំ បន សង្ខេបតោ បទត្ថសម្ពន្ធមត្តមេវ, វិត្ថារោ បន ឧបរិ បាឡិយំ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ច ឥមស្មិំ, ឯវំ ឥតោ បរំ សព្ពេសុបីតិ.

កាមាតិ ឧទ្ទិសិតព្ពបទំ. ឧទ្ទានតោតិ និទ្ទិសិតព្ពបទំ. ឧទ្ទានតោតិ វគ្គវសេន ‘‘មច្ឆុទ្ទានំ កិនេយ្យា’’តិ អាទីសុ វិយ. អថ វា ឧបរូបរិ ទានតោ ឧទ្ទានំ, ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ សោធនតោ ព្យវទានដ្ឋេន វោទានំ វិយ. វិត្ថារករណភាវេន វា. កាមា ឥតិ បាឋសេសំ កត្វា វត្តព្ពំ. ទ្វេតិ គណនបរិច្ឆេទោ, ន ឯកំ, ន តយោ. វត្ថុកាមា ចាតិ មនាបិយរូបាទិវត្ថុកាមា ច. ឧបតាបនដ្ឋេន វិពាធនដ្ឋេន ច កិលេសកាមា ច. តេសុ វត្ថុកាមោ បរិញ្ញេយ្យោ, កិលេសកាមោ បហាតព្ពោ. តត្ថ វត្ថុកាមោ កិលេសកាមេន បត្ថយិតព្ពោតិ កាមីយតីតិ កាមោ. កិលេសកាមោ វត្ថុកាមានំ បច្ចាសីសនស្ស ការណភាវេន កាមីយតេ អនេនាតិ កាមោ. តត្ថ រូបាទិក្ខន្ធេ សង្គហិតោ វត្ថុកាមោ, សង្ខារក្ខន្ធេ សង្គហិតោ កិលេសកាមោ. ឆហិ វិញ្ញាណេហិ វិជានិតព្ពោ វត្ថុកាមោ, មនោវិញ្ញាណេន ជានិតព្ពោ កិលេសកាមោ. កិលេសានំ បតិដ្ឋដ្ឋេន ការណដ្ឋេន អារម្មណដ្ឋេន ច វត្ថុកាមោ.

‘‘នេតេ កាមា យានិ ចិត្រានិ លោកេ, សង្កប្បរាគោ បុរិសស្ស កាមោ;

តិដ្ឋន្តិ ចិត្រានិ តថេវ លោកេ, អថេត្ថ ធីរា វិនយន្តិ ឆន្ទ’’ន្តិ. (អ. និ. ៦.៦៣);

នន្ទមាណវក- (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៦៨ ឧប្បលវណ្ណត្ថេរីវត្ថុ) សោរេយ្យសេដ្ឋិបុត្តាទីនំ (ធ. ប. ៤៣) វត្ថូនិ ចេត្ថ និទស្សនំ. កិលេសកាមោ តាបនដ្ឋេន ពាធនដ្ឋេន ច សយំ កាមេតីតិ កាមោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, រាគេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ អត្តព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, បរព្យាពាធាយបិ ចេតេតិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ ចេតេតី’’តិ ច ‘‘រត្តោ ខោ, ព្រាហ្មណ, បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតី’’តិ (អ. និ. ៣.៥៤) ច ឯវមាទិ និទស្សនំ.

តមេវ បដិនិទ្ទេសវសេន វិត្ថារេត្វា វត្តុកាមោ – ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កតមេតិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. បញ្ចវិធា ហិ បុច្ឆា, តាសំ វិភាគោ ឧបរិ បាឡិយំយេវ អាវិ ភវិស្សតិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. តត្ថ មនាបិកាតិ មនំ អប្បាយន្តិ វទ្ធេន្តីតិ មនាបា, មនាបា ឯវ មនាបិកា. រូបាតិ កម្មចិត្តឧតុអាហារសមុដ្ឋានវសេន ចតុសមុដ្ឋានិកា រូបារម្មណា. រូបយន្តីតិ រូបា, វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានា ហទយង្គតភាវំ បកាសេន្តីតិ អត្ថោ.

តត្ថ កេនដ្ឋេន រូបន្តិ? រុប្បនដ្ឋេន. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, រូបំ វទេថ? រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ? សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ, បិបាសាយបិ រុប្បតិ, ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សេនបិ រុប្បតិ. រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩).

តត្ថ រុប្បតីតិ កុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតិ, ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. សីតេន តាវ រុប្បនំ លោកន្តរិកនិរយេ បាកដំ. មហិំសករដ្ឋាទីសុបិ ហិមបាតសីតលេសុ បទេសេសុ ឯតំ បាកដមេវ. តត្ថ ហិ សត្តា សីតេន ភិន្នឆិន្នសរីរា ជីវិតក្ខយម្បិ បាបុណន្តិ.

ឧណ្ហេន រុប្បនំ អវីចិមហានិរយេ បាកដំ. តត្ថ ហិ តត្តាយ លោហបថវិយា និបជ្ជាបេត្វា បញ្ចវិធពន្ធនាទិករណកាលេ សត្តា មហាទុក្ខំ អនុភវន្តិ.

ជិឃច្ឆាយ រុប្បនំ បេត្តិវិសយេ ចេវ ទុព្ភិក្ខកាលេ ច បាកដំ. បេត្តិវិសយស្មិញ្ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ កិញ្ចិទេវ អាមិសំ ហត្ថេន គហេត្វា មុខេ បក្ខិបន្តា នាម ន ហោន្តិ, អន្តោឧទរំ អាទិត្តសុសិររុក្ខោ វិយ ហោតិ. ទុព្ភិក្ខេ កញ្ជិកមត្តម្បិ អលភិត្វា មរណសត្តានំ បមាណំ នត្ថិ.

បិបាសាយ រុប្បនំ កាលកញ្ជិកាទីសុ បាកដំ. តត្ថ ហិ សត្តា ទ្វេ តីណិ ពុទ្ធន្តរានិ ហទយតេមនមត្តំ វា ជិវ្ហាតេមនមត្តំ វា ឧទកពិន្ទុម្បិ លទ្ធុំ ន សក្កោន្តិ. ‘‘បានីយំ បិវិស្សាមា’’តិ នទិំ គតានំ ជលំ វាលុកាតលំ សម្បជ្ជតិ. មហាសមុទ្ទំ បក្ខន្តានម្បិ សមុទ្ទោ បិដ្ឋិបាសាណោយេវ ហោតិ. តេ សុស្សន្តា ពលវទុក្ខបីឡិតា វិរវន្តិ. ឌំសាទីហិ រុប្បនំ ឌំសមក្ខិកាទិពហុលេសុ បទេសេសុ បាកដំ. តំ បន – ‘‘កតមំ តំ រូបំ សនិទស្សនំ? សប្បដិឃ’’ន្តិ អាទិនា នយេន អភិធម្មេ (ធ. ស. ៦៥៦, ៦៥៨) វិត្ថារិតមេវ.

សប្បន្តីតិ សទ្ទា, ឧទាហរីយន្តីតិ អត្ថោ. ឧតុចិត្តវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានិកា សទ្ទា. គន្ធយន្តីតិ គន្ធា, អត្តនោ វត្ថូនិ សូចយន្តីតិ អត្ថោ. រសន្តិ តេ សត្តាតិ រសា, អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ. ផុសីយន្តីតិ ផោដ្ឋព្ពា. ឯតេ គន្ធាទយោ ចតុសមុដ្ឋានិកាវ. តេសំ វិភាគោ អភិធម្មេ (ធ. ស. ៦២២-៦២៤) វិត្ថារិតោយេវ.

តមេវត្ថំ វិត្ថារវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថរណា បាវុរណា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្ថរិត្វា និបជ្ជិយន្តីតិ អត្ថរណា. សរីរំ វេឋេត្វា បារុបីយន្តីតិ បាវុរណា. អន្តោជាតាទយោ ចត្តារោ ទាសី ច ទាសោ ច ទាសិទាសា. ខេត្តំ នាម យស្មិំ បុព្ពណ្ណំ រុហតិ. វត្ថុ នាម យស្មិំ អបរណ្ណំ រុហតិ. យត្ថ វា ឧភយម្បិ រុហតិ, តំ ខេត្តំ. តទត្ថាយ កតភូមិភាគោ វត្ថុ. ខេត្តវត្ថុសីសេន ចេត្ថ វាបីតឡាកាទីនិបិ សង្គហិតានិ. ហិរញ្ញន្តិ កហាបណោ. សុវណ្ណន្តិ ជាតរូបំ. តេសំ គហណេន លោហមាសកោ ជតុមាសកោ ទារុមាសកោតិ សព្ពេបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. គាមនិគមរាជធានិយោតិ ឯកកុដិកាទិ គាមោ. អាបណយុត្តោ និគមោ. ឯកស្ស រញ្ញោ អាណាបវត្តិដ្ឋានំ រាជធានី. រដ្ឋន្តិ ជនបទេកទេសំ. ជនបទោតិ កាសិកោសលាទិជនបទោ. កោសោតិ ចតុព្ពិធោ កោសោ – ហត្ថី អស្សោ រថោ បត្តិ. កោដ្ឋាគារន្តិ តិវិធំ កោដ្ឋាគារំ – ធនកោដ្ឋាគារំ ធញ្ញកោដ្ឋាគារំ វត្ថកោដ្ឋាគារំ. យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានវចនំ. រជនីយន្តិ រញ្ជេតុំ យុត្តដ្ឋេន.

ឥតោ បរំ តិកវសេន ទស្សេតុំ អតីតត្តិកអជ្ឈត្តត្តិកហីនត្តិកឱកាសត្តិកសំយោគត្តិកកាមាវចរត្តិកវសេន ឆត្តិកេ អាហ. តត្ថ អតីតត្តិកេ តាវ អត្តនោ សភាវំ ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិក្កន្តាតិ អតីតា. តទុភយម្បិ ន អាគតាតិ អនាគតា. តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បន្នាតិ បច្ចុប្បន្នា. ឥទំ ភវេន បរិច្ឆន្នំ. បដិសន្ធិតោ ហិ បដ្ឋាយ អតីតភវេសុ និព្ពត្តា អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តា ហោន្តុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពេ អតីតាយេវ នាម. ចុតិតោ បដ្ឋាយ អនាគតភវេសុ និព្ពត្តនកា កាមា អនន្តរភវេ វា និព្ពត្តន្តុ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេ វា, សព្ពេ អនាគតាយេវ នាម. ចុតិបដិសន្ធិអន្តរេ បវត្តា កាមា បច្ចុប្បន្នា នាម.

អជ្ឈត្តត្តិកេ ‘‘ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តាតិ គហណំ គមិស្សាមា’’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តា អត្តនោ សន្តានេ បវត្តា បាដិបុគ្គលិកា កាមា អជ្ឈត្តា កាមា នាម. តតោ ពហិភូតា បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធា វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធា វា ពហិទ្ធា នាម. តតិយបទំ តទុភយវសេន វុត្តំ.

ហីនត្តិកេ ហីនាតិ លាមកា. មជ្ឈិមាតិ ហីនបណីតានំ មជ្ឈេ ភវាតិ មជ្ឈិមា. អវសេសា ឧត្តមដ្ឋេន បណីតា. អបិ ច ឧបាទាយុបាទាយ ហីនមជ្ឈិមបណីតតា វេទិតព្ពា. នេរយិកានញ្ហិ កាមា កោដិប្បត្តា ហីនា នាម. តេ ឧបាទាយ តិរច្ឆានេសុ នាគសុបណ្ណានំ កាមា បណីតា នាម. សេសតិរច្ឆានគតានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ កាមា ហីនា. តេ ឧបាទាយ មហេសក្ខបេតានំ កាមា បណីតា នាម. អវសេសានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ជានបទានំ កាមា បណីតា នាម. បច្ចន្តវាសីនំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ គាមភោជកានំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ បរិចារិកានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ជនបទសាមិកានំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ បរិចារិកានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ បទេសរាជូនំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ អមច្ចានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ចក្កវត្តិរញ្ញោ កាមា បណីតា នាម. តស្ស អមច្ចានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តស្សបិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ភុម្មទេវានំ កាមា បណីតា នាម. តេសំ បរិចារិកានំ ទេវានំ កាមា មជ្ឈិមា នាម. តេសម្បិ ហីនា. តេ ឧបាទាយ ចាតុមហារាជិកានំ ទេវានំ កាមា បណីតាតិអាទិនា នយេន យាវ អកនិដ្ឋទេវានំ កាមា មត្ថកប្បត្តា បណីតា នាម. ឯវំ ឧបាទាយុបាទាយ ហីនមជ្ឈិមបណីតតា វេទិតព្ពា.

ឱកាសត្តិកេ អាបាយិកា កាមាតិ អវឌ្ឍិសង្ខាតេសុ អបគតអយេសុ ចតូសុ អបាយេសុ និព្ពត្តកាមា អាបាយិកា. មនុស្សេសុ និព្ពត្តកាមា មានុសិកា. ទេវេសុ និព្ពត្តកាមា ទិព្ពា.

សំយោគត្តិកេ បច្ចុបដ្ឋិតានំ កាមានំ បរិភុញ្ជនតោ ឋបេត្វា នេរយិកេ សេសអបាយសត្តានំ មនុស្សានំ ចាតុមហារាជិកេ ទេវេ ឧបាទាយ យាវ តុសិតកាយិកានញ្ច ទេវានំ កាមា បច្ចុបដ្ឋិតា កាមា នាម. បកតិបដិយត្តារម្មណតោ អតិរេកេន រមិតុកាមតាកាលេ យថារុចិតំ អារម្មណំ និម្មិនិត្វា និម្មិនិត្វា រមន្តីតិ និម្មានរតីនំ ទេវានំ កាមា និម្មិតា កាមា នាម. អត្តនោ អជ្ឈាសយំ ញត្វា បរេហិ និម្មិតេ អារម្មណេ សេវន្តីតិ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ កាមា បរនិម្មិតា កាមា នាម. បរិគ្គហិតាតិ ‘‘មយ្ហំ ឯត’’ន្តិ គហិតា កាមា. អបរិគ្គហិតាតិ តថា អបរិគ្គហិតា ឧត្តរកុរុកានំ កាមា. មមាយិតាតិ តណ្ហាវសេន ‘‘មម ឯត’’ន្តិ គហិតា. អមមាយិតាតិ វុត្តបដិបក្ខា.

សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មាតិ ‘‘ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៧) នយេន វុត្តេសុ កាមាវចរធម្មេសុ បរិយាបន្នា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា, វត្ថុកាមោ ច កិលេសកាមោ ចាតិ. តត្ថ កិលេសកាមោ អត្ថតោ ឆន្ទរាគោ. វត្ថុកាមោ តេភូមកំ វដ្ដំ. កិលេសកាមោ ចេត្ថ កាមេតីតិ កាមោ. ឥតរោ កាមីយតីតិ. យស្មិំ បន បទេសេ ទុវិធោបេសោ កាមោ បវត្តិវសេន អវចរតិ, សោ ចតុន្នំ អបាយានំ មនុស្សានំ ឆន្នញ្ច ទេវលោកានំ វសេន ឯកាទសវិធោ បទេសោ កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរោ. តត្ថ បរិយាបន្នធម្មេ សន្ធាយ ‘‘សព្ពេបិ កាមាវចរា ធម្មា’’តិ វុត្តំ. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. រូបាវចរា ធម្មាតិ ‘‘ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៩) នយេន វុត្តានំ រូបាវចរធម្មានំ វសេន សព្ពេបិ ធម្មា រូបាវចរា. អរូបាវចរា ធម្មាតិ ‘‘ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនុបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនុបគេ ទេវេ អន្តោករិត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៩១) នយេន វុត្តា សព្ពេបិ អរូបាវចរា ធម្មា. តត្ថ រូបេ អវចរន្តីតិ រូបាវចរា. អរូបេ អវចរន្តីតិ អរូបាវចរា. តណ្ហាវត្ថុកាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច តណ្ហាយ វត្ថុភូតា. តណ្ហារម្មណាតិ តណ្ហាបវត្តិវសេន តណ្ហាយ អារម្មណភូតា. កាមនីយដ្ឋេនាតិ បច្ចាសីសិតព្ពដ្ឋេន. រជនីយដ្ឋេនាតិ រញ្ជេតុំ យុត្តដ្ឋេន. មទនីយដ្ឋេនាតិ កុលមទាទិមទំ ឧប្បាទនីយដ្ឋេន.

តត្ថ ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិកា រូបា’’តិអាទិំ កត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ រជនីយំ វត្ថូ’’តិ បរិយោសានំ សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកវសេន វុត្តំ. អវសេសំ ឯកចតុក្កាទិកឆត្តិកន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ វត្ថុកាមំ ទស្សេត្វា កិលេសកាមំ ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ កិលេសកាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឆន្ទោតិ ទុព្ពលរាគោ. រាគោតិ តតោ ពលវតរោ. ឧបរិ តយោបិ រាគា ឥមេហិ ពលវតរា. កាមេសូតិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ. កាមច្ឆន្ទោតិ កាមសង្ខាតោ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ, ន ធម្មច្ឆន្ទោ. កាមនវសេន រជ្ជនវសេន ច កាមោយេវ រាគោ កាមរាគោ. កាមនវសេន នន្ទនវសេន ច កាមោយេវ នន្ទី កាមនន្ទី. ឯវំ សព្ពត្ថ កាមត្ថំ វិទិត្វា តណ្ហាយនដ្ឋេន កាមតណ្ហា. សិនេហនដ្ឋេន កាមស្នេហោ. បរិឌយ្ហនដ្ឋេន កាមបរិឡាហោ. មុច្ឆនដ្ឋេន កាមមុច្ឆា. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបនដ្ឋេន កាមជ្ឈោសានំ. វដ្ដស្មិំ ឱឃេហិ ឱសីទាបេតីតិ កាមោឃោ. វដ្ដស្មិំ យោជេតីតិ កាមយោគោ. ទឡ្ហវសេន តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គហណំ ឧបាទានំ. ចិត្តំ នីវរតិ បរិយោនន្ធតីតិ នីវរណំ.

អទ្ទសន្តិ អទ្ទក្ខិំ. កាមាតិ អាលបនំ. តេតិ តវ. មូលន្តិ បតិដ្ឋំ. សង្កប្បាតិ បរិកប្បេន. ន តំ សង្កប្បយិស្សាមីតិ តំ បរិកប្បនំ ន ករិស្សាមិ. ន ហោហិសីតិ ន ភវិស្សសិ.

ឥច្ឆមានស្សាតិ បច្ចាសីសន្តស្ស. សាទិយមានស្សាតិ អស្សាទិយមានស្ស. បត្ថយមានស្សាតិ បត្ថនំ ឧប្បាទេន្តស្ស. បិហយមានស្សាតិ បាបុណិតុំ ឥច្ឆំ ឧប្បាទេន្តស្ស. អភិជប្បមានស្សាតិ តណ្ហាវសេន តិត្តិំ ឧប្បាទេន្តស្ស. អថ វា អភិវទន្តស្ស.

ខត្តិយស្ស វាតិអាទិ ចតុជ្ជាតិវសេន វុត្តំ. គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វាតិ លិង្គវសេន វុត្តំ. ទេវស្ស វា មនុស្សស្ស វាតិ ឧបបត្តិវសេន វុត្តំ. ឥជ្ឈតីតិ និប្ផជ្ជតិ. សមិជ្ឈតីតិ សម្មា និប្ផជ្ជតិ. ឥជ្ឈតិ វិសេសរូបបដិលាភវសេន. លភតិ ទស្សនីយរូបបដិលាភវសេន. បដិលភតិ បសាទនីយរូបបដិលាភវសេន. អធិគច្ឆតិ សណ្ឋានរូបបដិលាភវសេន. វិន្ទតិ ឆវិប្បសាទរូបបដិលាភវសេន. អថ វា បុញ្ញមហត្តេន ឥជ្ឈតិ. ជាតិមហត្តេន លភតិ. ឥស្សរិយមហត្តេន បដិលភតិ. សុខមហត្តេន អធិគច្ឆតិ. សម្បត្តិមហត្តេន វិន្ទតីតិ.

ឯកំសវចនន្តិ ឯកកោដ្ឋាសវចនំ. ‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា (បារា. ៣៤៩, ៣៦៧), ឯកំសព្យាករណីយោ បញ្ហោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣១២; អ. និ. ៤.៤២) វិយ អនេកំសគហណបដិក្ខេបោ. និស្សំសយវចនន្តិ សំសយវិរហិតវចនំ, សន្ទេហបដិក្ខេបវចនន្តិ អត្ថោ. និក្កង្ខាវចនន្តិ ‘‘កថមិទំ កថមិទ’’ន្តិ កង្ខាបដិក្ខេបវចនំ. អទ្វេជ្ឈវចនន្តិ ទ្វិធាភាវំ ទ្វេជ្ឈំ, តំអភាវេន អទ្វេជ្ឈវចនំ. ទ្វិធាភាវវិរហិតំ ‘‘អទ្វេជ្ឈវចនា ពុទ្ធា’’តិអាទីសុ វិយ វិមតិបដិក្ខេបោ. អទ្វេឡ្ហកវចនន្តិ ទ្វិហទយាភាវេន អទ្វេឡ្ហកំ. ‘‘ឥតិហាស, ឥតិហាសា’’តិ ទ្វេឡ្ហកបដិក្ខេបវចនំ. និយោគវចនន្តិ ឯកស្មិំ អត្ថេ ទ្វេ ន យុជ្ជន្តីតិ និយោគវចនំ ទ្វិធាបថបដិក្ខេបោ. អញ្ញត្ថ បន ‘‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’’តិ អាគតំ. អបណ្ណកវចនន្តិ បលាសរហិតំ សារវចនំ អវិរទ្ធការណំ ‘‘អបណ្ណកំ ឋានមេកេ’’តិអាទីសុ (ជា. ១.១.១) វិយ, អបណ្ណកមណិ វិយ សប្បតិដ្ឋវចនំ. អវត្ថាបនវចនមេតន្តិ ឯតំ វចនំ ឱតរិត្វា បតិដ្ឋិតំ សន្តិដ្ឋាបនំ ឋបនំ.

យានិ ឥមស្មិំ មហានិទ្ទេសេ វិភត្តិំ អារោបិតានិ បទានិ, តានិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តានិ តីហិ ការណេហិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តិ, នានា ហោន្តានិ ចតូហិ ការណេហិ នានា ភវន្តិ. អបរទីបនា បនេត្ថ ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆន្តិ. កថំ? តានិ ហិ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន វាតិ ឥមេហិ តីហិ ការណេហិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ‘‘កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ, ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្ត’’ន្តិ (ធ. ស. ១០៦៦) ឯវំ ព្យញ្ជនវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ហិ ឯកោវ កោធោ ព្យញ្ជនវសេន ឯវំ វិភត្តិំ លភតិ. ‘‘ឥជ្ឈតិ សមិជ្ឈតិ លភតិ បដិលភតិ គច្ឆតិ អធិគច្ឆតី’’តិ ឯវំ បន ឧបសគ្គវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា’’តិ (ធ. ស. ១៦) ឯវំ អត្ថវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ.

តេសុ បីតិបទនិទ្ទេសេ តាវ ឥមា តិស្សោ វិភត្តិយោ លព្ភន្តិ. បីតិ បាមោជ្ជន្តិ ហិ ព្យញ្ជនវសេន វិភត្តិគមនំ ហោតិ. អាមោទនា បមោទនា បហាសោតិ ឧបសគ្គវសេន. វិត្តិ តុដ្ឋិ ឱទគ្យំ អត្តមនតាតិ អត្ថវសេន. ឥមិនា នយេន សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ.

នានា ហោន្តានិបិ នាមនានត្តេន លក្ខណនានត្តេន កិច្ចនានត្តេន បដិក្ខេបនានត្តេនាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ នានា ហោន្តិ. តត្ថ ‘‘កតមោ តស្មិំ សមយេ ព្យាបាទោ ហោតិ? យោ តស្មិំ សមយេ ទោសោ ទុស្សនា’’តិ ឯត្ថ ព្យាបាទោតិ វា ទោសោតិ វា ទ្វេបិ ឯតេ កោធោ ឯវ, នាមេន បន នានត្តំ គតាតិ ឯវំ នាមនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

រាសដ្ឋេន ច បញ្ចបិ ខន្ធា ឯកោវ ខន្ធោ ហោតិ. ឯត្ថ បន រូបំ រុប្បនលក្ខណំ, វេទនា វេទយិតលក្ខណា, សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, ចេតនា ចេតយិតលក្ខណា, វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណន្តិ ឥមិនា លក្ខណនានត្តេន បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. ឯវំ លក្ខណនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា – ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតី’’តិ (វិភ. ៣៩០; ទី. និ. ២.៤០២) ឯកមេវ វីរិយំ កិច្ចនានត្តេន ចតូសុ ឋានេសុ អាគតំ. ឯវំ កិច្ចនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

‘‘ចត្តារោ អសទ្ធម្មា កោធគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា, មក្ខគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា, លាភគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា, សក្ការគរុតា, ន សទ្ធម្មគរុតា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.៤៤) បន បដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ឥមានិ បន ចត្តារិ នានត្តានិ ន បីតិយាយេវ លព្ភន្តិ, សព្ពេសុបិ យថាលាភវសេន លព្ភន្តិ. បីតិយា ហិ បីតីតិ នាមំ, ចិត្តស្ស ចិត្តន្តិ នាមំ. បីតិ ច ផរណលក្ខណា, វេទនា វេទយិតលក្ខណា, សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, ចេតនា ចេតយិតលក្ខណា, វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណំ.

តថា បីតិ ផរណកិច្ចា, វេទនា អនុភវនកិច្ចា, សញ្ញា សញ្ជាននកិច្ចា, ចេតនា ចេតយិតកិច្ចា, វិញ្ញាណំ វិជាននកិច្ចន្តិ ឯវំ កិច្ចនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. បដិក្ខេបនានត្តំ បីតិបទេ នត្ថិ.

អលោភាទិនិទ្ទេសេ បន ‘‘អលោភោ អលុព្ភនា អលុព្ភិតត្ត’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៣៥) នយេន លព្ភតីតិ ឯវំ បដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ លព្ភមានវសេន ចតុព្ពិធម្បិ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អបរទីបនា បន បទត្ថុតិ វា ហោតិ ទឡ្ហីកម្មំ វាតិ ឯវំ ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តេន វិយ ហិ សកិមេវ ‘‘បីតី’’តិ វុត្តេ ឯតំ បទំ ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ នាម ន ហោតិ, បុនប្បុនំ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ‘‘បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តី’’តិ (ធ. ស. ៩) វុត្តេ ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ នាម ហោតិ. យថា ហិ ទហរកុមារំ នហាបេត្វា មនោរមំ វត្ថំ បរិទហាបេត្វា បុប្ផានិ បិឡន្ធាបេត្វា អក្ខីនិ អញ្ជេត្វា អថស្ស នលាដេ ឯកមេវ មនោសិលាពិន្ទុំ ករេយ្យ, ន តស្ស ឯត្តាវតា ចិត្តតិលកោ នាម ហោតិ, នានាវណ្ណេហិ បន បរិវារេត្វា ពិន្ទូសុ កតេសុ ចិត្តតិលកោ នាម ហោតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. អយំ បទត្ថុតិ នាម.

ព្យញ្ជនវសេន បន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ច បុនប្បុនំ ភណនមេវ ទឡ្ហីកម្មំ នាម. យថា ហិ ‘‘អាវុសោ’’តិ វា ‘‘ភន្តេ’’តិ វា ‘‘យក្ខោ’’តិ វា ‘‘សប្បោ’’តិ វា វុត្តេ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ន ហោតិ, ‘‘អាវុសោ អាវុសោ, ភន្តេ ភន្តេ, យក្ខោ យក្ខោ, សប្បោ សប្បោ’’តិ វុត្តេ បន ទឡ្ហីកម្មំ នាម ហោតិ, ឯវមេវ សកិំទេវ យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តេន វិយ ‘‘បីតី’’តិ វុត្តមត្តេ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ន ហោតិ, បុនប្បុនំ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ‘‘បីតិ បាមោជ្ជំ អាមោទនា បមោទនា ហាសោ បហាសោ វិត្តី’’តិ វុត្តេយេវ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ហោតីតិ ឯវំ អបរទីបនា ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. ឯតិស្សាបិ វសេន លព្ភមានកបទនិទ្ទេសេសុ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ បីនយតីតិ បីតិ. សា សម្បិយាយនលក្ខណា, កាយចិត្តបីណនរសា ផរណរសា វា, ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា. យា បញ្ចកាមគុណបដិសញ្ញុត្តាតិ យា រូបាទិបញ្ចកាមកោដ្ឋាសបដិសំយុត្តា បីតិ, សា បីនយតីតិ បីតិ, ឥទំ សភាវបទំ. បមុទិតស្ស ភាវោ បាមោជ្ជំ. អាមោទនាការោ អាមោទនា. បមោទនាការោ បមោទនា. យថា វា ភេសជ្ជានំ វា តេលានំ វា ឧណ្ហោទកសីតោទកានំ វា ឯកតោ ករណំ ‘‘មោទនា’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមយម្បិ បីតិធម្មានំ ឯកតោ ករណេន មោទនា. ឧបសគ្គវសេន បន មណ្ឌេត្វា ‘‘អាមោទនា បមោទនា’’តិ វុត្តា.

ហាសេតីតិ ហាសោ. បហាសេតីតិ បហាសោ, ហដ្ឋបហដ្ឋាការានមេតំ អធិវចនំ. វិត្តីតិ វិត្តំ, ធនស្សេតំ នាមំ. អយំ បន សោមនស្សបច្ចយត្តា វិត្តិសរិក្ខតាយ វិត្តិ. យថា ហិ ធនិនោ ធនំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បីតិមតោបិ បីតិំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា ‘‘វិត្តី’’តិ វុត្តា. តុដ្ឋីតិ សភាវសណ្ឋិតាយ បីតិយា ឯតំ នាមំ. បីតិមា បន បុគ្គលោ កាយចិត្តានំ ឧគ្គតត្តា អព្ភុគ្គតត្តា ‘‘ឧទគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ, ឧទគ្គស្ស ភាវោ ឱទគ្យំ.

អត្តនោ មនតា អត្តមនតា. អនភិរទ្ធស្ស ហិ មនោ ទុក្ខបទដ្ឋានត្តា ន អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ, អភិរទ្ធស្ស សុខបទដ្ឋានត្តា អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ, ឥតិ អត្តនោ មនតា អត្តមនតា, សកមនតា, សកមនស្ស ភាវោតិ អត្ថោ. សា បន យស្មា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ អត្តនោ មនតា, ចិត្តស្សេវ បនេសា ភាវោ ចេតសិកោ ធម្មោ, តស្មា ‘‘អត្តមនតា ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តា.

ចិត្តវិចិត្តតាយ ចិត្តំ. អារម្មណំ មិនមានំ ជានាតីតិ មនោ. មានសន្តិ មនោ ឯវ, ‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ’’តិ (មហាវ. ៣៣; សំ. និ. ១.១៥១) ហិ ឯត្ថ បន សម្បយុត្តកធម្មោ ‘‘មានសោ’’តិ វុត្តោ.

‘‘កថញ្ហិ ភគវា តុយ្ហំ, សាវកោ សាសនេ រតោ;

អប្បត្តមានសោ សេក្ខោ, កាលំកយិរា ជនេ សុតា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩) –

ឯត្ថ អរហត្តំ ‘‘មានស’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន មនោ ឯវ មានសំ, ព្យញ្ជនវសេន ហេតំ បទំ វឌ្ឍិតំ.

ហទយន្តិ ចិត្តំ. ‘‘ចិត្តំ វា តេ ខិបិស្សាមិ, ហទយំ វា តេ ផាលេស្សាមី’’តិ (សុ. និ. អាឡវកសុត្តំ; សំ. និ. ១.២៣៧; ២៤៦) ឯត្ថ ឧរោ ‘‘ហទយ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ហទយា ហទយំ មញ្ញេ អញ្ញាយ តច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៦៣) ឯត្ថ ចិត្តំ. ‘‘វក្កំ ហទយ’’ន្តិ (ខុ. បា. ៣.ទ្វតិំសាការោ; ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០) ឯត្ថ ហទយវត្ថុ. ឥធ បន ចិត្តមេវ អព្ភន្តរដ្ឋេន ‘‘ហទយ’’ន្តិ វុត្តំ. តមេវ បរិសុទ្ធដ្ឋេន បណ្ឌរំ, ភវង្គំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យថាហ – ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៩). តតោ និក្ខន្តត្តា បន អកុសលម្បិ គង្គាយ និក្ខន្តា នទី គង្គា វិយ គោធាវរិតោ និក្ខន្តា គោធាវរី វិយ ច ‘‘បណ្ឌរ’’ន្ត្វេវ វុត្តំ.

មនោ មនាយតនន្តិ ឥធ បន មនោគ្គហណំ មនស្សេវ អាយតនភាវទីបនត្ថំ. តេនេតំ ទីបេតិ ‘‘នយិទំ ទេវាយតនំ វិយ មនស្ស អាយតនត្តា មនាយតនំ, អថ ខោ មនោ ឯវ អាយតនំ មនាយតន’’ន្តិ. តត្ថ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ លោកេ ‘‘ឥស្សរាយតនំ, វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ ‘‘អាយតន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ, រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិភង្គមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១០២; ៥.២៣; ម. និ. ៣.១៥៨) ការណំ. ឥធ បន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន សមោសរណឋានដ្ឋេន ការណដ្ឋេនាតិ តិធាបិ វដ្ដតិ.

ផស្សាទយោ ហិ ធម្មា ឯត្ថ សញ្ជាយន្តីតិ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេនបិ ឯតំ អាយតនំ. ពហិទ្ធា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា អារម្មណភាវេនេត្ថ ឱសរន្តីតិ សមោសរណឋានដ្ឋេនបិ អាយតនំ. ផស្សាទីនំ បន សហជាតាទិបច្ចយដ្ឋេន ការណត្តា ការណដ្ឋេនបិ អាយតនន្តិ វេទិតព្ពំ. តទេវ មននលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, មនោ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ.

វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. វិញ្ញាណមេវ ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. តស្ស រាសិអាទិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ (អ. និ. ៤.៥១) ឯត្ថ ហិ រាសដ្ឋេន ខន្ធោ វុត្តោ. ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៥៥៥) គុណដ្ឋេន. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៤១-២៤២) ឯត្ថ បណ្ណត្តិមត្តដ្ឋេន. ឥធ បន រុឡ្ហិតោ ខន្ធោ វុត្តោ. រាសដ្ឋេន ហិ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ឯកទេសោ ឯកំ វិញ្ញាណំ. តស្មា យថា រុក្ខស្ស ឯកទេសំ ឆិន្ទន្តោ ‘‘រុក្ខំ ឆិន្ទតី’’តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ឯកទេសភូតំ ឯកម្បិ វិញ្ញាណំ រូឡ្ហិតោ ‘‘វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ វុត្តំ.

តជ្ជា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ តេសំ ផស្សាទីនំ ធម្មានំ អនុច្ឆវិកា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឥមស្មិញ្ហិ បទេ ឯកមេវ ចិត្តំ មិននដ្ឋេន មនោ, វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ, សភាវដ្ឋេន និស្សត្តដ្ឋេន វា ធាតូតិ តីហិ នាមេហិ វុត្តំ. សហគតោតិ អវិជហិតោ. សហជាតោតិ សទ្ធិំ និគ្គតោ. សំសដ្ឋោតិ សំសគ្គោ ហុត្វា ឋិតោ. សម្បយុត្តោតិ សមំ បការេហិ យុត្តោ. កតមេហិ បការេហីតិ? ឯកុប្បាទាទីហិ. នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តាតិ? អាមន្តា. ឥតិ ហិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស បដិក្ខេបេ ‘‘ននុ អត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សហគតា សហជាតា សំសដ្ឋា ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា’’តិ (កថា. ៤៧៣) ឯវំ ឯកុប្បាទតាទីនំ វសេន សម្បយោគត្ថោ វុត្តោ. ឥតិ ឥមេហិ ឯកុប្បាទតាទីហិ សមំ បការេហិ យុត្តោ សម្បយុត្តោ. ឯកុប្បាទោតិ ឯកតោ ឧប្បន្នោ, ន វិនាតិ អត្ថោ. ឯកនិរោធោតិ ឯកតោ និរោធោ. ឯកវត្ថុកោតិ ហទយវត្ថុវសេន ឯកវត្ថុកោ. ឯការម្មណោតិ រូបាទិវសេន ឯការម្មណោ.

ឯត្ថ សហគតសទ្ទោ តព្ភាវេ, វោកិណ្ណេ, អារម្មណេ, និស្សយេ, សំសដ្ឋេតិ បញ្ចសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ ជិនវចនេ. ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោភវិកា នន្ទិរាគសហគតា’’តិ (មហាវ. ១៤; វិភ. ២០៣; ម. និ. ៣.៣៧៤; សំ. និ. ៥.១០៨១; បដិ. ម. ២.៣០) ឯត្ថ តព្ភាវេ វេទិតព្ពោ, នន្ទិរាគភូតាតិ អត្ថោ. ‘‘យា, ភិក្ខវេ, វីមំសា កោសជ្ជសហគតា កោសជ្ជសម្បយុត្តា’’តិ (សំ. និ. ៥.៨៣២) ឯត្ថ វោកិណ្ណេ, អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេន កោសជ្ជេន វោកិណ្ណាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ‘‘លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ អរូបសហគតានំ វា សមាបត្តីន’’ន្តិ (បុ. ប. ៣-៦) ឯត្ថ អារម្មណេ, រូបារម្មណានំ អរូបារម្មណានន្តិ អត្ថោ. ‘‘អដ្ឋិកសញ្ញាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៨) ឯត្ថ និស្សយេ, អដ្ឋិកសញ្ញំ និស្សាយ អដ្ឋិកសញ្ញំ ភាវេត្វា បដិលទ្ធន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគតំ ហោតិ សហជាតំ សម្បយុត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥៧៨) ឯត្ថ សំសដ្ឋេ, សំមិស្សន្តិ អត្ថោ. ឥមស្មិម្បិ ឋានេ សំសដ្ឋេ អាគតោ.

សហជាតសទ្ទោ ‘‘សហជាតំ បុរេជាតំ បច្ឆាជាត’’ន្តិ (បដ្ឋ. ១.១.៤៣៥) ឯត្ថ វិយ សហជាតេ. សំសដ្ឋសទ្ទោ ‘‘គិហីហិ សំសដ្ឋោ’’តិ ច, ‘‘ឯវំ សំសដ្ឋោ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៣.៣) ចាតិ ឯវមាទីសុ សំសគ្គេ. ‘‘កិសេ ថូលេ វិវជ្ជេត្វា សំសដ្ឋា យោជិតា ហយា’’តិ (ជា. ២.២២.៧០) ឯត្ថ សទិសេ.

‘‘បុចិមន្ទបរិវារោ, អម្ពោ តេ ទធិវាហន;

មូលំ មូលេន សំសដ្ឋំ, សាខា សាខា និសេវរេ’’តិ. (ជា. ១.២.៧២) –

ឯត្ថ ឧបចិតេ. ‘‘ចិត្តសំសដ្ឋា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៥៩) ឯត្ថ ចិត្តសម្បយុត្តធម្មេ. ឥធ បន យោ ផលប្បទានេ អវិយោគធម្មោ វិនិព្ភោគំ អកត្វា ឯកុប្បាទាទិធម្មោ ហុត្វា ‘‘សម្បយុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. តំវិសយោ. អថ វា ‘‘សហគតោ’’តិ វត្វា បច្ឆតោ បច្ឆតោ អាគតសុត្តេន វិយ សោ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សហជាតោ’’តិ វុត្តំ. ឯកតោ ឧប្បន្នរូបារូបំ វិយ សោបិ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ.

ខីរោទកំ វិយ ច សោបិ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បយុត្តោ’’តិ វុត្តំ. វិនិព្ភោគំ កាតុំ អសក្កុណេយ្យដ្ឋេន ហិ សហុប្បន្នា ធម្មា សម្បយុត្តាបិ អត្ថិ ខីរតេលំ វិយ. តថា វិប្បយុត្តាបិ ខីរតោ អបនីតំ នវនីតំ វិយ. ឯវំ លក្ខណសម្បយុត្តោ ឯកុប្បាទាទិលក្ខណោយេវ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកុប្បាទោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ឯកុប្បាទសហជាតានំ កិំ នានត្តំ? ឧប្បាទេ អន្តរវិរហិតោ ឯកុប្បាទោ. ខីរកាលមុត្តស្សាបិ ទធិនោ មថនេ មថនេ បាកដំ នវនីតំ វិយ បុរេភត្តបច្ឆាភត្តវសេន ឯកទិវសមេវ ជាតោ វិយ សោ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ឯកក្ខណេ និព្ពត្តោតិ សហជាតោ. ឯកវត្ថុកោតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន ឯកបរិច្ឆេទេន ឯកវត្ថុកោ, ទ្វិន្នំ ភិក្ខូនំ ឯកវត្ថុកតា វិយ ឋានន្តរវិរហិតោ. ឯការម្មណោតិ អនិយតេការម្មណោ ន ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយាតិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

មច្ចោតិ មូលបទំ. រូបាទីសុ សត្តោ លគ្គោ លគ្គិតោតិ សត្តោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សត្តោ សត្តោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ, កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតីតិ? រូបេ ខោ, រាធ, យោ ឆន្ទោ យោ រាគោ យា នន្ទី យា តណ្ហា, តត្រ សត្តោ តត្រ វិសត្តោ, តស្មា ‘សត្តោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៣.១៦១; មហានិ. ៧). សត្តយោគេន វា សត្តោ. សុគតិទុគ្គតិំ នរតីតិ នរោ. មនុនោ បុត្តោតិ មានវោ. ឧបករណេន សយំ បោសយតីតិ បោសោ. បុំ វុច្ចតិ និរយោ, តំ គលតីតិ បុគ្គលោ. ជីវិតិន្ទ្រិយំ ធារេតីតិ ជីវោ. ចុតិតោ ជាតិំ គច្ឆតីតិ ជាគុ. ជិយតីតិ ជន្តុ. ឥន្ទ្រិយេន គច្ឆតីតិ ឥន្ទគុ. អថ វា ឥន្ទភូតេន កម្មុនា គច្ឆតីតិ ឥន្ទគុ. ‘‘ហិន្ទគូ’’តិបិ បាឡិ. ហិន្ទន្តិ មរណំ, តំ គច្ឆតីតិ ហិន្ទគុ. មនុតោ ជាតោតិ មនុជោ. យំ សាទិយតីតិ យំ រូបាទិំ អស្សាទិយតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. ឥតោ បរំ វុត្តមត្ថំ និគមេន្តោ តេនាហ ភគវា –

‘‘កាមំ កាមយមានស្ស…បេ… លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតី’’តិ;

ឥតោ បរំ ឯត្តកម្បិ អវត្វា វិសេសមត្តមេវ វក្ខាម.

២. តស្ស ចេ កាមយានស្សាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស កាមេ ឥច្ឆមានស្ស, កាមេន វា យាយមានស្ស. ឆន្ទជាតស្សាតិ ជាតតណ្ហស្ស. ជន្តុនោតិ សត្តស្ស. តេ កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ កាមា បរិហាយន្តិ ចេ. សល្លវិទ្ធោវ រុប្បតីតិ អថ សោ អយោមយាទិនា សល្លេន វិទ្ធោ វិយ បីឡីយតិ. ឥតោ បរំ វុត្តំ វជ្ជេត្វា អវុត្តេសុ យំ យំ អនុត្តានំ, តំ តទេវ កថយិស្សាមិ.

ចក្ខុបីណនំ អារម្មណំ បាបុណនវសេន យាយតិ គច្ឆតិ. ទស្សនីយវសេន បិយត្តំ អារម្មណវសេន អប្បាបេតីតិ និយ្យតិ. សវនីយំ ហុត្វា កណ្ណសោតបីណនំ អារម្មណវសេន បរិកឌ្ឍតីតិ វុយ្ហតិ. សរិតព្ពំ ហុត្វា ចិត្តបីណនំ អារម្មណវសេន គហេត្វា ឧបសំហរីយតីតិ សំហរីយតិ. យថាតិ ឱបម្មត្ថេ និបាតោ. ហត្ថិនា យាយតិ គច្ឆតីតិ ហត្ថិយានេន វា, វាឥតិ វិកប្បត្ថេ. អស្សេន យាយតិ គច្ឆតីតិ អស្សយានេន វា. គោយុត្តំ វយ្ហាទិយានំ គោយានំ, តេន គោយានេន. អជយានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥដ្ឋវសេន ជាតោ សញ្ជាតោ.

អារម្មណបិយត្តវសេន និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ. អារម្មណមនាបភាវេន បាតុភូតោ. អថ វា កាមរាគវសេន ជាតោ សញ្ជាតោ. កាមនន្ទិវសេន និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ. កាមតណ្ហាវសេន កាមសិនេហវសេន កាមច្ឆន្ទវសេន កាមបរិឡាហវសេន ច បាតុភូតោតិ វេទិតព្ពោ.

តេ វា កាមា បរិហាយន្តីតិ តេ វត្ថុកាមាទយោ បរិហាយន្តិ វិគច្ឆន្តិ. សោ វា កាមេហិ បរិហាយតីតិ ឯសោ ខត្តិយាទិបុគ្គលោ វត្ថុកាមាទិកាមេហិ បរិហាយតិ វិគច្ឆតិ ‘‘បុព្ពេវ មច្ចំ វិជហន្តិ ភោគា, មច្ចោ ធនេ បុព្ពតរំ ជហាតី’’តិ (ជា. ១.៥.២) ឯវមាទីសុ វិយ. កថន្តិ កេន បការេន. តិដ្ឋន្តស្សេវាតិ ធរន្តស្សេវ. តេ ភោគេតិ តេ វត្ថុកាមាទយោ ភោគេ. រាជានោ វាតិ បថព្យាទិរាជានោ. ហរន្តីតិ គហេត្វា គច្ឆន្តិ, អបហរន្តិ វា. ចោរា វាតិ សន្ធិច្ឆេទាទិកា. អគ្គិ វាតិ ទាវគ្គិអាទិ. ទហតីតិ ឈាបេតិ ភស្មំ ករោតិ. ឧទកំ វាតិ ឱឃាទិឧទកំ. វហតីតិ គហេត្វា មហាសមុទ្ទំ បាបេតិ. អប្បិយា វាតិ អកន្តា អមនាបា. ទាយាទា ហរន្តីតិ ទាយជ្ជវិរហិតា អស្សាមិកា ហរន្តិ. និហិតំ វាតិ និធានំ កត្វា ឋបិតំ. នាធិគច្ឆតីតិ ន វិន្ទតិ ន បដិលភតិ, ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ទុប្បយុត្តាតិ វិសមបយោគេន យោជិតា កសិវាណិជ្ជាទិកម្មន្តា. ភិជ្ជន្តីតិ ភេទំ បាបុណន្តិ, ន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘ភញ្ជន្តិ រថំ អយានកា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២១.២៩៦) សម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

កុលេ វា កុលង្គារោ ឧប្បជ្ជតីតិ ខត្តិយាទិកុលេ កុលឈាបកោ កុលេ អន្តិមបុរិសោ និព្ពត្តតិ. ‘‘កុលង្ករោ’’តិបិ បាឡិ. យោ តេ ភោគេ វិកិរតីតិ យោ ឯសោ កុលេ បច្ឆិមកោ តេ ហិរញ្ញាទិកេ ភោគេ ខេបេតិ. វិធមតីតិ វិយោគំ ករោតិ, ទូរេ ខិបតិ. វិទ្ធំសេតីតិ នាសេតិ អទស្សនំ គមេតិ. អថ វា ឥត្ថិធុត្តោ ហុត្វា វិកិរតិ. សុរាធុត្តោ ហុត្វា វិធមតិ. អក្ខធុត្តោ ហុត្វា វិទ្ធំសេតិ. វិកិរតិ វា ឧប្បន្នំ អាយំ អជាននេន. វិធមតិ វិស្សជ្ជនមុខំ អជាននេន. វិទ្ធំសេតិ ឋបិតដ្ឋានេ អារក្ខំ អសំវិធានេនាតិ ឯវមាទិនា យោជេតព្ពំ.

អនិច្ចតាយេវ អដ្ឋមីតិ វិនាសភាវោ ឯវ អដ្ឋមោ. ហាយន្តីតិ អទស្សនំ យន្តិ. បរិហាយន្តីតិ ន បុន បញ្ញាយន្តិ. បរិធំសេន្តីតិ ឋានតោ អបគច្ឆន្តិ. បរិបតន្តីតិ បគ្ឃរន្តិ. អន្តរធាយន្តីតិ អន្តរធានំ អទស្សនំ គច្ឆន្តិ. វិប្បលុជ្ជន្តីតិ ចុណ្ណវិចុណ្ណា ហុត្វា អបគច្ឆន្តិ.

តិដ្ឋន្តេវ តេ ភោគេតិ តេសំ ធនានំ ឋិតកាលេ ‘‘តិដ្ឋន្តេ និព្ពុតេ ចាបី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិ. វ. ៨០៦) វិយ. សោតិ សោ ភោគសាមិកោ បុគ្គលោ. ចវតិ ទេវលោកតោ. មរតិ មនុស្សលោកតោ. វិប្បលុជ្ជតិ នាគសុបណ្ណាទិលោកតោ. អថ វា ហាយតិ ធញ្ញកោដ្ឋាគារវសេន. បរិហាយតិ ធនកោដ្ឋាគារវសេន. បរិធំសតិ ពលិពទ្ទហត្ថិអស្សាទិវសេន. បរិបតតិ ទាសិទាសវសេន. អន្តរធាយតិ ទារាភរណវសេន. នស្សតិ ឧទកាទិវសេនាតិ ឯកេ វណ្ណយន្តិ.

អយោមយេនាតិ កាឡលោហាទិនិព្ពត្តេន. សល្លេនាតិ កណ្ឌេន. អដ្ឋិមយេនាតិ មនុស្សដ្ឋិំ ឋបេត្វា អវសេសេន. ទន្តមយេនាតិ ហត្ថិទន្តាទិនា. វិសាណមយេនាតិ គោវិសាណាទិនា. កដ្ឋមយេនាតិ វេឡុកដ្ឋាទិនា. វិទ្ធោតិ វុត្តប្បការសល្លានំ អញ្ញតរញ្ញតរេន បហដោ. រុប្បតីតិ វិកិរតិ, វិការំ អាបជ្ជតិ. កុប្បតីតិ ចលតិ, កោបំ ឧប្បាទេតិ. ឃដ្ដីយតីតិ ឃដ្ដិតោ ហោតិ. បីឡីយតីតិ បីឡិតោ ហោតិ, លទ្ធប្បហារោ កុប្បតិ. ‘‘តតិយទិវសេ សលាកំ បវេសេត្វា ធោវនកាលេ ឃដ្ដីយតិ. ខារប្បទានេ បីឡីយតិ. បហារធោវនេ វា រុប្បតិ. តស្មិំ ទុក្ខុប្បាទនេ កុប្បតិ. សលាកបវេសនេ បីឡីយតិ. ខារប្បទានេ ឃដ្ដីយតី’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

ព្យាធិតោតិ លទ្ធប្បហារោ ហុត្វា បីឡិតោ. ទោមនស្សិតោតិ ទោមនស្សប្បត្តោ. វិបរិណាមញ្ញថាភាវាតិ បកតិភាវំ ជហិត្វា អញ្ញថាភាវំ ឧបនីតេន, អន្តោសោសាទិ សោកោ ច វាចាវិប្បលាបោ បរិទេវោ ច កាយបីឡនាទិ ទុក្ខញ្ច ចិត្តបីឡនាទិ ទោមនស្សញ្ច ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ ច. ឯតេ វុត្តប្បការា សោកាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ សមុទាចារំ គច្ឆន្តិ.

៣. តតិយគាថាយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ បន ឥមេ កាមេ តត្ថ ឆន្ទរាគវិក្ខម្ភនេន វា សមុច្ឆេទេន វា អត្តនោ បាទេន សប្បស្ស សិរំ វិយ បរិវជ្ជេតិ, សោ ភិក្ខុ សព្ពលោកំ វិប្ផារេត្វា ឋិតត្តា លោកេ វិសត្តិកាសង្ខាតំ តណ្ហំ សតោ ហុត្វា សមតិវត្តតីតិ.

យោតិ វិភជិតព្ពំ បទំ. យោ យាទិសោតិអាទីនិ តស្ស វិភជនបទានិ. ឯត្ថ ច យស្មា យោតិ អត្ថបទំ. តញ្ច អនិយមេន បុគ្គលំ ទីបេតិ. តស្មា តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អនិយមេន បុគ្គលទីបកំ យោ-សទ្ទមេវ អាហ. តស្មា ឯត្ថ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ – យោតិ យោ កោចីតិ. យស្មា យោ យោ កោចិ នាម, សោ អវស្សំ យថាលិង្គយថាយុត្តយថាវិហិតយថាប្បការយំឋានបត្តយំធម្មសមន្នាគតវសេន ឯកេនាការេន បញ្ញាយតិ, តស្មា តំ តត្ថ ញាបេតុំ តំ ភេទំ បកាសេន្តោ ‘‘យាទិសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាទិសោតិ លិង្គវសេន យាទិសោ វា តាទិសោ វា ហោតុ, ទីឃោ វា រស្សោ វា កាឡោ វា ឱទាតោ វា មង្គុរច្ឆវិ វា កិសោ វា ថូលោ វាតិ អត្ថោ.

យថាយុត្តោតិ យោគវសេន យេន វា តេន វា យុត្តោ ហោតុ, នវកម្មយុត្តោ វា ឧទ្ទេសយុត្តោ វា វាសធុរយុត្តោ វាតិ អត្ថោ. យថាវិហិតោតិ យថាឋបិតោ នវកម្មាធិដ្ឋាយិកាទិវសេន. យថាបការោតិ យថាបការេន បតិដ្ឋិតោ បទីបនាយកាទិវសេន. យំឋានប្បត្តោតិ យំ ឋានន្តរំ បត្តោ សេនាបតិសេដ្ឋិដ្ឋានាទិវសេន. យំធម្មសមន្នាគតោតិ យេន ធម្មេន ឧបាគតោ ធុតង្គាទិវសេន.

វិក្ខម្ភនតោ វាតិ ឧបចារប្បនាសមាធីតិ កិលេសានំ ទូរីករណតោ វា ឃដប្បហារេន សេវាលានំ វិយ. សមុច្ឆេទតោ វាតិ បុន អប្បវត្តិំ កត្វា អច្ចន្តតោ មគ្គេន កិលេសានំ ឧច្ឆិន្នមូលតោ បហានវសេន សមុច្ឆេទតោ វា. អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមាតិអាទីនិ ឯកាទស បទានិ វិបស្សនាវសេន វុត្តានិ.

ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេន្តោបីតិអាទីនិ ឆ បទានិ មរណស្សតិំ ភាវេន្តោបិ, ឧបសមានុស្សតិំ ភាវេន្តោបីតិ ឥមានិ ច ឧបចារជ្ឈានវសេន វុត្តានិ. អានាបានស្សតិំ ភាវេន្តោបិ, កាយគតាសតិំ ភាវេន្តោបិ, បឋមំ ឈានំ ភាវេន្តោបីតិអាទីនិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ ភាវេន្តោបីតិ បរិយោសានានិ អប្បនាជ្ឈានវសេន វុត្តានិ. តត្ថ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមាតិ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ អដ្ឋិកង្កលំ ឧបមា ឯតេសំ កាមានន្តិ អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា. អប្បស្សាទដ្ឋេនាតិ ‘‘អប្បំ បរិត្តំ សុខស្សាទំ អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិ ទស្សនដ្ឋេន. បស្សន្តោតិ ‘‘យាវទេវ បន សោ កុក្កុរោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ ញាណចក្ខុនា បស្សន្តោ. បរិវជ្ជេតីតិ ទូរង្គមេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សេយ្យថាបិ, គហបតិ, កុក្កុរោ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោ គោឃាតកសូនំ បច្ចុបដ្ឋិតោ អស្ស, តមេនំ ទក្ខោ គោឃាតកោ វា គោឃាតកន្តេវាសី វា អដ្ឋិកង្កលំ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ ឧបសុម្ភេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អបិ នុ ខោ សោ កុក្កុរោ អម្ហំ អដ្ឋិកង្កលំ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ បលេហន្តោ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យំ បដិវិនេយ្យា’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អទុញ្ហិ, ភន្តេ, អដ្ឋិកង្កលំ សុនិក្កន្តំ និក្កន្តំ និម្មំសំ លោហិតមក្ខិតំ, យាវទេវ បន សោ កុក្កុរោ កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្សា’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘អដ្ឋិកង្កលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’តិ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា យាយំ ឧបេក្ខា ឯកត្តា ឯកត្តសិតា, យត្ថ សព្ពសោ លោកាមិសុបាទានា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ, តមេវូបេក្ខំ ភាវេតី’’តិ (ម. និ. ២.៤២).

គិជ្ឈាទីហិ សាធារណា មំសបេសិ ឧបមា ឯតេសន្តិ មំសបេសូបមា. ពហូនំ សាធារណដ្ឋេន ពហុសាធារណា. អាទិត្តំ តិណុក្កំ ឧបមា ឯតេសន្តិ តិណុក្កូបមា. អនុទហនដ្ឋេនាតិ ហត្ថាទិឈាបនដ្ឋេន. សាធិកបោរិសប្បមាណា វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ អង្គារានំ បូរា អង្គារកាសុ ឧបមា ឯតេសន្តិ អង្គារកាសូបមា. មហាបរិឡាហដ្ឋេនាតិ មហន្តបរិតាបនដ្ឋេន. អារាមរាមណេយ្យាទិកំ សុបិនំ ឧបមា ឯតេសន្តិ សុបិនកូបមា. ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេនាតិ អប្បត្វា, ន ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋនដ្ឋេន. យាចិតេន លទ្ធំ យានាទិភណ្ឌំ ឧបមា ឯតេសន្តិ យាចិតកូបមា. តាវកាលិកដ្ឋេនាតិ អនិពន្ធនដ្ឋេន. សម្បន្នផលរុក្ខោ ឧបមា ឯតេសន្តិ រុក្ខផលូបមា. សម្ភញ្ជនបរិភញ្ជនដ្ឋេនាតិ សាខាភញ្ជនដ្ឋេន ចេវ សមន្តតោ ភញ្ជិត្វា រុក្ខបាតនដ្ឋេន ច. អសិ ច សូនា ច ឧបមា ឯតេសន្តិ អសិសូនូបមា. អធិកុដ្ដនដ្ឋេនាតិ ឆិន្ទនដ្ឋេន. សត្តិសូលំ ឧបមា ឯតេសន្តិ សត្តិសូលូបមា. វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេនាតិ និបតេត្វា គមនដ្ឋេន. ភយជននដ្ឋេន សប្បសិរំ ឧបមា ឯតេសន្តិ សប្បសិរូបមា. សប្បដិភយដ្ឋេនាតិ សហ អភិមុខេ ភយដ្ឋេន. ទុក្ខជននំ អគ្គិក្ខន្ធំ ឧបមា ឯតេសន្តិ អគ្គិក្ខន្ធូបមា. មហាភិតាបនដ្ឋេនាតិ មហន្តអភិតាបកាយបីឡាឧប្បាទនដ្ឋេនាតិ កាមំ បរិវជ្ជេតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, គហបតិ, គិជ្ឈោ វា កង្កោ វា កុលលោ វា មំសបេសិំ អាទាយ ឧឌ្ឌីយេយ្យ, តមេនំ គិជ្ឈាបិ កង្កាបិ កុលលាបិ អនុបតិត្វា អនុបតិត្វា វិតច្ឆេយ្យុំ វិស្សជ្ជេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, សចេ សោ គិជ្ឈោ វា កង្កោ វា កុលលោ វា តំ មំសបេសិំ ន ខិប្បមេវ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’ន្តិ ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘មំសបេសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ អាទិត្តំ តិណុក្កំ អាទាយ បដិវាតំ គច្ឆេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, សចេ សោ បុរិសោ តំ អាទិត្តំ តិណុក្កំ ន ខិប្បមេវ បដិនិស្សជ្ជេយ្យ, តស្ស សា អាទិត្តា តិណុក្កា ហត្ថំ វា ទហេយ្យ, ពាហុំ វា ទហេយ្យ, អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គបច្ចង្គំ ទហេយ្យ, សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘តិណុក្កូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, អង្គារកាសុ សាធិកបោរិសា បូរា អង្គារានំ វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ជីវិតុកាមោ អមរិតុកាមោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិក្កូលោ, តមេនំ ទ្វេ ពលវន្តោ បុរិសា នានាពាហាសុ គហេត្វា អង្គារកាសុំ ឧបកឌ្ឍេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ គហបតិ, អបិ នុ សោ បុរិសោ ឥតិ ចិតិ ចេវ កាយំ សន្នាមេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្សហេតុ’’? ‘‘វិទិតញ្ហិ, ភន្តេ, តស្ស បុរិសស្ស ‘ឥមញ្ច អហំ អង្គារកាសុំ បបតិស្សាមិ, តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆិស្សាមិ មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ គហបតិ អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘អង្គារកាសូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ សុបិនកំ បស្សេយ្យ អារាមរាមណេយ្យកំ វនរាមណេយ្យកំ ភូមិរាមណេយ្យកំ បោក្ខរណិរាមណេយ្យកំ, សោ បដិពុទ្ធោ ន កិញ្ចិ បដិបស្សេយ្យ. ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘សុបិនកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, បុរិសោ យាចិតកំ ភោគំ យាចិត្វា យានំ វា បោរិសេយ្យំ បវរមណិកុណ្ឌលំ. សោ តេហិ យាចិតកេហិ ភោគេហិ បុរក្ខតោ បរិវុតោ អន្តរាបណំ បដិបជ្ជេយ្យ. តមេនំ ជនោ ទិស្វា ឯវំ វទេយ្យ ‘ភោគី វត ភោ បុរិសោ, ឯវំ កិរ ភោ ភោគិនោ ភោគានិ ភុញ្ជន្តី’តិ. តមេនំ សាមិកា យត្ថ យត្ថេវ តានិ បស្សេយ្យុំ, តត្ថ តត្ថេវ តានិ ហរេយ្យុំ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អលំ នុ ខោ តស្ស បុរិសស្ស អញ្ញថត្តាយា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្សហេតុ’’? ‘‘សាមិនោ ហិ, ភន្តេ, តានិ ហរន្តី’’តិ. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘យាចិតកូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា…បេ… តមេវូបេក្ខំ ភាវេតិ. សេយ្យថាបិ, គហបតិ, គាមស្ស វា និគមស្ស វា អវិទូរេ តិព្ពោ វនសណ្ឌោ, តត្រស្ស រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ច. ន ចស្សុ កានិចិ ផលានិ ភូមិយំ បតិតានិ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ផលត្ថិកោ ផលគវេសី ផលបរិយេសនំ ចរមានោ. សោ តំ វនសណ្ឌំ អជ្ឈោគាហេត្វា តំ រុក្ខំ បស្សេយ្យ សម្បន្នផលញ្ច ឧបបន្នផលញ្ច. តស្ស ឯវមស្ស ‘អយំ ខោ រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ច, នត្ថិ ច កានិចិ ផលានិ ភូមិយំ បតិតានិ, ជានាមិ ខោ បនាហំ រុក្ខំ អារោបិតុំ. យំនូនាហំ ឥមំ រុក្ខំ អារោហិត្វា យាវទត្ថញ្ច ខាទេយ្យំ, ឧច្ឆង្គញ្ច បូរេយ្យ’ន្តិ? សោ តំ រុក្ខំ អារោហិត្វា យាវទត្ថញ្ច ខាទេយ្យ, ឧច្ឆង្គញ្ច បូរេយ្យ. អថ ទុតិយោ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ផលត្ថិកោ ផលគវេសី ផលបរិយេសនំ ចរមានោ តិណ្ហំ កុឋារិំ អាទាយ. សោ តំ វនសណ្ឌំ អជ្ឈោគាហេត្វា តំ រុក្ខំ បស្សេយ្យ សម្បន្នផលញ្ច ឧបបន្នផលញ្ច. តស្ស ឯវមស្ស ‘អយំ ខោ រុក្ខោ សម្បន្នផលោ ច ឧបបន្នផលោ ច, នត្ថិ ច កានិចិ ផលានិ ភូមិយំ បតិតានិ, ន ខោ បនាហំ ជានាមិ រុក្ខំ អារោហិតុំ. យំនូនាហំ ឥមំ រុក្ខំ មូលតោ ឆេត្វា យាវទត្ថញ្ច ខាទេយ្យំ, ឧច្ឆង្គញ្ច បូរេយ្យ’ន្តិ. សោ តំ រុក្ខំ មូលតោវ ឆិន្ទេយ្យ. តំ កិំ មញ្ញសិ, គហបតិ, អមុកោ សោ បុរិសោ បឋមំ រុក្ខំ អារូឡ្ហោ, សចេ សោ ន ខិប្បមេវ ឱរោហេយ្យ, តស្ស សោ រុក្ខោ បបតន្តោ ហត្ថំ វា ភញ្ជេយ្យ បាទំ វា ភញ្ជេយ្យ អញ្ញតរំ វា អញ្ញតរំ វា អង្គបច្ចង្គំ ភញ្ជេយ្យ, សោ តតោនិទានំ មរណំ វា និគច្ឆេយ្យ, មរណមត្តំ វា ទុក្ខ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវ ខោ, គហបតិ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ ‘រុក្ខផលូបមា កាមា វុត្តា ភគវតា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’តិ. ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ ទិស្វា យាយំ ឧបេក្ខា នានត្តា នានត្តសិតា, តំ អភិនិវជ្ជេត្វា យាយំ ឧបេក្ខា ឯកត្តា ឯកត្តសិតា. យត្ថ សព្ពសោ លោកាមិសូបាទានា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. តមេវូបេក្ខំ ភាវេតី’’តិ (ម. និ. ២.៤៣-៤៨).

ឯវំ អដ្ឋិកង្កលាទិកអគ្គិក្ខន្ធូបមបរិយោសានតោ វិបស្សនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឧបចារសមាធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ពុទ្ធានុស្សតិំ ភាវេន្តោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សតិ ឯវ អនុស្សតិ. បវត្តិតព្ពដ្ឋានម្ហិយេវ ច បវត្តត្តា សទ្ធាបព្ពជិតស្ស កុលបុត្តស្ស អនុរូបា សតីតិបិ អនុស្សតិ. ពុទ្ធំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតិ. អរហតាទិពុទ្ធគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ, តំ ពុទ្ធានុស្សតិំ. ភាវេន្តោតិ វឌ្ឍេន្តោ ព្យូហេន្តោ. ធម្មំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ធម្មានុស្សតិ, ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សង្ឃំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សង្ឃានុស្សតិ, សុប្បដិបន្នតាទិសង្ឃគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សីលំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ សីលានុស្សតិ, អត្តនោ អខណ្ឌតាទិសីលគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ចាគំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ចាគានុស្សតិ, អត្តនោ មុត្តចាគតាទិចាគគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ទេវតា អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ ទេវតានុស្សតិ, ទេវតា សក្ខិដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនោ សទ្ធាទិគុណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អានាបានេ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ អានាបានស្សតិ, អានាបាននិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. មរណំ អារព្ភ ឧប្បន្នា សតិ មរណស្សតិ, ឯកភវបរិយាបន្នជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទសង្ខាតមរណារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ.

កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ បដិក្កូលានំ អាយត្តា អាករត្តា កាយោតិ សង្ខំ គតេ សរីរេ គតា បវត្តា សតិ កាយគតាសតិ, តាទិសំ វា កាយំ គតា សតិ ‘‘កាយគតសតី’’តិ វត្តព្ពេ រស្សំ អកត្វា ‘‘កាយគតាសតី’’តិ វុត្តំ. កេសាទិកេសុ កាយកោដ្ឋាសេសុ បដិក្កូលនិមិត្តារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. ឧបសមំ អារព្ភ ឧប្បន្នា អនុស្សតិ. ឧបសមានុស្សតិ, សព្ពទុក្ខូបសមារម្មណាយ សតិយា ឯតំ អធិវចនំ.

វិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ បឋមជ្ឈានំ ភាវេន្តោ. បីតិសុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ ភាវេន្តោ. សុខចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ តតិយជ្ឈានំ ភាវេន្តោ. ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាសម្បយុត្តំ ចតុត្ថជ្ឈានំ ភាវេន្តោ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ភាវេន្តោបិ កាមេ បរិវជ្ជេតីតិ.

វិក្ខម្ភនប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមុច្ឆេទេន កាមានំ បហានំ ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេន្តោបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មគ្គសោតស្ស អាបជ្ជនំ សោតាបត្តិ, សោតាបត្តិយា មគ្គោ សោតាបត្តិមគ្គោ. អបាយគមនីយេ កាមេតិ យេហិ អបាយំ គច្ឆន្តិ, តេ អបាយគមនីយេ កាមេ សមុច្ឆេទតោ សោតាបត្តិមគ្គំ ភាវេន្តោ បរិវជ្ជេតិ. បដិសន្ធិវសេន សកិំយេវ ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, តស្ស មគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ. តំ មគ្គំ ភាវេន្តោ. ឱឡារិកេតិ បរិឡាហប្បត្តេ. បដិសន្ធិវសេនេវ កាមភវំ នាគច្ឆតីតិ អនាគាមី, តស្ស មគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ. តំ មគ្គំ ភាវេន្តោ. អនុសហគតេតិ សុខុមភាវប្បត្តេ. កិលេសេហិ អារកត្តា, កិលេសារីនំ ហតត្តា, សំសារចក្កស្ស អរានំ ហតត្តា, បាបករណេ រហាភាវា, បច្ចយាទីនំ អរហត្តា ច អរហំ, អរហតោ ភាវោ អរហត្តំ. កិំ តំ? អរហត្តផលំ. អរហត្តស្ស មគ្គោ អរហត្តមគ្គោ. តំ អរហត្តមគ្គំ ភាវេន្តោ. សព្ពេន សព្ពន្តិ សព្ពេនាការេន សព្ពំ. សព្ពថា សព្ពន្តិ សព្ពប្បការេន សព្ពំ. អសេសំ និស្សេសន្តិ និរវសេសំ គន្ធមត្តម្បិ អដ្ឋបេត្វា. អថ វា សព្ពេន សព្ពំ មូលវសេន. សព្ពថា សព្ពំ អាការនិប្បទេសវសេន. អសេសំ និស្សេសំ ភាវនានិប្បទេសវសេន. តថា បុរិមេន ទុច្ចរិតាភាវេន. ទុតិយេន បរិយុដ្ឋានាភាវេន. តតិយេន អនុសយាភាវេន ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

សប្បោ វុច្ចតិ អហីតិ យោ កោចិ សរន្តោ គច្ឆតិ. កេនដ្ឋេនាតិ កេន អត្ថេន. សំសប្បន្តោ គច្ឆតីតិ យស្មា សម្មា សំសរន្តោ គច្ឆតីតិ សប្បោ. ភុជន្តោតិ វង្កវង្កោ ហុត្វា. បន្នសិរោតិ និបន្នសីសោ ហុត្វា. សិរេន សុបតីតិ សីសំ ភោគន្តរេ កត្វា សុបនភាវេន សិរសា សុបតីតិ សរីសបោ. ពិលេ សយតីតិ ពិលាសយោ. ‘‘ពិលសយោ’’តិបិ បាឡិ, តំ សុន្ទរំ. គុហាយំ សេតីតិ គុហាសយោ. ទាឋា តស្ស អាវុធោតិ តស្ស សប្បស្ស ទុវេ ទាឋា បហរណសត្ថសង្ខាតោ អាវុធោ. វិសំ តស្ស ឃោរន្តិ តស្ស សប្បស្ស ព្យាបកសង្ខាតំ វិសំ ទារុណំ កក្ខឡំ. ជិវ្ហា តស្ស ទុវិធាតិ តស្ស សប្បស្ស ទ្វេធា ជិវ្ហា. ទ្វីហិ ជិវ្ហាហិ រសំ សាយតីតិ ទុវិធាហិ ជិវ្ហាហិ រសំ ជានាតិ អស្សាទំ វិន្ទតិ សាទិយតីតិ. ជីវិតុំ កាមយតីតិ ជីវិតុកាមោ. អមរិតុំ កាមយតីតិ អមរិតុកាមោ. សុខំ កាមយតីតិ សុខកាមោ. ទុក្ខប្បដិក្កូលោតិ ទុក្ខំ អនិច្ឆមានោ. បាទេនាតិ អត្តនោ បាទេន. សប្បសិរន្តិ សប្បស្ស សីសំ. វជ្ជេយ្យាតិ ទូរតោ វជ្ជេយ្យ. វិវជ្ជេយ្យាតិ តស្ស បមាណេន. បរិវជ្ជេយ្យាតិ សមន្តតោ. អភិនិវជ្ជេយ្យាតិ ចតុត្ថប្បមាណេន. អថ វា បុរិមេន សីសតោ. ទុតិយតតិយេន ទ្វីហិ បស្សេហិ. ចតុត្ថេន បច្ឆតោ. ‘‘កាមេ បន អប្បត្តស្ស បរិយេសនមូលទុក្ខវត្ថុភាវេន វជ្ជេយ្យ. បត្តស្ស អារក្ខមូលទុក្ខវត្ថុភាវេន វិវជ្ជេយ្យ. អញ្ញាណបរិឡាហទុក្ខវត្ថុភាវេន បរិវជ្ជេយ្យ. វិនាសមុខេ បិយវិប្បយោគទុក្ខវត្ថុភាវេន អភិនិវជ្ជេយ្យា’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

រញ្ជនវសេន រាគោ. ពលវរញ្ជនដ្ឋេន សារាគោ. វិសយេ សត្តានំ អនុ អនុ នយនតោ អនុនយោ. អនុរុជ្ឈតីតិ អនុរោធោ, កាមេតីតិ អត្ថោ. យត្ថ កត្ថចិ ភវេ សត្តា ឯតាយ នន្ទន្តីតិ នន្ទី, សយំ វា នន្ទតីតិ នន្ទី. នន្ទី ច សា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ ចាតិ នន្ទិរាគោ. តត្ថ ឯកស្មិំ អារម្មណេ សកិំ ឧប្បន្នា តណ្ហា នន្ទី, បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានា នន្ទិរាគោតិ វុច្ចតិ. ចិត្តស្ស សារាគោតិ យោ ហេដ្ឋា ‘‘ពលវរញ្ជនដ្ឋេន សារាគោ’’តិ វុត្តោ, សោ ន សត្តស្ស, ចិត្តស្សេវ សារាគោតិ អត្ថោ.

ឥច្ឆន្តិ ឯតាយ អារម្មណានីតិ ឥច្ឆា. ពហលកិលេសភាវេន មុច្ឆន្តិ ឯតាយ បាណិនោតិ មុច្ឆា. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណវសេន អជ្ឈោសានំ. ឥមិនា សត្តា គិជ្ឈន្តិ គេធំ អាបជ្ជន្តីតិ គេធោ. ពហលដ្ឋេន វា គេធោ. ‘‘គេធំ វា បន បវនសណ្ឌ’’ន្តិ ហិ ពហលដ្ឋេនេវ វុត្តំ. អនន្តរបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ, សព្ពតោភាគេន វា គេធោតិ បលិគេធោ. សជ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សង្គោ. លគ្គនដ្ឋេន វា សង្គោ. ឱសីទនដ្ឋេន បង្កោ. អាកឌ្ឍនវសេន ឯជា. ‘‘ឯជា ឥមំ បុរិសំ បរិកឌ្ឍតិ តស្ស តស្សេវ ភវស្ស អភិនិព្ពត្តិយា’’តិ ហិ វុត្តំ. វញ្ចនដ្ឋេន មាយា. វដ្ដស្មិំ សត្តានំ ជននដ្ឋេន ជនិកា. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ, ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥) ហិ វុត្តំ. វដ្ដស្មិំ សត្តេ ទុក្ខេន សំយោជយមានា ជនេតីតិ សញ្ជននី. ឃដនដ្ឋេន សិព្ពិនី. អយញ្ហិ វដ្ដស្មិំ សត្តេ ចុតិបដិសន្ធិវសេន សិព្ពតិ ឃដេតិ តុន្នការោ វិយ បិលោតិកាយ បិលោតិកំ, តស្មា ‘‘ឃដនដ្ឋេន សិព្ពិនី’’តិ វុត្តា. អនេកប្បការំ វិសយជាលំ តណ្ហាវិប្ផន្ទិតនិវេសសង្ខាតំ វា ជាលមស្សា អត្ថីតិ ជាលិនី.

អាកឌ្ឍនដ្ឋេន សីឃសោតា សរិតា វិយាតិ សរិតា. អល្លដ្ឋេន វា សរិតា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សរិតានិ សិនេហិតានិ ច សោមនស្សានិ ភវន្តិ ជន្តុនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៤១). អល្លានិ ចេវ សិនិទ្ធានិ ចាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. អនយព្យសនាបាទនដ្ឋេន កុម្មានុពន្ធសុត្តកំ វិយាតិ សុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សុត្តន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទិរាគស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៩). រូបាទីសុ វិត្ថតដ្ឋេន វិសតា. តស្ស តស្ស បដិលាភត្ថាយ សត្តេ អាយូហាបេតីតិ អាយូហិនី. ឧក្កណ្ឋិតុំ អបទានតោ សហាយដ្ឋេន ទុតិយា. អយញ្ហិ សត្តានំ វដ្ដស្មិំ ឧក្កណ្ឋិតុំ ន ទេតិ, គតគតដ្ឋានេ បិយសហាយោ វិយ អភិរមាបេតិ. តេនេវ វុត្តំ –

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធានសំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតី’’តិ. (ឥតិវុ. ១៥; អ. និ. ៤.៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បាយាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧);

បណិធានកវសេន បណិធិ. ភវនេត្តីតិ ភវរជ្ជុ. ឯតាយ ហិ សត្តា រជ្ជុយា គីវាយំ ពទ្ធា គោណា វិយ ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ និយ្យន្តិ. តំ តំ អារម្មណំ វនតិ ភជតិ អល្លីយតីតិ វនំ, វនតិ យាចតីតិ វា វនំ. វនថោតិ ព្យញ្ជនេន បទំ វឌ្ឍិតំ. អនត្ថទុក្ខានំ វា សមុដ្ឋាបនដ្ឋេន គហនដ្ឋេន ច វនំ វិយាតិ វនំ. ពលវតណ្ហាយេតំ នាមំ. គហនតរដ្ឋេន បន តតោ ពលវតរា វនថោ នាម. តេន វុត្តំ –

‘‘វនំ ឆិន្ទថ មា រុក្ខំ, វនតោ ជាយតេ ភយំ;

ឆេត្វា វនញ្ច វនថញ្ច, និព្ពនា ហោថ ភិក្ខវោ’’តិ. (ធ. ប. ២៨៣);

សន្ថវនវសេន សន្ថវោ, សំសគ្គោតិ អត្ថោ. សោ ទុវិធោ – តណ្ហាសន្ថវោ មិត្តសន្ថវោ ច. តេសុ ឥធ តណ្ហាសន្ថវោ អធិប្បេតោ. សិនេហវសេន ស្នេហោ. អាលយករណវសេន កម្បមានា អបេក្ខតីតិ អបេក្ខា. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ឥមានិ តេ ទេវ ចតុរាសីតិ នគរសហស្សានិ កុសាវតីរាជធានិប្បមុខានិ, ឯត្ថ ទេវ ឆន្ទំ ជនេហិ ជីវិតេ អបេក្ខំ ករោហី’’តិ (ទី. និ. ២.២៦៦). អាលយំ ករោហីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. បាដិយេក្កេ បាដិយេក្កេ អារម្មណេ ពន្ធតីតិ បដិពន្ធុ, ញាតកដ្ឋេន វា បាដិយេក្កោ ពន្ធូតិបិ បដិពន្ធុ. និច្ចសន្និស្សិតដ្ឋេនបិ សត្តានំ តណ្ហាសមោ ពន្ធុ នាម នត្ថិ. អារម្មណានំ អសនតោ អាសា. អជ្ឈោត្ថរណតោ ចេវ តិត្តិំ អនុគន្ត្វាវ បរិភុញ្ជនតោ ចាតិ អត្ថោ. អាសីសនវសេន អាសីសនា. អាសីសិតស្ស ភាវោ អាសីសិតត្តំ.

ឥទានិ តស្សា បវត្តិដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបាសា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាសីសនវសេន អាសាតិ អាសាយ អត្ថំ គហេត្វា រូបេ អាសា រូបាសា. ឯវំ នវបិ បទានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច បុរិមានិ បញ្ច បញ្ចកាមគុណវសេន វុត្តានិ, បរិក្ខារលោភវសេន ឆដ្ឋំ. តំ វិសេសតោ បព្ពជិតានំ, តតោ បរានិ តីណិ អតិត្តិយវត្ថុវសេន គហដ្ឋានំ. ន ហិ តេសំ ធនបុត្តជីវិតេហិ អញ្ញំ បិយតរំ អត្ថិ. ‘‘ឥទំ មយ្ហំ, ឥទំ មយ្ហ’’ន្តិ វា ‘‘អសុកេន មេ ឥទំ ទិន្នំ, ឥទំ ទិន្ន’’ន្តិ វា ឯវំ សត្តេ ជប្បាបេតីតិ ជប្បា. បរតោ ទ្វេ បទានិ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតានិ, តតោ បរំ អញ្ញេនាការេន វិភជិតុំ អារទ្ធត្តា បុន ‘‘ជប្បា’’តិ វុត្តំ. ជប្បនាការោ ជប្បនា. ជប្បិតស្ស ភាវោ ជប្បិតត្តំ. បុនប្បុនំ វិសយេ លុម្បតិ អាកឌ្ឍតីតិ លោលុបោ, លោលុបស្ស ភាវោ លោលុប្បំ. លោលុប្បនាការោ លោលុប្បាយនា. លោលុប្បសមង្គិនោ ភាវោ លោលុប្បាយិតត្តំ.

បុច្ឆញ្ជិកតាតិ យាយ តណ្ហាយ លាភដ្ឋានេសុ បុច្ឆំ ចាលយមានា សុនខា វិយ កម្បមានា វិចរន្តិ, តំ តស្សា កម្បនតណ្ហាយ នាមំ. សាធុ មនាបមនាបេ វិសយេ កាមេតីតិ សាធុកាមោ, តស្ស ភាវោ សាធុកម្យតា. មាតាមាតុច្ឆាតិអាទិកេ អយុត្តដ្ឋានេ រាគោតិ អធម្មរាគោ. យុត្តដ្ឋានេបិ ពលវា ហុត្វា ឧប្បន្នោ លោភោ វិសមលោភោ. ‘‘រាគោ វិសម’’ន្តិអាទិវចនតោ (វិភ. ៩២៤) វា យុត្តដ្ឋានេ វា អយុត្តដ្ឋានេ វា ឧប្បន្នោ ឆន្ទរាគោ អធម្មដ្ឋេន អធម្មរាគោ. វិសមដ្ឋេន វិសមលោភោតិ វេទិតព្ពោ. អារម្មណានំ និកាមនវសេន និកន្តិ. និកាមនាការោ និកាមនា. បត្ថយនវសេន បត្ថនា. បិហាយនវសេន បិហនា. សុដ្ឋុ បត្ថនា សម្បត្ថនា. បញ្ចសុ កាមគុណេសុ តណ្ហា កាមតណ្ហា. រូបារូបភវេសុ តណ្ហា ភវតណ្ហា. ឧច្ឆេទសង្ខាតេ វិភវេ តណ្ហា វិភវតណ្ហា. សុទ្ធេ រូបភវស្មិំយេវ តណ្ហា រូបតណ្ហា. អរូបភវេ តណ្ហា អរូបតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ, និរោធេ តណ្ហា និរោធតណ្ហា. រូបេ តណ្ហា រូបតណ្ហា. សទ្ទេ តណ្ហា សទ្ទតណ្ហា. គន្ធតណ្ហាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឱឃាទយោ វុត្តត្ថាវ.

កុសលធម្មេ អាវរតីតិ អាវរណំ. ឆាទនវសេន ឆទនំ. សត្តេ វដ្ដស្មិំ ពន្ធតីតិ ពន្ធនំ. ចិត្តំ ឧបហន្ត្វា កិលិស្សតិ សំកិលិដ្ឋំ ករោតីតិ ឧបក្កិលេសោ. ថាមគតដ្ឋេន អនុ អនុ សេតីតិ អនុសយោ. ឧប្បជ្ជមានំ ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតីតិ បរិយុដ្ឋានំ, ឧប្បជ្ជិតុំ អបទានេន កុសលវារំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. ‘‘ចោរា មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសុ, ធុត្តា មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសូ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៤៣០) ហិ មគ្គំ គណ្ហិំសូតិ អត្ថោ. ឯវមិធាបិ គហណដ្ឋេន បរិយុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. បលិវេឋនដ្ឋេន លតា វិយាតិ លតា. ‘‘លតា ឧប្បជ្ជ តិដ្ឋតី’’តិ (ធ. ប. ៣៤០) អាគតដ្ឋានេបិ អយំ តណ្ហា លតាតិ វុត្តា. វិវិធានិ វត្ថូនិ ឥច្ឆតីតិ វេវិច្ឆំ. វដ្ដទុក្ខស្ស មូលន្តិ ទុក្ខមូលំ. តស្សេវ ទុក្ខស្ស និទានន្តិ ទុក្ខនិទានំ. តំ ទុក្ខំ ឥតោ បភវតីតិ ទុក្ខប្បភវោ. ពន្ធនដ្ឋេន បាសោ វិយាតិ បាសោ, មារស្ស បាសោ មារបាសោ. ទុរុគ្គិលនដ្ឋេន ពឡិសំ វិយាតិ ពឡិសំ, មារស្ស ពឡិសំ មារពឡិសំ. តណ្ហាភិភូតា មារស្ស វិសយំ នាតិក្កមន្តិ, តេសំ ឧបរិ មារោ វសំ វត្តេតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន មារស្ស វិសយោតិ មារវិសយោ. សន្ទនដ្ឋេន តណ្ហាវ នទី តណ្ហានទី. អជ្ឈោត្ថរណដ្ឋេន តណ្ហាវ ជាលំ តណ្ហាជាលំ. យថា សុនខា គទ្ទូលពទ្ធា យទិច្ឆកំ និយ្យន្តិ, ឯវំ តណ្ហាពទ្ធា សត្តាតិ ទឡ្ហពន្ធនដ្ឋេន គទ្ទូលំ វិយាតិ គទ្ទូលំ, តណ្ហាវ គទ្ទូលំ តណ្ហាគទ្ទូលំ. ទុប្បូរណដ្ឋេន តណ្ហាវ សមុទ្ទោ តណ្ហាសមុទ្ទោ. អភិជ្ឈាយនដ្ឋេន អភិជ្ឈា. លុព្ភន្តិ ឯតេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ លោភោ. សម្បយុត្តកានំ អកុសលានំ បតិដ្ឋដ្ឋេន មូលំ.

វិសត្តិកាតីតិ វិសត្តិកា ឥតិ. កេនដ្ឋេនាតិ កេន សភាវេន. វិសតាតិ វិត្ថដា រូបាទីសុ. វិសាលាតិ វិបុលា. វិសដាតិ តេភូមកព្យាបកវសេន វិសដា. បុរិមវចនមេវ តការស្ស ដការំ កត្វា ព្យញ្ជនវិភាគំ កត្វា វុត្តំ. វិសក្កតីតិ បរិសប្បតិ សហតិ វា. រត្តោ ហិ រាគវត្ថុនា បាទេន តាឡិយមានោបិ សហតិ. ឱសក្កនំ វិប្ផន្ទនំ វា ‘‘វិសក្កន’’ន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘កុសលាកុសលានំ បតី’’តិ កេចិ វណ្ណយន្តិ. វិសំហរតីតិ តថា តថា កាមេសុ អានិសំសំ បស្សន្តី វិវិធេហិ អាការេហិ នេក្ខម្មាភិមុខប្បវត្តិតោ ចិត្តំ សំហរតិ សង្ខិបតិ, វិសំ វា ទុក្ខំ, តំ ហរតិ, វហតីតិ អត្ថោ. វិសំវាទិកាតិ អនិច្ចាទិំ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តី វិសំវាទិកា ហោតិ. ទុក្ខនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលា, វិសំ វា ទុក្ខទុក្ខាទិភូតា វេទនា មូលំ ឯតិស្សាតិ វិសមូលា. ទុក្ខសមុទយត្តា វិសំ ផលំ ឯតិស្សាតិ វិសផលា. យាយ តណ្ហាយ រូបាទិកស្ស ទុក្ខស្សេវ បរិភោគោ ហោតិ, ន អមតស្សាតិ សា ‘‘វិសបរិភោគា’’តិ វុត្តា. សព្ពត្ថ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

តស្សា វិសយំ ទស្សេតុកាមោ ‘‘វិសាលា វា បន សា តណ្ហា រូបេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិសាលា វា បនាតិ មហន្តី ឯវ តណ្ហាយនដ្ឋេន តណ្ហា, រូបាទយោ បញ្ច បញ្ចកាមគុណិករាគវសេន វុត្តា. កុលេ គណេតិអាទីនិ ឯកាទស បទានិ លោលុប្បាទវសេន វុត្តានិ. កាមធាតុត្តិកោ កម្មវដ្ដវសេន វិភត្តោ, កាមភវត្តិកោ វិបាកវដ្ដវសេន វិភត្តោ, សញ្ញាភវត្តិកោ សញ្ញាវសេន វិភត្តោ, ឯកវោការភវត្តិកោ ខន្ធវសេន វិភត្តោ. អតីតត្តិកោ កាលវសេន, ទិដ្ឋចតុក្កោ អារម្មណវសេន, អបាយត្តិកោ ឱកាសវសេន, ខន្ធត្តិកោ និស្សត្តនិជ្ជីវវសេន វិភត្តោតិ ញាតព្ពំ. តត្រាយំ សង្ខេបេន អត្ថទីបនា វិភាវនា ច –

‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ? ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តិទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតុ’’ (ធ. ស. ១២៨៧).

‘‘តត្ថ កតមា រូបធាតុ? ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, អយំ វុច្ចតិ រូបធាតុ’’ (ធ. ស. ១២៨៩).

‘‘តត្ថ កតមា អរូបធាតុ? ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនុបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនុបគេ ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, អយំ វុច្ចតិ អរូបធាតូ’’តិ (ធ. ស. ១២៩១). អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘កាមធាតូតិ កាមភវោ, បញ្ចក្ខន្ធា លព្ភន្តិ. រូបធាតូតិ រូបភវោ, បញ្ចក្ខន្ធា លព្ភន្តិ. អរូបធាតូតិ អរូបភវោ, ចត្តារោ ខន្ធា លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ.

អថ វា កាមរាគសង្ខាតេន កាមេន យុត្តា ធាតុ កាមធាតុ, កាមសង្ខាតា វា ធាតុ កាមធាតុ. កាមំ បហាយ រូបេន យុត្តា ធាតុ រូបធាតុ, រូបសង្ខាតា វា ធាតុ រូបធាតុ. កាមញ្ច រូបញ្ច បហាយ អរូបេន យុត្តា ធាតុ អរូបធាតុ, អរូបសង្ខាតា វា ធាតុ អរូបធាតុ. តា ឯវ ធាតុយោ បុន ភវបរិយាយេន វុត្តា. ភវន្តីតិ ហិ ភវាតិ វុច្ចន្តិ. សញ្ញាយ យុត្តោ ភវោ, សញ្ញាវតំ វា ភវោ, សញ្ញា វា ឯត្ថ ភវេ អត្ថីតិ សញ្ញាភវោ. សោ កាមភវោ ច អសញ្ញាភវមុត្តោ រូបភវោ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវមុត្តោ អរូបភវោ ច ហោតិ.

ន សញ្ញាភវោ អសញ្ញាភវោ, សោ រូបភវេកទេសោ. ឱឡារិកត្តាភាវតោ នេវសញ្ញា, សុខុមត្តេន សព្ភាវតោ នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា, តាយ យុត្តោ ភវោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ. អថ វា ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវា សុខុមាយ ច ភាវា នេវសញ្ញានាសញ្ញា អស្មិំ ភវេតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ, សោ អរូបភវេកទេសោ. ឯកេន រូបក្ខន្ធេន វោកិណ្ណោ ភវោ, ឯកោ វា វោការោ, អស្ស ភវស្សាតិ ឯកវោការភវោ, សោ អសញ្ញាភវោវ. ចតូហិ អរូបក្ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ ភវោ, ចត្តារោ វា វោការា អស្ស ភវស្សាតិ ចតុវោការភវោ, សោ អរូបភវោ ឯវ. បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ ភវោ, បញ្ច វា វោការា អស្ស ភវស្សាតិ បញ្ចវោការភវោ, សោ កាមភវោ ច រូបភវេកទេសោ ច ហោតិ. អតីតត្តិកោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោវ. ទិដ្ឋន្តិ ចតុសមុដ្ឋានិកំ រូបារម្មណំ. សុតន្តិ ទ្វិសមុដ្ឋានិកំ សទ្ទារម្មណំ. មុតន្តិ ផុសិត្វា គហេតព្ពានិ ចតុសមុដ្ឋានិកានិ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពារម្មណានិ. វិញ្ញាតព្ពំ នាម មនសា ជានិតព្ពំ ធម្មារម្មណំ. តេសុ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ. វិសដា វិត្ថតាតិ មហន្តា បត្ថដា.

អបាយលោកេតិ វឌ្ឍិសង្ខាតស្ស អយស្ស អភាវេន អបាយោ, តស្មិំ អបាយលោកេ. ខន្ធលោកេតិ រាសដ្ឋេន រូបាទយោ បញ្ចក្ខន្ធា ឯវ លោកោ. ធាតុលោកេតិ សុញ្ញតដ្ឋេន ចក្ខុធាតុអាទយោ អដ្ឋារស ធាតុយោ ឯវ លោកោ. អាយតនលោកេតិ អាយតនាទីហិ ការណេហិ ទ្វាទសាយតនានិ ឯវ លោកោ. សព្ពេបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ, វុត្តប្បការេ លោកេ វិសដា វិត្ថដាតិ វិសត្តិកា. សតោតិ សរតីតិ សតោ, បុគ្គលេន សតិ វុត្តា.

តត្ថ សរណលក្ខណា សតិ. សរន្តិ តាយ, សយំ វា សរតិ, សរណមត្តមេវ វា ឯសាតិ សតិ. សា បនេសា អបិលាបនលក្ខណា, អសម្មោសនរសា, អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា, វិសយាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, ថិរសញ្ញាបទដ្ឋានា, កាយាទិសតិបដ្ឋានបទដ្ឋានា វា. អារម្មណេ ទឡ្ហបតិដ្ឋិតត្តា បន ឯសិកា វិយ, ចក្ខុទ្វារាទីនំ រក្ខណតោ ទោវារិកោ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា.

តស្សា បវត្តិដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយេ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ភាវេន្តោ សតោ’’តិអាទិនា នយេន ចតុព្ពិធំ សតិបដ្ឋានមាហ. តត្ថ កាយេតិ រូបកាយេ. រូបកាយោ ហិ ឥធ អង្គបច្ចង្គានំ កេសាទីនញ្ច ធម្មានំ សមូហដ្ឋេន ហត្ថិកាយរថកាយាទយោ វិយ ‘‘កាយោ’’តិ អធិប្បេតោ. យថា ច សមូហដ្ឋេន, ឯវំ កុច្ឆិតានំ អាយដ្ឋេន. កុច្ឆិតានញ្ហិ បរមជេគុច្ឆានំ សោ អាយោតិបិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – អាយន្តិ តតោតិ អាយោ. កេ អាយន្តីតិ? កុច្ឆិតា កេសាទយោ. ឥតិ កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ.

កាយានុបស្សនាតិ កាយស្ស អនុបស្សនា, កាយំ វា អនុបស្សនា, ‘‘កាយេ’’តិ ច វត្វាបិ បុន ‘‘កាយានុបស្សនា’’តិ ទុតិយំ កាយគ្គហណំ អសម្មិស្សតោ វវត្ថានឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

តេន ន កាយេ វេទនានុបស្សនា ចិត្តធម្មានុបស្សនា វា, អថ ខោ កាយានុបស្សនាយេវាតិ កាយសង្ខាតេ វត្ថុស្មិំ កាយានុបស្សនាការស្សេវ ទស្សនេន អសម្មិស្សតោ វវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ, តថា ន កាយេ អង្គបច្ចង្គវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សនា, នាបិ កេសលោមាទិវិនិមុត្តឥត្ថិបុរិសានុបស្សនា. យោបិ ចេត្ថ កេសលោមាទិកោ ភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតោ កាយោ, តត្ថាបិ ន ភូតុបាទាយវិនិមុត្តឯកធម្មានុបស្សនា, អថ ខោ រថសម្ភារានុបស្សកស្ស វិយ អង្គបច្ចង្គសមូហានុបស្សនា, នគរាវយវានុបស្សកស្ស វិយ កេសលោមាទិសមូហានុបស្សនា, កទលិក្ខន្ធបត្តវដ្ដិវិនិភុជនកស្ស វិយ រិត្តមុដ្ឋិវិនិវេឋកស្ស វិយ ច ភូតុបាទាយសមូហានុបស្សនាយេវាតិ សមូហវសេនេវ កាយសង្ខាតស្ស វត្ថុនោ នានប្បការតោ ទស្សេន្តេន ឃនវិនិព្ភោគោ ទស្សិតោ ហោតិ. ន ហេត្ថ យថាវុត្តសមូហវិនិមុត្តោ កាយោ វា ឥត្ថី វា បុរិសោ វា អញ្ញោ វា កោចិ ធម្មោ ទិស្សតិ, យថាវុត្តធម្មសមូហមត្តេយេវ បន តថា តថា សត្តា មិច្ឆាភិនិវេសំ ករោន្តិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘យំ បស្សតិ ន តំ ទិដ្ឋំ, យំ ទិដ្ឋំ តំ ន បស្សតិ;

អបស្សំ ពជ្ឈតេ មូឡ្ហោ, ពជ្ឈមានោ ន មុច្ចតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦);

ឃនវិនិព្ភោគាទិទស្សនត្ថន្តិ វុត្តំ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ អយម្បិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ហិ ឯតស្មិំ កាយេ កាយានុបស្សនាយេវ, ន អញ្ញធម្មានុបស្សនា. យថា អនុទកភូតាយបិ មរីចិយា ឧទកានុបស្សនា ហោតិ, ន ឯវំ អនិច្ចទុក្ខានត្តាសុភភូតេយេវ ឥមស្មិំ កាយេ និច្ចសុខត្តសុភភាវានុបស្សនា, អថ ខោ កាយានុបស្សនា អនិច្ចទុក្ខានត្តាសុភាការសមូហានុបស្សនាយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ វា យ្វាយំ មហាសតិបដ្ឋានេ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា…បេ… សោ សតោវ អស្សសតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៤; ម. និ. ១.១០៧) នយេន អស្សាសបស្សាសាទិចុណ្ណិកជាតអដ្ឋិកបរិយោសានោ កាយោ វុត្តោ, យោ ច បដិសម្ភិទាយំ សតិបដ្ឋានកថាយំ ‘‘ឥធេកច្ចោ បថវីកាយំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ. អាបោកាយំ. តេជោកាយំ. វាយោកាយំ. កេសកាយំ. លោមកាយំ. ឆវិកាយំ. ចម្មកាយំ. មំសកាយំ. រុហិរកាយំ. ន្ហារុកាយំ. អដ្ឋិកាយំ. អដ្ឋិមិញ្ជកាយ’’ន្តិ កាយោ វុត្តោ, តស្ស សព្ពស្ស ឥមស្មិំយេវ កាយេ អនុបស្សនតោ កាយេ កាយានុបស្សនាតិ ឯវម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អថ វា កាយេ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ‘‘មម’’ន្តិ វា ឯវំ គហេតព្ពស្ស យស្ស កស្សចិ អនុបស្សនតោ តស្ស តស្សេវ បន កេសលោមាទិកស្ស នានាធម្មសមូហស្ស អនុបស្សនតោ កាយេ កេសាទិសមូហសង្ខាតកាយានុបស្សនាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អបិ ច ‘‘ឥមស្មិំ កាយេ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.៣៥) អនុក្កមេន បដិសម្ភិទាយំ អាគតនយស្ស សព្ពស្សេវ អនិច្ចលក្ខណាទិនោ អាការសមូហសង្ខាតស្ស កាយស្ស អនុបស្សនតោបិ កាយេ កាយានុបស្សនាតិ ឯវម្បិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ បន ចតុសតិបដ្ឋានសាធារណោ អត្ថោ.

សតិបដ្ឋានន្តិ តយោ សតិបដ្ឋានា សតិគោចរោបិ, តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតាបិ, សតិបិ. ‘‘ចតុន្នំ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ទេសិស្សាមិ, តំ សុណាថ សាធុកំ មនសិ ករោថ…បេ… កោ ច, ភិក្ខវេ, កាយស្ស សមុទយោ? អាហារសមុទយា កាយសមុទយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤០៨) ហិ សតិគោចរោ ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តថា ‘‘កាយោ ឧបដ្ឋានំ, នោ សតិ, សតិ ឧបដ្ឋានញ្ចេវ សតិ ចា’’តិអាទីសុបិ (បដិ. ម. ៣.៣៥). តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតិ អស្មិន្តិ បដ្ឋានំ. កា បតិដ្ឋាតិ? សតិ. សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, បធានដ្ឋានន្តិ វា បដ្ឋានំ, សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ, ហត្ថិដ្ឋានអស្សដ្ឋានាទីនិ វិយ.

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ សេវតិ, យទរិយោ សេវមានោ សត្ថា គណមនុសាសិតុមរហតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៤, ៣១១) ឯត្ថ តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. តស្សត្ថោ – បដ្ឋបេតព្ពតោ បដ្ឋានំ, បវត្តយិតព្ពតោតិ អត្ថោ. កេន បដ្ឋបេតព្ពោតិ? សតិយា, សតិយា បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានន្តិ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ពហុលីកតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៤៧) បន សតិយេវ ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្សត្ថោ – បតិដ្ឋាតីតិ បដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋាតិ ឱក្កន្តិត្វា បក្ខន្ទិត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. សតិយេវ បដ្ឋានន្តិ សតិបដ្ឋានំ. អថ វា សរណដ្ឋេន សតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ. ឥតិ សតិ ច សា បដ្ឋានញ្ចាតិបិ សតិបដ្ឋានំ. ឥទមិធ អធិប្បេតំ. តំ សតិបដ្ឋានំ. ភាវេន្តោតិ វឌ្ឍេន្តោ. ឯត្ថ ច យំ តិធា បដិបន្នេសុ សាវកេសុ សត្ថុនោ បដិឃានុនយវីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ឥមិនា សុត្តេន គហេតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘តយោ សតិបដ្ឋានា យទរិយោ សេវតិ, យទរិយោ សេវមានោ សត្ថា គណមនុសាសិតុមរហតី’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៤, ៣១១) ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ, កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥធ, ភិក្ខវេ, សត្ថា សាវកានំ ធម្មំ ទេសេតិ អនុកម្បកោ ហិតេសី អនុកម្បំ ឧបាទាយ ‘‘ឥទំ វោ ហិតាយ ឥទំ វោ សុខាយា’’តិ. តស្ស សាវកា ន សុស្សូសន្តិ, ន សោតំ ឱទហន្តិ, ន អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេន្តិ, វោក្កម្ម ច សត្ថុ សាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ សតិបដ្ឋានំ. យទរិយោ…បេ… មរហតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សត្ថា…បេ… ឥទំ វោ សុខាយាតិ. តស្ស ឯកច្ចេ សាវកា ន សុស្សូសន្តិ…បេ… វត្តន្តិ. ឯកច្ចេ សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… ន ច វោក្កម្ម សត្ថុ សាសនា វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ន ចេវ អនត្តមនោ ហោតិ, ន ច អនត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ, ន ច អត្តមនោ ហោតិ, ន ច អត្តមនតំ បដិសំវេទេតិ. អនត្តមនតា ច អត្តមនតា ច តទុភយំ អភិនិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ទុតិយំ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ…បេ… ឥទំ វោ សុខាយាតិ. តស្ស សាវកា សុស្សូសន្តិ…បេ… វត្តន្តិ. តត្រ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អត្តមនោ ចេវ ហោតិ, អត្តមនតញ្ច បដិសំវេទេតិ, អនវស្សុតោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, តតិយ’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣១១).

ឯវំ បដិឃានុនយេហិ អនវស្សុតតា និច្ចំ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ តទុភយំ វីតិវត្តតា ‘‘សតិបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តា. ពុទ្ធានមេវ កិរ និច្ចំ ឧបដ្ឋិតសតិតា ហោតិ, ន បច្ចេកពុទ្ធាទីនន្តិ.

វេទនាសុ វេទនានុបស្សនាតិអាទីសុ វេទនាទីនំ បុន វចនេ បយោជនំ កាយានុបស្សនាយំ វុត្តនយេនេវ យថាយោគំ យោជេត្វា វេទិតព្ពំ. អយម្បិ សាធារណត្ថោ. សុខាទីសុ អនេកប្បភេទាសុ វេទនាសុ វិសុំ វិសុំ អនិច្ចាទិតោ ឯកេកវេទនានុបស្សនា. សរាគាទិកេ សោឡសប្បភេទេ ចិត្តេ វិសុំ វិសុំ អនិច្ចាទិតោ ឯកេកចិត្តានុបស្សនា. កាយវេទនាចិត្តានិ ឋបេត្វា សេសតេភូមកធម្មេសុ វិសុំ វិសុំ អនិច្ចាទិតោ ឯកេកធម្មានុបស្សនា សតិបដ្ឋានសុត្តន្តេ វុត្តនយេន នីវរណាទិធម្មានុបស្សនាតិ. ឯត្ថ ច កាយេតិ ឯកវចនំ, សរីរស្ស ឯកត្តា. ចិត្តេតិ ឯកវចនំ, ចិត្តស្ស សភាវភេទាភាវតោ ជាតិគ្គហណេន កតន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា ច វេទនាទយោ អនុបស្សិតព្ពា, តថានុបស្សន្តោ វេទនាសុ វេទនានុបស្សនា, ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សនា, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សនាតិ វេទិតព្ពា. កថំ វេទនា អនុបស្សិតព្ពា? សុខា តាវ វេទនា ទុក្ខតោ, ទុក្ខា វេទនា សល្លតោ, អទុក្ខមសុខា អនិច្ចតោ អនុបស្សិតព្ពា. យថាហ –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ;

ស វេ សម្មទ្ទសោ ភិក្ខុ, បរិជានាតិ វេទនា’’តិ. (សំ. និ. ៤.២៥៣);

សព្ពា ឯវ ចេតា ទុក្ខតោបិ អនុបស្សិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩). សុខទុក្ខតោបិ ច អនុបស្សិតព្ពា. យថាហ ‘‘សុខា វេទនា ឋិតិសុខា, វិបរិណាមទុក្ខា. ទុក្ខា វេទនា ឋិតិទុក្ខា, វិបរិណាមសុខា. អទុក្ខមសុខា វេទនា ញាណសុខា, អញ្ញាណទុក្ខា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). អបិ ច អនិច្ចាទិសត្តវិបស្សនាវសេនាបិ អនុបស្សិតព្ពា. ចិត្តធម្មេសុបិ ចិត្តំ តាវ អារម្មណាធិបតិសហជាតភូមិកម្មវិបាកកិរិយាទិនានត្តភេទានំ អនិច្ចាទិសត្តានុបស្សនានំ សរាគាទិសោឡសភេទានញ្ច វសេន អនុបស្សិតព្ពំ. ធម្មា សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណានំ សុញ្ញតធម្មស្ស អនិច្ចាទិសត្តានុបស្សនានំ សន្តាសន្តាទីនញ្ច វសេន អនុបស្សិតព្ពា.

ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា បុព្ពភាគេ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ. អញ្ញេនេវ ហិ ចិត្តេន កាយំ បរិគ្គណ្ហាតិ, អញ្ញេន វេទនំ, អញ្ញេន ចិត្តំ, អញ្ញេន ធម្មេ បរិគ្គណ្ហាតិ, លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តេយេវ លព្ភន្តីតិ. អាទិតោ ហិ កាយំ បរិគ្គណ្ហិត្វា អាគតស្ស វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ កាយានុបស្សនា នាម, តាយ សតិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ កាយានុបស្សី នាម. វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គំ បត្តស្ស មគ្គក្ខណេ មគ្គសម្បយុត្តា សតិ កាយានុបស្សនា នាម, តាយ សតិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ កាយានុបស្សី នាម.

វេទនំ បរិគ្គណ្ហិត្វា ចិត្តំ បរិគ្គណ្ហិត្វា ធម្មេ បរិគ្គណ្ហិត្វា អាគតស្ស វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ ធម្មានុបស្សនា នាម, តាយ សតិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ធម្មានុបស្សី នាម. វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គំ បត្តស្ស មគ្គក្ខណេ មគ្គសម្បយុត្តា សតិ ធម្មានុបស្សនា នាម, តាយ សតិយា សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ធម្មានុបស្សី នាម, ឯវំ តាវ ទេសនា បុគ្គលេ តិដ្ឋតិ, កាយេ បន ‘‘សុភ’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានា កាយបរិគ្គាហិកា សតិ មគ្គេន សមិជ្ឈតីតិ កាយានុបស្សនា នាម. វេទនាយ ‘‘សុខ’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានា វេទនាបរិគ្គាហិកា សតិ មគ្គេន សមិជ្ឈតីតិ វេទនានុបស្សនា នាម. ចិត្តេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ វិបល្លាសប្បហានា ចិត្តបរិគ្គាហិកា សតិ មគ្គេន សមិជ្ឈតីតិ ចិត្តានុបស្សនា នាម. ធម្មេសុ ‘‘អត្តា’’តិ វិបល្លាសប្បហានា ធម្មបរិគ្គាហិកា សតិ មគ្គេន សមិជ្ឈតីតិ ធម្មានុបស្សនា នាម. ឥតិ ឯកាវ មគ្គសម្បយុត្តា សតិ ចតុកិច្ចសាធកដ្ឋេន ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តេយេវ លព្ភន្តី’’តិ.

បុន ឧបការវសេន ច អបរិហីនវសេន ច គុណវសេន ច អបរេ តយោ ចតុក្កា វុត្តា. តត្ថ អសតិបរិវជ្ជនាយាតិ ន សតិ អសតិ, សតិ ឯត្ថ នត្ថីតិ វា អសតិ, មុដ្ឋស្សតិយា ឯតំ អធិវចនំ. បរិវជ្ជនាយាតិ សមន្តតោ វជ្ជនេន. ភត្តនិក្ខិត្តកាកសទិសេ ហិ មុដ្ឋសតិបុគ្គលេ បរិវជ្ជនេន ឧបដ្ឋិតសតិបុគ្គលសេវនេន ឋាននិសជ្ជាទីសុ សតិសមុដ្ឋាបនត្ថំ និន្នបោណបព្ភារចិត្តតាយ ច សតិ ឧប្បជ្ជតិ. សតិករណីយានំ ធម្មានន្តិ សតិយា កាតព្ពានំ ធម្មានំ. កតត្តាតិ កតភាវេន. ចតុន្នំ មគ្គានំ កតត្តា, ភាវិតត្តាតិ អត្ថោ. សតិបរិពន្ធានំ ធម្មានំ ហតត្តាតិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ នាសិតភាវេន. សតិនិមិត្តានំ ធម្មានំ អសម្មុដ្ឋត្តាតិ សតិយា ការណានំ កាយាទិអារម្មណានំ អនដ្ឋភាវេន.

សតិយា សមន្នាគតត្តាតិ សតិយា សម្មា អាគតត្តា អបរិហីនត្តា ច. វសិតត្តាតិ វសិភាវប្បត្តេន. បាគុញ្ញតាយាតិ បគុណភាវេន. អបច្ចោរោហណតាយាតិ អនិវត្តនភាវេន អបច្ចោសក្កនភាវេន.

សត្តត្តាតិ សភាវេន វិជ្ជមានត្តា. សន្តត្តាតិ និព្ពុតសភាវត្តា. សមិតត្តាតិ កិលេសានំ វូបសមិតភាវត្តា. សន្តធម្មសមន្នាគតត្តាតិ សប្បុរិសធម្មេហិ អបរិហីនត្តា. ពុទ្ធានុស្សតិអាទយោ ហេដ្ឋា វុត្តនយា ឯវ. សរណកវសេន សតិ, ឥទំ សតិយា សភាវបទំ. បុនប្បុនំ សរណតោ អនុស្សរណវសេន អនុស្សតិ. អភិមុខំ គន្ត្វា វិយ សរណតោ បដិសរណវសេន បដិស្សតិ. ឧបសគ្គវសេន វា វឌ្ឍិតមត្តមេវ. សរណាការោ សរណតា. យស្មា បន សរណតាតិ តិណ្ណំ សរណានម្បិ នាមំ, តស្មា តំ បដិសេធេតុំ បុន សតិគ្គហណំ កតំ. សតិសង្ខាតា សរណតាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. សុតបរិយត្តស្ស ធារណភាវតោ ធារណតា. អនុបវិសនសង្ខាតេន ឱគាហនដ្ឋេន អបិលាបនភាវោ អបិលាបនតា. យថា ហិ ឧទកេ លាពុកដាហាទីនិ បលវន្តិ, ន អនុបវិសន្តិ, ន តថា អារម្មណេ សតិ. អារម្មណញ្ហិ ឯសា អនុបវិសតិ, តស្មា ‘‘អបិលាបនតា’’តិ វុត្តា. ចិរកតចិរភាសិតានំ ន សម្មុស្សនភាវតោ អសម្មុស្សនតា. ឧបដ្ឋានលក្ខណេ ជោតនលក្ខណេ ច ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ, សតិសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ. បមាទេ ន កម្បតីតិ សតិពលំ. យាថាវសតិ និយ្យានសតិ កុសលសតីតិ សម្មាសតិ. ពុជ្ឈនកស្ស អង្គោតិ ពោជ្ឈង្គោ, បសដ្ឋោ សុន្ទរោ វា ពោជ្ឈង្គោ សម្ពោជ្ឈង្គោ, សតិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ.

ឯកាយនមគ្គោតិ ឯកមគ្គោ, អយំ មគ្គោ ន ទ្វេធាបថភូតោតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា ឯកេន អយិតព្ពោតិ ឯកាយនោ. ឯកេនាតិ គណសង្គណិកំ បហាយ វូបកដ្ឋេន បវិវិត្តចិត្តេន. អយិតព្ពោ បដិបជ្ជិតព្ពោ, អយន្តិ វា ឯតេនាតិ អយនោ, សំសារតោ និព្ពានំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឯកស្ស អយនោ ឯកាយនោ. ឯកស្សាតិ សេដ្ឋស្ស. សព្ពសត្តានំ សេដ្ឋោវ ភគវា, តស្មា ‘‘ភគវតោ’’តិ វុត្តំ ហោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ តេន អញ្ញេបិ អយន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ ភគវតោវ សោ អយនោ តេន ឧប្បាទិតត្តា. យថាហ ‘‘សោ ហិ ព្រាហ្មណ ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.២១៥; បដិ. ម. ៣.៥; ម. និ. ៣.៧៩). អយតីតិ វា អយនោ, គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ អយនោ ឯកាយនោ. ឥមស្មិំយេវ ធម្មវិនយេ បវត្តតិ, ន អញ្ញត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ ‘‘ឥមស្មិំ ខោ, សុភទ្ទ, ធម្មវិនយេ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ឧបលព្ភតី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤). ទេសនាភេទោយេវ ហេសោ, អត្ថតោ បន ឯកោវ. អបិ ច ឯកំ អយតីតិ ឯកាយនោ. បុព្ពភាគេ នានាមុខភាវនានយេន បវត្តោបិ អបរភាគេ ឯកំ និព្ពានមេវ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ ព្រហ្មា សហម្បតិ –

‘‘ឯកាយនំ ជាតិខយន្តទស្សី, មគ្គំ បជានាតិ ហិតានុកម្បី;

ឯតេន មគ្គេន តរិំសុ បុព្ពេ, តរិស្សន្តិ យេ ច តរន្តិ ឱឃ’’ន្តិ. (សំ. និ. ៥.៣៨៤, ៤០៩);

មគ្គោតិ កេនដ្ឋេន មគ្គោ? និព្ពានំ គមនដ្ឋេន, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គនីយដ្ឋេន ច. ឧបេតោតិ អាសន្នំ គតោ. សមុបេតោតិ តតោ អាសន្នតរំ គតោ. ឧភយេនបិ សតិយា អបរិហីនោតិ អត្ថោ. ឧបគតោតិ ឧបគន្ត្វា ឋិតោ. សមុបគតោតិ សម្បយុត្តោ ហុត្វា ឋិតោ. ‘‘ឧបាគតោ សមុបាគតោ’’តិបិ បាឡិ. ឧភយេនាបិ សតិសមីបំ អាគតោតិ អត្ថោ. ឧបបន្នោតិ អវិយោគាបន្នោ. សមុបបន្នោតិ បរិបុណ្ណោ. សមន្នាគតោតិ អវិកលោ វិជ្ជមានោ. ‘‘ឧបេតោ សមុបេតោតិ ទ្វីហិ បទេហិ បវត្តំ កថិតំ. ឧបគតោ សមុបគតោតិ ទ្វីហិ បទេហិ បដិវេធោ. ឧបបន្នោ សមុបបន្នោ សមន្នាគតោតិ តីហិ បទេហិ បដិលាភោ កថិតោ’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

លោកេ វា សា វិសត្តិកាតិ យា ឯសា អនេកប្បការេន វុត្តា វិសត្តិកា, សា ខន្ធលោកេ ឯវ, ន អញ្ញត្រ ខន្ធេហិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. លោកេ វា តំ វិសត្តិកន្តិ ខន្ធលោកេ ឯវ បវត្តំ ឯតំ វិសត្តិកសង្ខាតំ តណ្ហំ. តរតិ កាមេ បរិវជ្ជេន្តោ. ឧត្តរតិ កិលេសេ បជហន្តោ. បតរតិ តេសំ បតិដ្ឋាហេតុំ ឆិន្ទន្តោ. សមតិក្កមតិ សំសារំ អតិក្កមន្តោ. វីតិវត្តតិ បដិសន្ធិអភព្ពុប្បត្តិកំ ករោន្តោ. អថ វា តរតិ ឧត្តរតិ កាយានុបស្សនេន. បតរតិ វេទនានុបស្សនេន. សមតិក្កមតិ ចិត្តានុបស្សនេន. អថ វា តរតិ សីលេន. ឧត្តរតិ សមាធិនា. បតរតិ វិបស្សនាយ. សមតិក្កមតិ មគ្គេន. វីតិវត្តតិ ផលេនាតិ ឯវមាទិនា យោជេតព្ពំ.

៤. ចតុត្ថគាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យោ ឯកំ សាលិខេត្តាទិខេត្តំ វា ឃរវត្ថាទិវត្ថុំ វា កហាបណសង្ខាតំ ហិរញ្ញំ វា គោអស្សាទិភេទំ គវាស្សំ វា អន្តោជាតាទិទាសេ វា ភតកាទិកម្មករេ វា ឥត្ថិសញ្ញិតា ថិយោ វា ញាតិពន្ធវាទិពន្ធូ វា អញ្ញេ វា មនាបិយរូបាទិកេ បុថុកាមេ អនុគិជ្ឈតីតិ. សាលិក្ខេត្តន្តិ យត្ថ សាលិយោ វិរុហន្តិ. វីហិក្ខេត្តាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វីហីតិ អវសេសវីហយោ. មោទយតីតិ មុគ្គោ. ឃរវត្ថុន្តិ ឃរបតិដ្ឋាបនត្ថំ កតាកតភូមិភាគោ. កោដ្ឋកវត្ថាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កោដ្ឋកោតិ ទ្វារកោដ្ឋាទិ. បុរេតិ ឃរស្ស បុរតោ. បច្ឆាតិ ឃរស្ស បច្ឆតោ. ឯត្ថ អារាមេន្តិ ចិត្តំ តោសេន្តីតិ អារាមោ, បុប្ផេនបិ ផលេនបិ ឆាយាយបិ ទកេនបិ រមន្តីតិ អត្ថោ.

បសុកាទយោតិ ឯឡកាទយោ. អន្តោជាតកោតិ អន្តោឃរទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ ជាតោ. ធនក្កីតកោតិ ធនេន កីណិត្វា បរិវត្តេត្វា គហិតោ. សាមំ វាតិ សយំ វា. ទាសព្យន្តិ ទាសស្ស ភាវោ ទាសព្យំ, តំ ទាសព្យំ. ឧបេតីតិ ឧបគច្ឆតិ. អកាមកោ វាតិ អត្តនោ អរុចិយា វា ករមរានីតោ.

តេ ចត្តារោ បុនបិ ទស្សេតុំ ‘‘អាមាយ ទាសាបិ ភវន្តិ ហេកេ’’តិ អាហ. អាមាយ ទាសាតិ អន្តោជាតទាសា. ‘‘យត្ថ ទាសោ អាមជាតោ ឋិតោ ថុល្លានិ គច្ឆតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯតេវ វុត្តា. ធនេន កីតាតិ ធនទាសា. សាមញ្ច ឯកេតិ សយំ ទាសា. ភយាបណុន្នាតិ អកាមទាសា. ភយេន បណុន្នា ខិបិតា.

ភតកាតិ ភតិយា ជីវនកា. កសិកម្មាទិកម្មំ ករោន្តីតិ កម្មករា. ឧបជីវិនោតិ សម្មន្តនាទិនា ឧបគន្ត្វា និស្សយំ កត្វា ជីវន្តីតិ ឧបជីវិនោ.

ឥត្ថីតិ ថិយតិ ឯតិស្សំ គព្ភោតិ ឥត្ថី. បរិគ្គហោតិ សហាយី សស្សាមិកា. មាតាបិតិពន្ធវាបិ ញាតិពន្ធុ. សគោត្តោ គោត្តពន្ធុ. ឯកាចរិយកុលេ វា ឯកជាតិមន្តំ វា ឧគ្គហិតមន្តោ មន្តពន្ធុ. ធនុសិប្បាទិសទ្ធិំ ឧគ្គហិតកោ សិប្បពន្ធុ. ‘‘មិត្តពន្ធវាតិបិ ពន្ធូ’’តិ កត្ថចិ បោត្ថកេ បាឋោ ទិស្សតិ.

គិជ្ឈតីតិ កិលេសកាមេន បត្ថេតិ. អនុគិជ្ឈតីតិ អនុ អនុ គិជ្ឈតិ បុនប្បុនំ បត្ថេតិ. បលិគិជ្ឈតីតិ សមន្តតោ បត្ថេតិ. បលិពជ្ឈតីតិ វិសេសេន បត្ថេតិ. ‘‘ឱឡារិកត្តេន និមិត្តគ្គាហវសេន គិជ្ឈតិ, អនុគិជ្ឈតិ, អនុព្យញ្ជនគ្គាហវសេន បលិគិជ្ឈតិ, បលិពជ្ឈតី’’តិ ឯវមេកេ វណ្ណយន្តិ.

៥. បញ្ចមគាថាយំ អយំ សង្ខេបត្ថោ – តំ បុគ្គលំ អពលខ្យា កិលេសា ពលីយន្តិ សហន្តិ មទ្ទន្តិ. សទ្ធាពលាទិវិរហេន វា អពលំ តំ បុគ្គលំ អពលា កិលេសា ពលីយន្តិ, អពលត្តា ពលីយន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា តំ កាមគិទ្ធំ កាមរត្តំ កាមបរិយេសន្តញ្ច សីហាទយោ ច បាកដបរិស្សយា, កាយទុច្ចរិតាទយោ ច អបាកដបរិស្សយា មទ្ទន្តិ. តតោ អបាកដបរិស្សយេហិ អភិភូតំ តំ បុគ្គលំ ជាតិអាទិទុក្ខំ ភិន្នំ នាវំ ឧទកំ វិយ អន្វេតិ.

អពលាតិ នត្ថិ ឯតេសំ ពលន្តិ អពលា, ពលវិរហិតា. ទុព្ពលាតិ មន្ទបយោគាពលេន កត្តព្ពកិច្ចវិរហិតា. អប្បពលាតិ អប្បំ បរិត្តំ ឯតេសំ ពលន្តិ អប្បពលា, យុជ្ឈិតុំ អសមត្ថា. អប្បថាមកាតិ អប្បោ បរិត្តោ ថាមោ ឯតេសំ វាយាមោ ឧស្សាហោតិ អប្បថាមកា. ហីនា និហីនា បយោគហីនេន. ឱមកា ថាមហីនេន. លាមកា បច្ចយហីនេន. ឆតុក្កា អជ្ឈាសយហីនេន. បរិត្តា បត្តិហីនេន. សហន្តីតិ មទ្ទន្តិ ឃដ្ដនំ ឧប្បាទេន្តិ. បរិសហន្តីតិ សព្ពតោ មទ្ទន្តិ. អភិភវន្តិ អបរាបរំ ឧប្បត្តិវសេន. អជ្ឈោត្ថរន្តិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន. បរិយាទិយន្តិ សុស្សោសេត្វា ឋានេន. មទ្ទន្តិ កុសលុប្បត្តិនិវារណេន.

សទ្ធាពលន្តិ សទ្ទហន្តិ ឯតាយ, សយំ វា សទ្ទហតិ, សទ្ទហនមត្តមេវ វា ឯសាតិ សទ្ធា. សា សទ្ទហនលក្ខណា, ឱកប្បនលក្ខណា វា, សម្បសាទនរសា ឧទកប្បសាទកមណិ វិយ. បក្ខន្ទនរសា វា ឱឃុត្តរណោ វិយ. អកាលុសិយបច្ចុបដ្ឋានា, អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា វា. សទ្ធេយ្យវត្ថុបទដ្ឋានា, សោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានា វា. សា ហត្ថវិត្តពីជានិ វិយ ទដ្ឋព្ពា. អសទ្ធិយេ ន កម្បតីតិ សទ្ធាពលំ. វីរិយពលន្តិ វីរស្ស ភាវោ វីរិយំ, វីរានំ វា កម្មំ វីរិយំ, វិធិនា វា នយេន ឧបាយេន ឦរយិតព្ពំ បវត្តយិតព្ពន្តិ វីរិយំ. តំ បនេតំ ឧបត្ថម្ភនលក្ខណញ្ច បគ្គហណលក្ខណញ្ច វីរិយំ, សហជាតានំ ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ វចនតោ (អ. និ. ៤.១១៣) សំវេគបទដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ វា. សម្មា អារទ្ធំ សព្ពសម្បត្តីនំ មូលន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កោសជ្ជេ ន កម្បតីតិ វីរិយពលំ. សតិយា លក្ខណាទីនិ វុត្តានេវ.

មុដ្ឋស្សច្ចេ ន កម្បតីតិ សតិពលំ. សហជាតានិ សម្មា អាធីយតិ ឋបេតីតិ សមាធិ. សោ បាមោក្ខលក្ខណោ អវិក្ខេបលក្ខណោ វា, សហជាតានំ ធម្មានំ អារម្មណេ សម្បិណ្ឌនរសោ ន្ហានិយចុណ្ណានំ ឧទកំ វិយ, ឧបសមបច្ចុបដ្ឋានោ, ញាណបច្ចុបដ្ឋានោ វា. ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតី’’តិ ហិ វុត្តំ. វិសេសតោ សុខបទដ្ឋានោ និវាតេ បទីបច្ចីនំ ឋិតិ វិយ ចេតសោ ឋិតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឧទ្ធច្ចេ ន កម្បតីតិ សមាធិពលំ. បជានាតីតិ បញ្ញា. កិំ បជានាតិ? ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៥) នយេន អរិយសច្ចានិ. សា យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសា បទីបោ វិយ, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. អវិជ្ជាយ ន កម្បតីតិ បញ្ញាពលំ. ហិរិពលំ ឱត្តប្បពលន្តិ អហិរិកេ ន កម្បតីតិ ហិរិពលំ. អនោត្តប្បេ ន កម្បតីតិ ឱត្តប្បពលំ. អយំ ឧភយវសេន អត្ថវណ្ណនា ហោតិ. កាយទុច្ចរិតាទីហិ ហិរីយតីតិ ហិរី, លជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. តេហិ ឯវ ឱត្តប្បតីតិ ឱត្តប្បំ, បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ អធិវចនំ.

តេសំ នានាករណទីបនត្ថំ – ‘‘សមុដ្ឋានំ អធិបតិ, លជ្ជាទិលក្ខណេន ចា’’តិ ឥមំ មាតិកំ ឋបេត្វា អយំ វិត្ថារកថា វុត្តា – អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី នាម, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ នាម. អត្តាធិបតិ ហិរី នាម, លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ នាម. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី នាម, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ នាម. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី នាម, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ នាម.

តត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ – ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា, វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា, សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា, ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា. កថំ? ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ន ជាតិសម្បន្នានំ កម្មំ, ហីនជច្ចានំ កេវដ្ដាទីនំ ឥទំ កម្មំ, មាទិសស្ស ជាតិសម្បន្នស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ តាវ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបករណំ នាមេតំ ទហរេហិ កត្តព្ពំ កម្មំ, មាទិសស្ស វយេ ឋិតស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ ទុព្ពលជាតិកានំ កម្មំ, មាទិសស្ស សូរភាវសម្បន្នស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘‘បាបកម្មំ នាមេតំ អន្ធពាលានំ កម្មំ, ន បណ្ឌិតានំ. មាទិសស្ស បណ្ឌិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ ឯវំ ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ. សមុដ្ឋាបេត្វា ច បន អត្តនោ ចិត្តេ ហិរិំ បវេសេត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី នាម ហោតិ. កថំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ នាម? ‘‘សចេ ត្វំ បាបកម្មំ ករិស្សសិ, ចតូសុ បរិសាសុ គរហប្បត្តោ ភវិស្សសិ –

‘‘គរហិស្សន្តិ តំ វិញ្ញូ, អសុចិំ នាគរិកោ យថា;

វជ្ជិតោ សីលវន្តេហិ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសី’’តិ. (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាមាវចរកុសល ធម្មុទ្ទេសកថា) –

ឯវំ បច្ចវេក្ខន្តោ ហិ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋិតេន ឱត្តប្បេន បាបកម្មំ ន ករោតិ, ឯវំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ នាម ហោតិ.

កថំ អត្តាធិបតិ ហិរី នាម? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ អត្តានំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘‘មាទិសស្ស សទ្ធាបព្ពជិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ធុតង្គធរស្ស ន យុត្តំ បាបកម្មំ កាតុ’’ន្តិ បាបំ ន ករោតិ. ឯវំ អត្តាធិបតិ ហិរី នាម ហោតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សោ អត្តានំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ កាមាវចរកុសល ធម្មុទ្ទេសកថា; អ. និ. ៣.៤០).

កថំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ នាម? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ លោកំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. យថាហ –