១៦. សារិបុត្តសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៩០. សោឡសមេ ន មេ ទិដ្ឋោតិ សារិបុត្តសុត្តនិទ្ទេសោ. តត្ថ ឥតោ បុព្ពេតិ ឥតោ សង្កស្សនគរេ ឱតរណតោ បុព្ពេ. វគ្គុវទោតិ សុន្ទរវទោ. តុសិតា គណិមាគតោតិ តុសិតកាយា ចវិត្វា មាតុកុច្ឆិំ អាគតត្តា តុសិតា អាគតោ. គណាចរិយត្តា គណី. សន្តុដ្ឋដ្ឋេន វា តុសិតសង្ខាតា ទេវលោកា គណិំ អាគតោ, តុសិតានំ វា អរហន្តានំ គណិំ អាគតោតិ.

ឥមិនា ចក្ខុនាតិ ឥមិនា អត្តភាវបរិយាបន្នេន បកតិមំសចក្ខុនា. ឥមិនា អត្តភាវេនាតិ ឥមិនា បច្ឆិមេន អត្តភាវេន. តាវតិំសភវនេតិ តាវតិំសទេវលោកេ. បារិច្ឆត្តកមូលេតិ កោវិឡាររុក្ខស្ស ហេដ្ឋា. បណ្ឌុកម្ពលសិលាយន្តិ រត្តកម្ពលសទិសបាសាណបិដ្ឋេ. វស្សំ វុដ្ឋោតិ វុដ្ឋវស្សោ. ទេវគណបរិវុតោតិ ទេវសង្ឃេន បរិវារិតោ. ឱតិណ្ណោតិ អវតិណ្ណោ. ឥមំ ទស្សនំ បុព្ពេតិ អញ្ញត្រ ឥមម្ហា ទស្សនា បុព្ពេ. ន ទិដ្ឋោតិ អញ្ញទា ន ទិដ្ឋបុព្ពោ.

ខត្តិយស្ស វាតិ ខត្តិយស្ស វទន្តស្ស ន សុតោ. ព្រាហ្មណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

មធុរវទោតិអាទីសុ ព្យញ្ជនសម្បន្នំ មធុរំ វទតីតិ មធុរវទោ. បេមជនកំ បេមារហំ វទតីតិ បេមនីយវទោ. ហទយង្គមចិត្តេ ឋបនយោគ្យំ វទតីតិ ហទយង្គមវទោ. ករវីកសកុណសទ្ទោ វិយ មធុរឃោសោ អស្សាតិ ករវីករុតមញ្ជុឃោសោ. វិស្សដ្ឋោ ចាតិ អបលិពុទ្ធោ តត្ថ តត្ថ អបក្ខលនោ. វិញ្ញេយ្យោ ចាតិ សុវិជានេយ្យោ ច. មញ្ជុ ចាតិ មធុរោ ច. សវនីយោ ចាតិ កណ្ណសុខោ ច. ពិន្ទុ ចាតិ ឃនោ ច. អវិសារី ចាតិ ន បត្ថដោ ច. គម្ភីរោ ចាតិ ន ឧត្តានោ ច. និន្នាទិ ចាតិ ឃោសវន្តោ ច. អស្សាតិ អស្ស សត្ថុនោ. ពហិទ្ធា បរិសាយាតិ បរិសតោ ពហិ. ន និច្ឆរតីតិ ន និក្ខមតិ. កិំការណា? ឯវរូបោ មធុរសទ្ទោ និក្ការណា មា វិនស្សតូតិ. ព្រហ្មស្សរោតិ អញ្ញេ ឆិន្នស្សរាបិ ភិន្នស្សរាបិ កាកស្សរាបិ ហោន្តិ, អយំ បន មហាព្រហ្មុនោ សរសទិសេន សរេន សមន្នាគតោ. មហាព្រហ្មុនោ ហិ បិត្តសេម្ហេហិ អបលិពុទ្ធត្តា សរោ វិសុទ្ធោ ហោតិ, ភគវតាបិ កតកម្មំ វត្ថុំ សោធេតិ, វត្ថុនោ សុទ្ធត្តា នាភិតោ បដ្ឋាយ សមុដ្ឋហន្តោ សរោ វិសុទ្ធោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតាវ សមុដ្ឋាតិ. ករវីកោ វិយ ភណតីតិ ករវីកភាណី, មត្តករវីករុតមញ្ជុឃោសោតិ អត្ថោ.

តារេតីតិ អខេមន្តដ្ឋានំ អតិក្កាមេតិ. ឧត្តារេតីតិ ខេមន្តភូមិំ ឧបនេន្តោ តារេតិ. និត្តារេតីតិ អខេមន្តដ្ឋានតោ និក្ខាមេន្តោ តារេតិ. បតារេតីតិ បរិគ្គហេត្វា តារេតិ, ហត្ថេន បរិគ្គហេត្វា វិយ តារេតីតិ អត្ថោ. សព្ពម្បេតំ តារណុត្តារណាទិខេមន្តដ្ឋានេ ឋបនមេវាតិ អាហ – ‘‘ខេមន្តភូមិំ សម្បាបេតី’’តិ. សត្តេតិ វេនេយ្យសត្តេ. មហាគហនតាយ មហានត្ថតាយ ទុន្និត្តរិយតាយ ច ជាតិយេវ កន្តារោ ជាតិកន្តារោ, តំ ជាតិកន្តារំ.

គណស្ស សុស្សូសតីតិ គណោ អស្ស វចនំ សុស្សូសតិ សុណាតិ ឧបលក្ខេតិ. សោតំ ឱទហតីតិ សោតុកាមតាយ សោតំ អវទហតិ បតិដ្ឋាបេតិ. អញ្ញា ចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតីតិ ញាតុកាមំ ចិត្តំ បណិទហតិ. គណំ អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វាតិ ជនសមូហំ អកោសល្លសម្ភូតា អកុសលា ឧដ្ឋាបេត្វា. កុសលេ បតិដ្ឋាបេតីតិ កោសល្លសម្ភូតេ កុសលេ ឋបេតិ. សង្ឃីតិ រាសិវសេន សង្ឃោ អស្ស អត្ថីតិ សង្ឃី. បរិសវសេន គណោ អស្ស អត្ថីតិ គណី. គណស្ស អាចរិយោតិ គណាចរិយោ.

១៩១. ទុតិយគាថាយ សទេវកស្ស លោកស្ស, យថា ទិស្សតីតិ សទេវកស្ស លោកស្ស វិយ មនុស្សានម្បិ ទិស្សតិ. យថា វា ទិស្សតីតិ តច្ឆតោ អវិបរីតតោ ទិស្សតិ. ចក្ខុមាតិ ឧត្តមចក្ខុមា. ឯកោតិ បព្ពជ្ជាសង្ខាតាទីហិ ឯកោ. រតិន្តិ នេក្ខម្មរតិអាទិំ.

បតិរូបកោតិ សុវណ្ណបតិរូបកោ កុណ្ឌលោ. មត្តិកាកុណ្ឌលោវាតិ មត្តិកាយ កតកុណ្ឌលោ វិយ. លោហឌ្ឍមាសោវ សុវណ្ណឆន្នោតិ សុវណ្ណេន បដិច្ឆន្នោ លោហមាសកោ វិយ. បរិវារឆន្នាតិ បរិវារេន ឆាទិតា. អន្តោ អសុទ្ធាតិ អព្ភន្តរតោ រាគាទីហិ អបរិសុទ្ធា. ពហិ សោភមានាតិ ចីវរាទីហិ ពាហិរតោ សុន្ទរា.

អកប្បិតឥរិយាបថា ចាតិ អសជ្ជិតឥរិយាបថា. បណិធិសម្បន្នាតិ បរិបុណ្ណបត្ថនា.

វិសុទ្ធសទ្ទោតិ បរិសុទ្ធកិត្តិសទ្ទោ, យថាភូតថុតិឃោសោតិ អត្ថោ. គតកិត្តិសទ្ទសិលោកោតិ កិត្តិសទ្ទញ្ច សិលោកញ្ច គហេត្វា ចរណសីលោ. កត្ថ វិសុទ្ធសទ្ទោតិ ចេ? ‘‘នាគភវនេ ច សុបណ្ណភវនេ ចា’’តិអាទិនា នយេន វិត្ថារេត្វា វុត្តដ្ឋានេ. តតោ ច ភិយ្យោតិ តតោ វុត្តប្បការតោ ច វេនេយ្យវសេន អតិរេកតរោបិ ទិស្សតិ.

សព្ពំ រាគតមន្តិ សកលំ រាគន្ធការំ. ទោសតមាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អន្ធករណន្តិ បញ្ញាលោកនិវារណករណំ. អចក្ខុករណន្តិ បញ្ញាចក្ខុនោ អករណំ. អញ្ញាណករណន្តិ ញាណេន អជាននករណំ. បញ្ញានិរោធិកន្តិ បញ្ញានយននាសកំ. វិឃាតបក្ខិកន្តិ បីឡាកោដ្ឋាសិកំ. អនិព្ពានសំវត្តនិកន្តិ អបច្ចយអមតនិព្ពានត្ថាយ ន សំវត្តនិកំ.

សព្ពំ តំ តេន ពោធិញាណេន ពុជ្ឈីតិ តំ សកលំ តេន ចតុមគ្គញាណវសេន ពុជ្ឈិ. បឋមមគ្គវសេន ជានិ អនុពុជ្ឈិ. ទុតិយមគ្គវសេន បុន អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ. តតិយមគ្គវសេន បដិវេធំ បាបុណិ សម្ពុជ្ឈិ. ចតុត្ថមគ្គវសេន និស្សេសបដិវេធេន សម្មាពុជ្ឈិ. អធិគច្ឆិ ផស្សេសិ សច្ឆាកាសីតិ ឯតំ តយំ ផលវសេន យោជេតព្ពំ. បឋមទុតិយវសេន បដិលភិ. តតិយវសេន ញាណផស្សេន ផុសិ. ចតុត្ថវសេន បច្ចក្ខំ អកាសិ. អថ វា ឯកេកផលស្ស តយោបិ លព្ភន្តិ ឯវ.

នេក្ខម្មរតិន្តិ បព្ពជ្ជាទីនិ និស្សាយ ឧប្បន្នរតិំ. វិវេករតិន្តិ កាយវិវេកាទិម្ហិ ឧប្បន្នរតិំ. ឧបសមរតិន្តិ កិលេសវូបសមេ រតិំ. សម្ពោធិរតិន្តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បន្នរតិំ.

១៩២. តតិយគាថាយ ពហូនមិធ ពទ្ធានន្តិ ឥធ ពហូនំ ខត្តិយាទីនំ សិស្សានំ. សិស្សា ហិ អាចរិយបដិពទ្ធវុត្តិត្តា ‘‘ពទ្ធា’’តិ វុច្ចន្តិ. អត្ថិ បញ្ហេន អាគមន្តិ អត្ថិកោ បញ្ហេន អាគតោម្ហិ, អត្ថិកានំ វា បញ្ហេន អាគមនំ, បញ្ហេន អត្ថិ អាគមនំ វាតិ.

ពុទ្ធោតិ បទស្ស អភាវេបិ តំ ពុទ្ធន្តិ បទេ យោ សោ ពុទ្ធោ, តំ និទ្ទិសិតុកាមេន ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. សយម្ភូតិ ឧបទេសំ វិនា សយមេវ ភូតោ. អនាចរិយកោតិ សយម្ភូបទស្ស អត្ថវិវរណំ. យោ ហិ អាចរិយំ វិនា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, សោ សយម្ភូ នាម ហោតីតិ. បុព្ពេ អននុស្សុតេសូតិអាទិ អនាចរិយកភាវស្ស អត្ថប្បកាសនំ. អននុស្សុតេសូតិ អាចរិយតោ អននុស្សុតេសុ. សាមន្តិ សយមេវ. អភិសម្ពុជ្ឈីតិ ភុសំ សម្មា បដិវិជ្ឈិ. តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណីតិ តេសុ ច សច្ចេសុ សព្ពញ្ញុភាវំ បាបុណិ. យថា សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តា សព្ពញ្ញុនោ ហោន្តិ, តថា សច្ចានំ បដិវិទ្ធត្តា ឯវំ វុត្តំ. ‘‘សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ’’តិបិ បាឋោ. ពលេសុ ច វសីភាវន្តិ ទសសុ ច តថាគតពលេសុ ឥស្សរភាវំ បាបុណិ. យោ សោ ឯវំ ភូតោ, សោ ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខាធិគមបរិភាវិតខន្ធសន្តានំ ឧបាទាយ បណ្ណត្តិកោ, សព្ពញ្ញុតបទដ្ឋានំ វា សច្ចាភិសម្ពោធិមុបាទាយ បណ្ណត្តិកោ សត្តវិសេសោ ពុទ្ធោ. ឯត្តាវតា អត្ថតោ ពុទ្ធវិភាវនា កតា ហោតិ.

ឥទានិ ព្យញ្ជនតោ វិភាវេន្តោ ‘‘ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យថា លោកេ អវគន្តា ‘‘អវគតោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ. យថា បណ្ណសោសា វាតា ‘‘បណ្ណសុសា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ. សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មពុជ្ឈនសមត្ថាយ ពុទ្ធិយា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មានំ ញាណចក្ខុនា ទិដ្ឋត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោតិ អញ្ញេន អពោធនីយតោ សយមេវ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិសវិតាយ ពុទ្ធោតិ នានាគុណវិកសនតោ បទុមមិវ វិកសនដ្ឋេន ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោតិអាទីហិ ឆហិ បរិយាយេហិ ចិត្តសង្កោចករធម្មប្បហានេន និទ្ទាយ វិពុទ្ធោ បុរិសោ វិយ សព្ពកិលេសនិទ្ទាយ វិពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សង្ខា សង្ខាតន្តិ អត្ថតោ ឯកត្តា សង្ខាតេនាតិ វចនស្ស កោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. តណ្ហាលេបទិដ្ឋិលេបាភាវេន និរុបលេបសង្ខាតេន សវាសនានំ សព្ពកិលេសានំ បហីនត្តា ឯកន្តវចនេន វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ រាគទោសមោហាវសេសេហិ សព្ពកិលេសេហិ និក្កិលេសោ.

ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោតិ គមនត្ថានំ ធាតូនំ ពុជ្ឈនត្ថត្តា ពុជ្ឈនត្ថាបិ ធាតុយោ គមនត្ថា ហោន្តេវ, តស្មា ឯកាយនមគ្គំ គតត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាយនមគ្គោ ចេត្ថ –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមាយនំ;

នាវា ឧត្តរសេតូ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’តិ. (ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ១០១) –

មគ្គស្ស ពហូសុ នាមេសុ អយននាមេន វុត្តមគ្គនាមេន វុត្តោ. តស្មា ឯកមគ្គភូតោ មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ អត្ថោ. អថ វា ឯកេន អយិតព្ពោ មគ្គោតិ ឯកាយនមគ្គោ. ឯកេនាតិ គណសង្គណិកំ បហាយ បវិវិត្តេន. អយិតព្ពោតិ បដិបជ្ជិតព្ពោ, អយន្តិ វា ឯតេនាតិ អយនោ, សំសារតោ និព្ពានំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯកេសំ អយនោតិ ឯកាយនោ. ឯកេសន្តិ សេដ្ឋានំ. សព្ពសត្តសេដ្ឋា ច សម្មាសម្ពុទ្ធា, តស្មា ឯកេសំ មគ្គភូតោ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ អយនភូតោ មគ្គោតិ វុត្តំ ហោតិ. អយតីតិ វា អយនោ, គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ អយនោ មគ្គោតិ ឯកាយនមគ្គោ. ឯកស្មិំយេវ ពុទ្ធសាសនេ បវត្តមានោ មគ្គោ, ន អញ្ញត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. អបិ ច ឯកំ អយតីតិ ឯកាយនោ. បុព្ពភាគេ នានាមុខភាវនានយប្បវត្តោបិ អបរភាគេ ឯកំ និព្ពានមេវ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា ឯកាយនមគ្គោតិ ឯកនិព្ពានគមនមគ្គោតិ អត្ថោ.

ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ន បរេហិ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោ, កិន្តុ សយមេវ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភត្តា ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធិ ពុទ្ធំ ពោធោតិ បរិយាយវចនមេតំ. តត្ថ យថា ‘‘នីលរត្តគុណយោគា នីលោ បដោ, រត្តោ បដោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធគុណយោគា ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ ញាបេតុំ វុត្តំ.

តតោ បរំ ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមន្តិអាទិ ‘‘អត្ថមនុគតា អយំ បញ្ញត្តី’’តិ ញាបនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ មិត្តា សហាយា. អមច្ចា ភច្ចា. ញាតី បិតុបក្ខិកា. សាលោហិតា មាតុបក្ខិកា. សមណា បព្ពជ្ជុបគតា. ព្រាហ្មណា ភោវាទិនោ, សមិតបាបពាហិតបាបា វា. ទេវតា សក្កាទយោ ព្រហ្មានោ ច. វិមោក្ខន្តិកន្តិ វិមោក្ខោ អរហត្តមគ្គោ, វិមោក្ខស្ស អន្តោ អរហត្តផលំ, តស្មិំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ វិមោក្ខន្តិកំ នាមំ. សព្ពញ្ញុភាវោ ហិ អរហត្តមគ្គេន សិជ្ឈតិ, អរហត្តផលោទយេ សិទ្ធំ ហោតិ. តស្មា សព្ពញ្ញុភាវោ វិមោក្ខន្តេ ភវោ ហោតិ. តំ នេមិត្តិកម្បិ នាមំ វិមោក្ខន្តេ ភវំ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តាន’’ន្តិ. ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភាតិ មហាពោធិរុក្ខមូលេ យថាវុត្តក្ខណេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភេន សហ. សច្ឆិកា បញ្ញត្តីតិ អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ សព្ពធម្មសច្ឆិកិរិយាយ វា ជាតា បញ្ញត្តិ. យទិទំ ពុទ្ធោតិ បញ្ញត្តិ. អយំ ព្យញ្ជនតោ ពុទ្ធវិភាវនា. ឥតោ បរំ វហស្សេតំ ភារន្តិ បរិយោសានំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយត្តា យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ.

១៩៣. ចតុត្ថគាថាយ វិជិគុច្ឆតោតិ ជាតិអាទីហិ អដ្ដីយតោ. រិត្តមាសនន្តិ វិវិត្តំ មញ្ចបីឋំ. បព្ពតានំ គុហាសុ វាតិ បព្ពតគុហាសុ វា រិត្តមាសនំ ភជតោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ជាតិយា វិជិគុច្ឆតោតិ ជាតិំ វិជិគុច្ឆតោ. ជរាយ. ព្យាធិនាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ភជតោតិ ឯវមាទីសុ ភជតោតិ ភជន្តស្ស. សេវតោតិ សេវន្តស្ស. និសេវតោតិ សម្មា សេវន្តស្ស. សំសេវតោតិ បុនប្បុនំ សេវន្តស្ស. បដិសេវតោតិ ឧបគន្ត្វា សេវន្តស្ស. បព្ពតបព្ភារាតិ បព្ពតកុច្ឆិយោ.

១៩៤. បញ្ចមគាថាយ ឧច្ចាវចេសូតិ ហីនបណីតេសុ. សយនេសូតិ វិហារាទីសុ សេនាសនេសុ. កីវន្តោ តត្ថ ភេរវាតិ កិត្តកា តត្ថ ភយការណា. ‘‘កុវន្តោ’’តិបិ បាឋោ, កូជន្តោតិ ចស្ស អត្ថោ.

កុវន្តោតិ សទ្ទាយន្តោ. កូជន្តោតិ អព្យត្តសទ្ទំ ករោន្តោ. នទន្តោតិ ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តោ. សទ្ទំ ករោន្តោតិ វាចំ ភាសន្តោ. កតីតិ បុច្ឆា. កិត្តកាតិ បមាណបុច្ឆា. កីវតកាតិ បរិច្ឆេទបុច្ឆា. កីវពហុកាតិ បមាណបរិច្ឆេទបុច្ឆា. តេ ភេរវាតិ ឯតេ ភយជននុបទ្ទវា ភយារម្មណា. កីវពហុកាតិ បុច្ឆិតេ អារម្មណេ ទស្សេតុំ ‘‘សីហា ព្យគ្ឃា ទីបី’’តិអាទីហិ វិស្សជ្ជេតិ.

១៩៥. ឆដ្ឋគាថាយ កតិ បរិស្សយាតិ កិត្តកា ឧបទ្ទវា. អគតំ ទិសន្តិ និព្ពានំ. តញ្ហិ អគតបុព្ពត្តា អគតំ, និទ្ទិសិតព្ពតោ ទិសា ចាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អគតំ ទិស’’ន្តិ. អមតំ ទិស’’ន្តិបិ បាឋោ. អភិសម្ភវេតិ អភិសម្ភវេយ្យ. បន្តម្ហីតិ បរិយន្តេ.

អគតបុព្ពា សា ទិសាតិ យា ទិសា សុបិនន្តេនបិ ន គតបុព្ពា. ន សា ទិសា គតបុព្ពាតិ ឯសា ទិសា វុត្តនយេន ន គតបុព្ពា. ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនាតិ អនេន ទីឃកាលេន.

សមតិត្តិកន្តិ អន្តោមុខវដ្ដិលេខំ បាបេត្វា សមភរិតំ. អនវសេកន្តិ អនវសិញ្ចនកំ អបរិសិញ្ចនកំ កត្វា. តេលបត្តន្តិ បក្ខិត្តតេលំ តេលបត្តំ. បរិហរេយ្យាតិ ហរេយ្យ អាទាយ គច្ឆេយ្យ. ឯវំ សចិត្តមនុរក្ខេតិ តំ តេលភរិតំ បត្តំ វិយ អត្តនោ ចិត្តំ កាយគតាយ សតិយា គោចរេ ចេវ សម្បយុត្តសតិយា ចាតិ ឧភិន្នំ អន្តរេ បក្ខិបិត្វា យថា មុហុត្តម្បិ ពហិទ្ធា គោចរេ ន វិក្ខិបតិ, តថា បណ្ឌិតោ យោគាវចរោ រក្ខេយ្យ គោបយេយ្យ. កិំការណា? ឯតស្ស ហិ –

‘‘ទុន្និគ្គហស្ស លហុនោ, យត្ថកាមនិបាតិនោ;

ចិត្តស្ស ទមថោ សាធុ, ចិត្តំ ទន្តំ សុខាវហំ’’. (ធ. ប. ៣៥);

តស្មា –

‘‘សុទុទ្ទសំ សុនិបុណំ, យត្ថកាមនិបាតិនំ;

ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវី, ចិត្តំ គុត្តំ សុខាវហំ’’. (ធ. ប. ៣៦);

ឥទញ្ហិ –

‘‘ទូរង្គមំ ឯកចរំ, អសរីរំ គុហាសយំ;

យេ ចិត្តំ សំយមេស្សន្តិ, មោក្ខន្តិ មារពន្ធនា’’. (ធ. ប. ៣៧);

ឥតរស្ស បន –

‘‘អនវដ្ឋិតចិត្តស្ស, សទ្ធម្មំ អវិជានតោ;

បរិប្លវបសាទស្ស, បញ្ញា ន បរិបូរតិ’’. (ធ. ប. ៣៨);

ថិរកម្មដ្ឋានសហាយស្ស បន –

‘‘អនវស្សុតចិត្តស្ស, អនន្វាហតចេតសោ;

បុញ្ញបាបបហីនស្ស, នត្ថិ ជាគរតោ ភយំ’’. (ធ. ប. ៣៩);

តស្មា ឯតំ –

‘‘ផន្ទនំ ចបលំ ចិត្តំ, ទូរក្ខំ ទុន្និវារយំ;

ឧជុំ ករោតិ មេធាវី, ឧសុការោវ តេជនំ’’. (ធ. ប. ៣៣);

ឯវំ ឧជុំ ករោន្តោ សចិត្តមនុរក្ខេ.

បត្ថយានោ ទិសំ អគតបុព្ពន្តិ ឥមស្មិំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានេ កម្មំ អារភិត្វា អនមតគ្គេ សំសារេ អគតបុព្ពំ ទិសំ បត្ថេន្តោ វុត្តនយេន សកំ ចិត្តំ រក្ខេយ្យាតិ អត្ថោ. កា បនេសា ទិសា នាម –

‘‘មាតាបិតា ទិសា បុព្ពា, អាចរិយា ទក្ខិណា ទិសា;

បុត្តទារា ទិសា បច្ឆា, មិត្តាមច្ចា ច ឧត្តរា.

‘‘ទាសកម្មករា ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ សមណព្រាហ្មណា;

ឯតា ទិសា នមស្សេយ្យ, អលមត្តោ កុលេ គិហី’’តិ. (ទី. និ. ៣.២៧៣) –

ឯត្ថ តាវ មាតាបិតាទយោ ‘‘ទិសា’’តិ វុត្តា.

‘‘ទិសា ចតស្សោ វិទិសា ចតស្សោ, ឧទ្ធំ អធោ ទស ទិសា ឥមាយោ;

កតមំ ទិសំ តិដ្ឋតិ នាគរាជា, យមទ្ទសា សុបិនេ ឆព្ពិសាណ’’ន្តិ. (ជា. ១.១៦.១០៤) –

ឯត្ថ បុរត្ថិមាទិភេទា ទិសាវ ‘‘ទិសា’’តិ វុត្តា.

‘‘អគារិនោ អន្នទបានវត្ថទា, អវ្ហាយិកា តម្បិ ទិសំ វទន្តិ;

ឯសា ទិសា បរមា សេតកេតុ, យំ បត្វា ទុក្ខី សុខិនោ ភវន្តី’’តិ . (ជា. ១.៦.៩) –

ឯត្ថ និព្ពានំ ‘‘ទិស’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធាបិ តទេវ អធិប្បេតំ. តណ្ហក្ខយំ វិរាគន្តិអាទីហិ ទិស្សតិ អបទិស្សតិ តស្មា ‘‘ទិសា’’តិ វុច្ចតិ. អនមតគ្គេ បន សំសារេ កេនចិ ពាលបុថុជ្ជនេន សុបិនេនបិ អគតបុព្ពតាយ ‘‘អគតបុព្ពា ទិសា នាមា’’តិ វុច្ចតិ. តំ បត្ថយន្តេន កាយគតាសតិយា យោគោ ករណីយោតិ. វជតោតិអាទីសុ ឯត្ថ មគ្គុប្បាទតោ សមីបំ វជតោ. ឋិតិក្ខណេ គច្ឆតោ. ផលោទយតោ អតិក្កមតោ.

អន្តេតិ អន្តម្ហិ ឋិតេ. បន្តេតិ វនគហនគម្ភីរេ ឋិតេ. បរិយន្តេតិ ទូរភាវេន បរិយន្តេ ឋិតេ. សេលន្តេតិ បព្ពតានំ អន្តេ. វនន្តេតិ វនឃដានំ អន្តេ. នទន្តេតិ នទីនំ អន្តេ. ឧទកន្តេតិ ឧទកានំ បរិយន្តេ. យត្ថ ន កសីយតិ ន វបីយតីតិ យស្មិំ កសនញ្ច វបនញ្ច ន ករីយតិ. ជនន្តំ អតិក្កមិត្វា ឋិតេ. មនុស្សានំ អនុបចារេតិ កសនវបនវសេន មនុស្សេហិ អនុបចរិតព្ពេ សេនាសនេ.

១៩៦. សត្តមគាថាយ ក្យាស្ស ព្យប្បថយោ អស្សូតិ កិទិសានិ តស្ស វចនានិ អស្សុ.

មុសាវាទំ បហាយាតិ ឯត្ថ មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជនកោ វចីបយោគោ កាយបយោគោ វា. វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ – មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ, វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ, តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិ ច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ ‘‘នត្ថី’’តិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនត្ថំ វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ, អទិដ្ឋំយេវ បន ទិដ្ឋន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ.

តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ – អតថំ វត្ថុ វិសំវាទនចិត្តំ តជ្ជោ វាយាមោ បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោវ. សោ ច កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា វាចាយ វា បរវិសំវាទកកិរិយាករណេ ទដ្ឋព្ពោ. តាយ ចេ កិរិយាយ បរោ តមត្ថំ ជានាតិ, អយំ កិរិយសមុដ្ឋាបិកា ចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ.

សច្ចំ វទតីតិ សច្ចវាទី. សច្ចេន សច្ចំ សន្ទហតិ ឃដេតីតិ សច្ចសន្ធោ, ន អន្តរន្តរា មុសា វទតីតិ អត្ថោ. យោ ហិ បុរិសោ កទាចិ មុសា វទតិ, កទាចិ សច្ចំ, តស្ស មុសាវាទេន អន្តរិកតាយ សច្ចំ សច្ចេន ន ឃដិយតិ, តស្មា ន សោ សច្ចសន្ធោ. អយំ បន ន តាទិសោ, ជីវិតហេតុបិ មុសា អវត្វា សច្ចេន សច្ចំ សន្ទហតិយេវាតិ សច្ចសន្ធោ.

ថេតោតិ ថិរោ, ថិរកថោតិ អត្ថោ. ឯកោ បុគ្គលោ ហលិទ្ទិរាគោ វិយ ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុ វិយ អស្សបិដ្ឋេ ឋបិតកុម្ភណ្ឌមិវ ច ន ថិរកថោ ហោតិ. ឯកោ បាសាណលេខា វិយ ឥន្ទខីលោ វិយ ច ថិរកថោ ហោតិ, អសិនា សីសំ ឆិន្ទន្តេបិ ទ្វេកថា ន កថេតិ. អយំ វុច្ចតិ ថេតោ.

បច្ចយិកោតិ បត្តិយាយិតព្ពោ, សទ្ធាយិតព្ពកោតិ អត្ថោ. ឯកច្ចោ ហិ បុគ្គលោ ន បច្ចយិកោ ហោតិ, ‘‘ឥទំ កេន វុត្តំ, អសុកេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘មា តស្ស វចនំ សទ្ទហថា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. ឯកោ បច្ចយិកោ ហោតិ, ‘‘ឥទំ កេន វុត្តំ, អសុកេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘យទិ តេន វុត្តំ, ឥទមេវ បមាណំ, ឥទានិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ នត្ថិ, ឯវមេវ ឥទ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, អយំ វុច្ចតិ បច្ចយិកោ. អវិសំវាទកោ លោកស្សាតិ តាយ សច្ចវាទិតាយ លោកំ ន វិសំវាទេតីតិ អត្ថោ.

បិសុណំ វាចំ បហាយាតិអាទីសុ យាយ វាចាយ យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណវាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, យា វាចា សយម្បិ ផរុសា, នេវ កណ្ណសុខា ន ហទយង្គមា, អយំ ផរុសវាចា. យេន សម្ផំ បលបតិ និរត្ថកំ, សោ សម្ផប្បលាបោ. តេសំ មូលភូតាបិ ចេតនា បិសុណវាចាទិនាមមេវ លភតិ, សា ឯវ ឥធ អធិប្បេតាតិ.

តត្ថ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរេសំ វា ភេទាយ អត្តនោ បិយកម្យតាយ វា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណវាចា. សា យស្ស ភេទំ ករោតិ, តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា.

តស្សា ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ – ភិន្ទិតព្ពោ បរោ, ‘‘ឥតិ ឥមេ នានា ភវិស្សន្តិ វិនា ភវិស្សន្តី’’តិ ភេទបុរេក្ខារតា វា, ‘‘ឥតិ អហំ បិយោ ភវិស្សាមិ វិស្សាសិកោ’’តិ បិយកម្យតា វា, តជ្ជោ វាយាមោ, តស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ.

ឥមេសំ ភេទាយាតិ យេសំ ឥតោតិ វុត្តានំ សន្តិកេ សុតំ, តេសំ ភេទាយ. ភិន្នានំ វា សន្ធាតាតិ ទ្វិន្នំ មិត្តានំ វា សមានុបជ្ឈាយកាទីនំ វា កេនចិទេវ ការណេន ភិន្នានំ ឯកមេកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឦទិសេ កុលេ ជាតានំ ឯវំ ពហុស្សុតានំ ឥទំ ន យុត្ត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា សន្ធានំ កត្តា. អនុប្បទាតាតិ សន្ធានានុប្បទាតា, ទ្វេ ជនេ សមគ្គេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឯវរូបេ កុលេ ជាតានំ ឯវរូបេហិ គុណេហិ សមន្នាគតានំ អនុច្ឆវិកមេត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ទឡ្ហីកម្មំ កត្តាតិ អត្ថោ.

សមគ្គោ អារាមោ អស្សាតិ សមគ្គារាមោ, យត្ថ សមគ្គា នត្ថិ, តត្ថ វសិតុម្បិ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘សមគ្គរាមោ’’តិបិ បាឡិ, អយមេវត្ថោ. សមគ្គរតោតិ សមគ្គេសុ រតោ, តេ បហាយ អញ្ញត្រ គន្តុម្បិ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. សមគ្គេ ទិស្វាបិ សុត្វាបិ នន្ទតីតិ សមគ្គនន្ទី. សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតាតិ យា វាចា សត្តេ សមគ្គេយេវ ករោតិ, តំ សាមគ្គិគុណបរិទីបកមេវ វាចំ ភាសតិ, ន ឥតរន្តិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសវាចា. មម្មច្ឆេទកោបិ បយោគោ ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ. មាតាបិតរោ ហិ កទាចិ បុត្តកេ ឯវម្បិ វទន្តិ ‘‘ចោរា វោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តូ’’តិ, ឧប្បលបត្តម្បិ ច នេសំ ឧបរិ បតន្តំ ន ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច កទាចិ និស្សិតកេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំ ឥមេ អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ ចរន្តិ, និទ្ធមថ នេ’’តិ. អថ ច នេសំ អាគមាធិគមសម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ. យថា ច ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ, ឯវំ វចនសណ្ហតាយ អផរុសវាចាបិ ន ហោតិ. ន ហិ មារាបេតុកាមស្ស ‘‘ឥមំ សុខំ សយាបេថា’’តិ វចនំ អផរុសវាចា ហោតិ, ចិត្តផរុសតាយ បនេសា ផរុសវាចាវ, សា យំ សន្ធាយ បវត្តិតា. តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា តយោ សម្ភារា – អក្កោសិតព្ពោ បរោ កុបិតចិត្តំ អក្កោសនាតិ.

នេលាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នាស្សា ឯលន្តិ នេលា, និទ្ទោសាតិ អត្ថោ. ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ’’តិ (ឧទា. ៦៥; បេដកោ. ២៥) ឯត្ថ វុត្តនេលំ វិយ. កណ្ណសុខាតិ ព្យញ្ជនមធុរតាយ កណ្ណានំ សុខា, សូចិវិជ្ឈនំ វិយ កណ្ណសូលំ ន ជនេតិ. អត្ថមធុរតាយ សកលសរីរេ កោបំ អជនេត្វា បេមំ ជនេតីតិ បេមនិយា. ហទយំ គច្ឆតិ អបដិហញ្ញមានា សុខេន ចិត្តំ បវិសតីតិ ហទយង្គមា. គុណបរិបុណ្ណតាយ បុរេ ភវាតិ បោរី. បុរេ សំវទ្ធនារី វិយ សុកុមារាតិបិ បោរី. បុរស្ស ឯសាតិបិ បោរី, នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ ហិ យុត្តកថា ហោន្តិ, បិតិមត្តំ បិតាតិ ភាតិមត្តំ ភាតាតិ វទន្តិ. ឯវរូបី កថា ពហុនោ ជនស្ស កន្តា ហោតីតិ ពហុជនកន្តា. កន្តភាវេនេវ ពហុនោ ជនស្ស មនាបា ចិត្តវុឌ្ឍិករាតិ ពហុជនមនាបា.

អនត្ថវិញ្ញាបិកា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា សម្ផប្បលាបោ. សោ អាសេវនមន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ, អាសេវនមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថា បុរេក្ខារតា, តថារូបីកថាកថនញ្ច.

កាលេន វទតីតិ កាលវាទី, វត្តព្ពយុត្តកាលំ សល្លក្ខេត្វា វទតីតិ អត្ថោ. ភូតំ តច្ឆំ សភាវមេវ វទតីតិ ភូតវាទី. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថសន្និស្សិតមេវ កត្វា វទតីតិ អត្ថវាទី. នវលោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ ធម្មវាទី. សំវរវិនយបហានវិនយសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ វិនយវាទី. និធានំ វុច្ចតិ ឋបនោកាសោ, និធានមស្សា អត្ថីតិ និធានវតី, ហទយេ និធាតព្ពយុត្តំ វាចំ ភាសិតាតិ អត្ថោ. កាលេនាតិ ឯវរូបិំ ភាសមានោបិ ច ‘‘អហំ និធានវតិំ វាចំ ភាសិស្សាមី’’តិ ន អកាលេន ភាសតិ, យុត្តកាលំ បន អបេក្ខិត្វាវ ភាសតីតិ អត្ថោ. សាបទេសន្តិ សឧបមំ, សការណន្តិ អត្ថោ. បរិយន្តវតិន្តិ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា យថាស្សា បរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ភាសតីតិ អត្ថោ. អត្ថសំហិតន្តិ អនេកេហិ នយេហិ វិភជន្តេន បរិយាទាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អត្ថសម្បន្នំ. យំ វា សោ អត្ថវាទី អត្ថំ វទតិ, តេន អត្ថេន សហិតត្តា អត្ថសំហិតំ វាចំ ភាសតិ, ន អញ្ញំ និក្ខិបិត្វា អញ្ញំ ភាសតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ចតូហិ វចីសុចរិតេហីតិ ‘‘មុសាវាទំ បហាយា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តេហិ ចតូហិ វាចាហិ យុត្តេហិ សុដ្ឋុ ចរិតេហិ. សមន្នាគតោតិ អបរិហីនោ. ចតុទោសាបគតំ វាចំ ភាសតីតិ អប្បិយាទីហិ ចតូហិ ទោសេហិ អបគតំ បរិហីនំ វាចំ ភាសតិ.

អត្ថិ អគោចរោតិ កិញ្ចាបិ ថេរោ សមណាចារំ សមណគោចរំ កថេតុកាមោ ‘‘អត្ថិ អគោចរោ, អត្ថិ គោចរោ’’តិ បទំ ឧទ្ធរិ, យថា បន មគ្គកុសលោ បុរិសោ មគ្គំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ បឋមំ មុញ្ចិតព្ពំ សភយមគ្គំ ឧប្បថមគ្គំ អាចិក្ខតិ, បច្ឆា គហេតព្ពំ ខេមមគ្គំ ឧជុមគ្គំ, ឯវមេវ មគ្គកុសលបុរិសសទិសោ ធម្មសេនាបតិ បឋមំ បហាតព្ពំ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ អគោចរំ អាចិក្ខិត្វា បច្ឆា គោចរំ អាចិក្ខិតុកាមោ ‘‘កតមោ អគោចរោ’’តិអាទិមាហ. បុរិសេន ហិ អាចិក្ខិតមគ្គោ សម្បជ្ជេយ្យ វា ន វា, តថាគតេន អាចិក្ខិតមគ្គោ អបណ្ណកោ ឥន្ទវិស្សដ្ឋំ វជិរំ វិយ អវិរជ្ឈនកោ និព្ពាននគរំយេវ សមោសរតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បុរិសោ មគ្គកុសលោតិ ខោ តិស្ស តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៤).

យស្មា វា សសីសំ ន្ហានេន បហីនសេទមលជល្លិកស្ស បុរិសស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនវិធានំ វិយ បហីនបាបធម្មស្ស កល្យាណធម្មសមាយោគោ សម្បន្នរូបោ ហោតិ, តស្មា សេទមលជល្លិកំ វិយ បហាតព្ពំ បឋមំ អគោចរំ អាចិក្ខិត្វា បហីនសេទមលជល្លិកស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនវិធានំ វិយ បច្ឆា គោចរំ អាចិក្ខិតុកាមោបិ ‘‘កតមោ អគោចរោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ គោចរោតិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានំ. អយុត្តដ្ឋានំ អគោចរោ. វេសិយា គោចរោ អស្សាតិ វេសិយាគោចរោ, មិត្តសន្ថវវសេន ឧបសង្កមិតព្ពដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តត្ថ វេសិយា នាម រូបូបជីវិនិយោ យេន កេនចិទេវ សុលភជ្ឈាចារតា មិត្តសន្ថវសិនេហវសេន ឧបសង្កមន្តោ វេសិយាគោចរោ នាម ហោតិ. តស្មា ឯវំ ឧបសង្កមិតុំ ន វដ្ដតិ. កិំការណា? អារក្ខវិបត្តិតោ. ឯវំ ឧបសង្កមន្តស្ស ហិ ចិររក្ខិតគោបិតោបិ សមណធម្មោ កតិបាហេនេវ នស្សតិ. សចេបិ ន នស្សតិ, គរហំ លភតិ. ទក្ខិណាវសេន បន ឧបសង្កមន្តេន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧបសង្កមិតព្ពំ.

វិធវា វុច្ចន្តិ មតបតិកា វា បវុដ្ឋបតិកា វា. ថុល្លកុមារិយោតិ មហល្លិកា អនិព្ពិទ្ធកុមារិយោ. បណ្ឌកាតិ លោកាមិសនិស្សិតកថាពហុលា ឧស្សន្នកិលេសា អវូបសន្តបរិឡាហា នបុំសកា. តេសំ សព្ពេសម្បិ ឧបសង្កមនេ អាទីនវោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ភិក្ខុនីសុបិ ឯសេវ នយោ. អបិ ច ភិក្ខូ នាម ឧស្សន្នព្រហ្មចរិយា ហោន្តិ, តថា ភិក្ខុនិយោ. តេ អញ្ញមញ្ញំ សន្ថវវសេន កតិបាហេនេវ រក្ខិតគោបិតសមណធម្មំ នាសេន្តិ. គិលានបុច្ឆកេន បន គន្តុំ វដ្ដតិ. ភិក្ខុនា បុប្ផានិ លភិត្វា បូជនត្ថាយបិ ឱវាទទានត្ថាយបិ គន្តុំ វដ្ដតិយេវ.

បានាគារន្តិ សុរាបានឃរំ, តំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយករេហិ សុរាសោណ្ឌេហិ អវិវិត្តំ ហោតិ. តត្ថ តេហិ សទ្ធិំ សហសោណ្ឌវសេន ឧបសង្កមិតុំ ន វដ្ដតិ, ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ ហោតិ. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហីតិអាទីសុ រាជានោតិ អភិសិត្តា វា ហោន្តុ អនភិសិត្តា វា, យេ រជ្ជមនុសាសន្តិ. រាជមហាមត្តាតិ រាជូនំ ឥស្សរិយសទិសាយ មហតិយា ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតា. តិត្ថិយាតិ វិបរីតទស្សនា ពាហិរបរិព្ពាជកា. តិត្ថិយសាវកាតិ ភត្តិវសេន តេសំ បច្ចយទាយកា, ឯតេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គជាតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

អននុលោមិកេន សំសគ្គេនាតិ អននុលោមិកសំសគ្គោ នាម តិស្សន្នំ សិក្ខានំ អននុលោមោ បច្ចនីកសំសគ្គោ. យេន ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ បញ្ញត្តិវីតិក្កមំ សល្លេខបរិហានិញ្ច បាបុណាតិ. សេយ្យថិទំ? រាជរាជមហាមត្តេហិ សទ្ធិំ សហសោកិតា សហនន្ទិតា សមសុខទុក្ខតា ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា យោគំ អាបជ្ជនតា តិត្ថិយតិត្ថិយសាវកេហិ សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្ទរុចិសមាចារតា ឯកច្ឆន្ទរុចិសមាចារភាវាវហោ វា សិនេហពហុមានសន្ថវោ. តត្ថ រាជរាជមហាមត្តេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គោ ព្រហ្មចរិយន្តរាយករោ, ឥតរេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ តេសំ លទ្ធិគ្គហណំ. តេសំ បន វាទំ ភិន្ទិត្វា អត្តនោ លទ្ធិំ គណ្ហាបេតុំ សមត្ថេន ឧបសង្កមិតុំ វដ្ដតិ.

ឥទានិ អបរេនបិ បរិយាយេន អគោចរំ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ វា បន តានិ កុលានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អស្សទ្ធានីតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធាវិរហិតានិ. តានិ ‘‘ពុទ្ធោ សព្ពញ្ញូ, ធម្មោ និយ្យានិកោ, សង្ឃោ សុប្បដិបន្នោ’’តិ ន សទ្ទហន្តិ. អប្បសន្នានីតិ ចិត្តំ បសន្នំ អនាវិលំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. អក្កោសកបរិភាសកានីតិ អក្កោសកានិ ចេវ បរិភាសកានិ ច. ‘‘ចោរោសិ, ពាលោសិ, មូឡ្ហោសិ, ឱដ្ឋោសិ, គោណោសិ, គទ្រភោសិ, អាបាយិកោសិ, នេរយិកោសិ, តិរច្ឆានគតោសិ, នត្ថិ តុយ្ហំ សុគតិ, ទុគ្គតិយេវ តុយ្ហំ បាដិកង្ខា’’តិ ឯវំ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសន្តិ. ‘‘ហោតុ, ឥទានិ តំ បហរិស្សាម, ពន្ធិស្សាម, វធិស្សាមា’’តិ ឯវំ ភយទស្សនេន បរិភាសន្តិ ចាតិ អត្ថោ.

អនត្ថកាមានីតិ អត្ថំ ន ឥច្ឆន្តិ, អនត្ថមេវ ឥច្ឆន្តិ. អហិតកាមានីតិ អហិតមេវ ឥច្ឆន្តិ, ហិតំ ន ឥច្ឆន្តិ. អផាសុកាមានីតិ ផាសុកំ ន ឥច្ឆន្តិ, អផាសុកមេវ ឥច្ឆន្តិ. អយោគក្ខេមកាមានីតិ ចតូហិ យោគេហិ ខេមំ និព្ភយំ ន ឥច្ឆន្តិ, សភយមេវ ឥច្ឆន្តិ. ភិក្ខូនន្តិ ឯត្ថ សាមណេរាបិ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ភិក្ខុនីនន្តិ ឯត្ថ សិក្ខមានាសាមណេរិយោបិ. សព្ពេសម្បិ ហិ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតានញ្ចេវ សរណគតានញ្ច ចតុន្នម្បិ បរិសានំ តានិ អនត្ថកាមានិយេវ. តថារូបានិ កុលានីតិ ឯវរូបានិ ខត្តិយកុលាទីនិ កុលានិ. សេវតីតិ និស្សាយ ជីវតិ. ភជតីតិ ឧបសង្កមតិ. បយិរុបាសតីតិ បុនប្បុនំ ឧបសង្កមតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ វេសិយាទិគោចរស្ស វេសិយាទិកោ រាជាទិសំសដ្ឋស្ស រាជាទិកោ អស្សទ្ធកុលាទិសេវកស្ស អស្សទ្ធកុលាទិកោ ចាតិ តិប្បការោបិ អយុត្តគោចរោ ‘‘អគោចរោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

តស្ស ឥមិនាបិ បរិយាយេន អគោចរតា វេទិតព្ពា – វេសិយាទិកោ តាវ បញ្ចកាមគុណនិស្សយតោ អគោចរោ វេទិតព្ពោ. យថាហ – ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ, យទិទំ បញ្ច កាមគុណា’’តិ. រាជាទិកោ ឈានានុយោគស្ស អនុបនិស្សយតោ លាភសក្ការាសនិចក្កនិប្ផាទនតោ ទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុតោ ច, អស្សទ្ធកុលាទិកោ សទ្ធាហានិចិត្តបទោសាវហនតោ អគោចរោ.

អន្តរឃរប្បវេសាទិកោ ច ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហាទិកោ ច សទ្ធាទេយ្យានិ ភោជនានិ ភុញ្ជិត្វា វិសូកទស្សនានុយោគោ ច បញ្ច កាមគុណា ចាតិ ចតុព្ពិធោបិ បន កិលេសុប្បត្តិវសេន អគោចរោតិ វេទិតព្ពោ.

មា ភិក្ខវេ អគោចរេ ចរថាតិ ចរិតុំ អយុត្តដ្ឋានេ មា ចរថ. បរវិសយេតិ សត្តុវិសយេ. អគោចរេ ភិក្ខវេ ចរតន្តិ អយុត្តដ្ឋានេ ចរន្តានំ. ‘‘ចរ’’ន្តិបិ បាឋោ. លច្ឆតីតិ លភិស្សតិ បស្សិស្សតិ. មារោតិ ទេវបុត្តមារោបិ មច្ចុមារោបិ. ឱតារន្តិ រន្ធំ ឆិទ្ទំ វិវរំ.

គោចរនិទ្ទេសេ ន វេសិយាគោចរោ ហោតីតិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. អយំ បន វិសេសោ – ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា គោចរោតិ ចរិតុំ យុត្តដ្ឋានវសេន ចតុសតិបដ្ឋានា គោចរោ. សកេតិ អត្តនោ សន្តកេ. បេត្តិកេ វិសយេតិ បិតិតោ អាគតវិសយេ.

អារទ្ធវីរិយស្សាតិ សម្មាឧបដ្ឋិតចតុសម្មប្បធានវីរិយវន្តស្ស. ថាមគតស្សាតិ ពលប្បត្តស្ស. ទឡ្ហបរក្កមស្សាតិ ថិរវីរិយស្ស. យស្សត្ថាយ បេសិតោតិ យេន អរហត្តត្ថាយ អត្តភាវោ បរិច្ចត្តោ. អត្តត្ថេ ចាតិ អត្តនោ អត្ថេ អរហត្តផលេ ច. ញាយេ ចាតិ អរិយេ អដ្ឋង្គិកេ មគ្គេ ច. លក្ខណេ ចាតិ អនិច្ចាទិលក្ខណបដិវេធេ ច. ការណេ ចាតិ ហេតុម្ហិ ច. ឋានាឋានេ ចាតិ ឋានេ ច អដ្ឋានេ ច, ការណាការណេ ចាតិ អត្ថោ. ឥទានិ វិត្ថារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទិមាហ.

១៩៧. អដ្ឋមគាថាយ ឯកោទិ និបកោតិ ឯកគ្គចិត្តោ បណ្ឌិតោ.

ជាតរូបស្ស ឱឡារិកម្បិ មលំ ធមតីតិ សុវណ្ណស្ស ថូលំ ជល្លំ អគ្គិសំយោគេន នីហរតិ. សន្ធមតីតិ សម្មា នីហរតិ. និទ្ធមតីតិ អបុនភវប្បត្តិកំ កត្វា នីហរតិ. ‘‘ឈាបេតី’’តិ កេចិ វទន្តិ. មជ្ឈិមកម្បីតិ តតោ សុខុមតរម្បិ. សុខុមកម្បីតិ អតិសុខុមតរម្បិ. ឯវមេវាតិ ឱបម្មសម្បដិបាទនំ. អត្តនោ ឱឡារិកេបិ កិលេសេ ធមតីតិ កាយទុច្ចរិតាទិកេ ថូលកិលេសេ វីរិយាតបេន នីហរតិ. មជ្ឈិមកេបិ កិលេសេតិ កាមវិតក្កាទិកេ ឱឡារិកសុខុមានំ មជ្ឈិមកេបិ. សុខុមកេបីតិ ញាតិវិតក្កាទិកេ អតិសណ្ហកេបិ កិលេសេ. សម្មាទិដ្ឋិយា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ធមតីតិ សហ វិបស្សនាយ មគ្គសម្បយុត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា វិបរីតសង្ខាតំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ នីហរតិ. សម្មាសង្កប្បាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១៩៨. ឯវំ អាយស្មតា សារិបុត្តេន តីហិ គាថាហិ ភគវន្តំ ថោមេត្វា បញ្ចហិ គាថាហិ បញ្ចសតានំ សិស្សានមត្ថាយ ច សេនាសនគោចរសីលវតាទីនិ បុច្ឆិតោ តមត្ថំ បកាសេតុំ ‘‘វិជិគុច្ឆមានស្សា’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជនមារទ្ធំ. តត្ថ បឋមគាថាយ តាវត្ថោ – ជាតិអាទីហិ ជិគុច្ឆមានស្ស រិត្តាសនំ សយនំ សេវតោ វេ សម្ពោធិកាមស្ស សារិបុត្ត ភិក្ខុនោ យទិទំ ផាសុ យោ ផាសុវិហារោ យថានុធម្មំ យោ ច អនុធម្មោ, តំ តេ បវក្ខាមិ យថា បជានំ យថា បជានន្តោ វទេយ្យ, ឯវំ វទាមីតិ. យំ ផាសុវិហារន្តិ យំ សុខវិហារំ. អសប្បាយរូបទស្សនេនាតិ ឥត្ថិរូបាទិសមណាសប្បាយរូបទស្សនេន. តំ ពោធិំ ពុជ្ឈិតុកាមស្សាតិ តំ ចតុមគ្គញាណសង្ខាតំ ពោធិំ ពុជ្ឈិតុំ ឥច្ឆន្តស្ស. អនុពុជ្ឈិតុកាមស្សាតិ អនុរូបាយ បដិបត្តិយា ពុជ្ឈិតុកាមស្ស. បដិវិជ្ឈិតុកាមស្សាតិ អភិមុខេ កត្វា និព្ពិជ្ឈិតុកាមស្ស. សម្ពុជ្ឈិតុកាមស្សាតិ បហីនកិលេសេ អបច្ចាគមនវសេន សម្មា ពុជ្ឈិតុំ ឥច្ឆន្តស្ស. អធិគន្តុកាមស្សាតិ បាបុណិតុកាមស្ស. សច្ឆិកាតុកាមស្សាតិ បដិលាភសច្ឆិកិរិយាយ បត្តុកាមស្ស. អថ វា ពុជ្ឈិតុកាមស្សាតិ សោតាបត្តិមគ្គញាណំ ញាតុកាមស្ស. អនុពុជ្ឈិតុកាមស្សាតិ សកទាគាមិមគ្គញាណំ បុន ញាតុកាមស្ស. បដិវិជ្ឈិតុកាមស្សាតិ អនាគាមិមគ្គញាណំ បដិវេធវសេន ញាតុកាមស្ស. សម្ពុជ្ឈិតុកាមស្សាតិ អរហត្តមគ្គញាណំ សម្មា ញាតុកាមស្ស. អធិគន្តុកាមស្សាតិ ចតុព្ពិធម្បិ អធិគន្តុកាមស្ស. ផស្សិតុកាមស្សាតិ ញាណផុសនាយ ផុសិតុកាមស្ស. សច្ឆិកាតុកាមស្សាតិ បច្ចវេក្ខណាយ បច្ចក្ខំ កត្តុកាមស្ស.

ចតុន្នំ មគ្គានំ បុព្ពភាគេ វិបស្សនាតិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ បុរិមកោដ្ឋាសេ ឧប្បន្នឧទយព្ពយាទិវិបស្សនាញាណានិ.

១៩៩. ទុតិយគាថាយ សបរិយន្តចារីតិ សីលាទីសុ ចតូសុ បរិយន្តេសុ ចរមានោ. ឌំសាធិបាតានន្តិ បិង្គលមក្ខិកានញ្ច សេសមក្ខិកានញ្ច. តេ ហិ តតោ តតោ អធិបតិត្វា ខាទន្តិ, តស្មា ‘‘អធិបាតា’’តិ វុច្ចន្តិ. មនុស្សផស្សានន្តិ ចោរាទិផស្សានំ.

ចត្តារោ បរិយន្តាតិ ចត្តារោ មរិយាទា បរិច្ឆេទា. អន្តោបូតិភាវំ បច្ចវេក្ខមានោតិ អព្ភន្តរេ កុច្ឆិតភាវំ សីលវិរហិតភាវំ ឱលោកយមានោ. អន្តោ សីលសំវរបរិយន្តេ ចរតីតិ សីលសំវរបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ចរតិ វិចរតិ. មរិយាទំ ន ភិន្ទតីតិ សីលមរិយាទំ សីលបរិច្ឆេទំ ន កោបេតិ.

អាទិត្តបរិយាយំ បច្ចវេក្ខមានោតិ អាទិត្តទេសនំ (មហាវ. ៥៤; សំ. និ. ៣.៦១; ៤.២៨) ឱលោកេន្តោ. អក្ខព្ភញ្ជនវណបដិច្ឆាទនបុត្តមំសូបមំ បច្ចវេក្ខមានោតិ សាកដិកស្ស អក្ខព្ភញ្ជនឧបមញ្ច, កុដ្ឋព្យាធិនោ វណានំ បដិច្ឆាទនតេលបិលោតិកឧបមញ្ច, កន្តារបដិបន្នានំ ជាយម្បតិកានំ បុត្តមំសខាទនឧបមញ្ច (សំ. និ. ២.៦៣; មិ. ប. ៦.១.២) ឱលោកេន្តោ. ភទ្ទេករត្តវិហារំ បច្ចវេក្ខមានោតិ –

‘‘អតីតំ នាន្វាគមេយ្យ, នប្បដិកង្ខេ អនាគតំ;

តំ វេ ‘ភទ្ទេករត្តោ’តិ, សន្តោ អាចិក្ខតេ មុនី’’តិ. (ម. និ. ៣.២៨០; នេត្តិ. ១០៣) –

ឯវំ វុត្តំ ភទ្ទេករត្តវិហារំ ឱលោកេន្តោ. តា ឧប្បតិត្វា ឧប្បតិត្វា ខាទន្តីតិ និប្បតិត្វា និប្បតិត្វា ខាទន្តិ.

២០០. តតិយគាថាយ បរធម្មិកា នាម សត្តសហធម្មិកវជ្ជា សព្ពេបិ តេ ពាហិរកា. កុសលានុឯសីតិ កុសលធម្មេ អន្វេសមានោ.

សត្ត សហធម្មិកេ ឋបេត្វាតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីសិក្ខមានាសាមណេរសាមណេរីឧបាសកឧបាសិកាយោ វជ្ជេត្វា. អថាបរានិបិ អត្ថិ អភិសម្ភោតព្ពានីតិ អបរានិបិ មទ្ទិតព្ពានិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ.

២០១. ចតុត្ថគាថាយ អាតង្កផស្សេនាតិ រោគផស្សេន. សីតំ អថុណ្ហន្តិ សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច. សោ តេហិ ផុដ្ឋោ ពហុធាតិ សោ តេហិ អាតង្កាទីហិ អនេកេហិ អាការេហិ ផុដ្ឋោ សមានោ. អនោកោតិ អភិសង្ខារវិញ្ញាណាទីនំ អនោកាសភូតោ. អព្ភន្តរធាតុបកោបវសេន វាតិ សរីរព្ភន្តរេ អាបោធាតុក្ខោភវសេន វា អញ្ញធាតុក្ខោភវសេន វា. ឧណ្ហន្តិ សរីរព្ភន្តរេ តេជោធាតុក្ខោភវសេន ឧណ្ហំ ភវតិ. អភិសង្ខារសហគតវិញ្ញាណស្សាតិ កុសលាកុសលចេតនាសម្បយុត្តចិត្តស្ស. ឱកាសំ ន ករោតីតិ អវកាសំ បតិដ្ឋំ ន ករោតិ. អវត្ថិតសមាទានោតិ ឱតរិត្វា គាហកោ.

២០២. ឯវំ ‘‘ភិក្ខុនោ វិជិគុច្ឆតោ’’តិអាទីហិ តីហិ គាថាហិ បុដ្ឋមត្ថំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ ‘‘ក្យាស្ស ព្យប្បថយោ’’តិអាទិនា នយេន បុដ្ឋំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘ថេយ្យំ ន ការេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ផស្សេតិ ផុសេយ្យ. យទាវិលត្តំ មនសោ វិជញ្ញាតិ យំ ចិត្តស្ស អាវិលត្តំ វិជានេយ្យ, តំ សព្ពំ ‘‘កណ្ហស្ស បក្ខោ’’តិ វិនោទយេយ្យ.

អទិន្នាទានំ បហាយាតិ ឯត្ថ អទិន្នស្ស អាទានំ អទិន្នាទានំ, បរសំហរណំ, ថេយ្យំ ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ; តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរស្ស សន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. វត្ថុសមត្តេ សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ, តំ តំ គុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ. បហាយាតិ ឥមំ អទិន្នាទានចេតនាសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ បជហិត្វា. បដិវិរតោតិ បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ តតោ ទុស្សីល្យតោ ឱរតោ វិរតោវ. ទិន្នមេវ អាទិយតីតិ ទិន្នាទាយី. ចិត្តេនបិ ទិន្នមេវ បដិកង្ខតីតិ ទិន្នបាដិកង្ខី. ថេនេតីតិ ថេនោ, ន ថេនេន អថេនេន. អថេនត្តាយេវ សុចិភូតេន. អត្តនាតិ អត្តភាវេន, អថេនំ សុចិភូតំ អត្តភាវំ កត្វា វិហរតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតោ បរំ វុត្តនយមេវ.

មេត្តាយនវសេន មេត្តិ. មេត្តាការោ មេត្តាយនា. មេត្តាយ អយិតស្ស មេត្តាសមង្គិនោ ចិត្តស្ស ភាវោ មេត្តាយិតត្តំ. អនុទយតីតិ អនុទយា, រក្ខតីតិ អត្ថោ. អនុទយាការោ អនុទយនា. អនុទយិតស្ស ភាវោ អនុទយិតត្តំ. ហិតស្ស ឯសនវសេន ហិតេសិតា. អនុកម្បនវសេន អនុកម្បា. សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ ឧបចារប្បនាប្បត្តាវ មេត្តា វុត្តា. វិបុលេនាតិ ឯត្ថ ផរណវសេន វិបុលតា ទដ្ឋព្ពា. ភូមិវសេន បន តំ មហគ្គតំ. បគុណវសេន អប្បមាណំ. សត្តារម្មណវសេន ច អប្បមាណំ. ព្យាបាទបច្ចត្ថិកប្បហានេន អវេរំ. ទោមនស្សប្បហានតោ អព្យាបជ្ជំ, និទ្ទុក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អាវិលន្តិ អប្បសន្នំ. លុឡិតន្តិ កលលំ. ឯរិតន្តិ អសន្និដ្ឋានំ. ឃដ្ដិតន្តិ អារម្មណេន ឃដ្ដនមាបាទិតំ. ចលិតន្តិ កម្បមានំ. ភន្តន្តិ វិព្ភន្តំ. អវូបសន្តន្តិ អនិព្ពុតំ.

យោ សោ មារោតិ ឯវមាទីសុ មហាជនំ អនត្ថេ និយោជេត្វា មារេតីតិ មារោ. កណ្ហកម្មត្តា កណ្ហោ. កាមាវចរិស្សរត្តា អធិបតិ. មរណំ បាបនតោ អន្តគូ. មុញ្ចិតុំ អប្បទានដ្ឋេន នមុចិ. មារស្ស ពឡិសន្តិ មារពឡិសំ. វដ្ដសន្និស្សិតដ្ឋេន មារស្ស អាមិសន្តិ មារាមិសំ. វសវត្តនដ្ឋេន មារស្ស វិសយោតិ មារវិសយោ. គោចរដ្ឋេន មារស្ស និវាសោតិ មារនិវាសោ. កាមចារំ ចរដ្ឋេន មារស្ស គោចរោតិ មារគោចរោ. ទុប្បមុញ្ចនដ្ឋេន មារស្ស ពន្ធនន្តិ មារពន្ធនំ. ទុក្ខុទ្ទយោតិ ទុក្ខពន្ធនោ.

២០៣. មូលម្បិ តេសំ បលិខញ្ញ តិដ្ឋេតិ តេសំ កោធាតិមានានំ យំ អវិជ្ជាទិកំ មូលំ, តម្បិ បលិខណិត្វា តិដ្ឋេយ្យ. អទ្ធា ភវន្តោ អភិសម្ភវេយ្យាតិ ឯតំ បិយាបិយំ អភិភវន្តោ ឯកំសេនេវ អភិភវេយ្យ, ន តត្ថ សិថិលំ បរក្កមេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

អវិជ្ជា មូលន្តិអាទយោ អវិជ្ជា កោធស្ស ឧបនិស្សយសហជាតាទិវសេន មូលំ ហោតិ. អនុបាយមនសិការោ ច អស្មិមានោ ច ឥមេ ទ្វេ ឧបនិស្សយវសេនេវ. អហិរិកអនោត្តប្បឧទ្ធច្ចា ឥមេ តយោ ឧបនិស្សយសហជាតាទិវសេន មូលានិ ហោន្តិ, តថា អតិមានស្សាបិ.

២០៤. បញ្ញំ បុរក្ខត្វាតិ បញ្ញំ បុព្ពង្គមំ កត្វា. កល្យាណបីតីតិ កល្យាណបីតិយា សមន្នាគតោ. ចតុរោ សហេថ បរិទេវធម្មេតិ អនន្តរគាថាយ វុច្ចមានេ បរិទេវនីយធម្មេ សហេយ្យ.

វិចយពហុលោតិ បរិវីមំសនពហុលោ. បវិចយពហុលោតិ វិសេសេន វីមំសនពហុលោ. បេក្ខាយនពហុលោតិ ឥក្ខណពហុលោ. សមេក្ខាយនពហុលោតិ ឯសនពហុលោ. វិភូតវិហារីតិ បាកដំ កត្វា ញាតវិហារី.

អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិ ឯត្ថ តាវ អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ គមនំ. បដិក្កន្តំ និវត្តនំ. តទុភយម្បិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ លព្ភតិ. គមនេ តាវ បុរតោ កាយំ អភិហរន្តោ អភិក្កមតិ នាម. បដិនិវត្តេន្តោ បដិក្កមតិ នាម. ឋានេបិ ឋិតកោវ កាយំ បុរតោ ឱនមេន្តោ អភិក្កមតិ នាម. បច្ឆតោ អបនាមេន្តោ បដិក្កមតិ នាម. និសជ្ជាយបិ និសិន្នកោវ អាសនស្ស បុរិមអង្គាភិមុខោ សំសរន្តោ អភិក្កមតិ នាម. បច្ឆិមអង្គប្បទេសំ បច្ឆា សំសរន្តោ បដិក្កមតិ នាម. និបជ្ជាយបិ ឯសេវ នយោ.

សម្បជានការី ហោតីតិ សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចការី, សម្បជញ្ញមេវ វា ការី ហោតិ. សោ ហិ អភិក្កន្តាទីសុ សម្បជញ្ញំ ករោតេវ, ន កត្ថចិ សម្បជញ្ញវិរហិតោ ហោតិ. អាលោកិតេ វិលោកិតេតិ ឯត្ថ បន អាលោកិតំ នាម បុរតោ បេក្ខនំ. វិលោកិតំ នាម អនុទិសាបេក្ខនំ. អញ្ញានិបិ ហេដ្ឋា ឧបរិ បច្ឆតោ បេក្ខនវសេន ឱលោកិតឧល្លោកិតអបលោកិតានិ នាម ហោន្តិ. តានិ ឥធ ន គហិតានិ. សារុប្បវសេន បន ឥមានេវ ទ្វេ គហិតានិ, ឥមិនា វា មុខេន សព្ពានិ គហិតានេវាតិ.

សមិញ្ជិតេ បសារិតេតិ បព្ពានំ សមិញ្ជនបសារណេ. សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេតិ ឯត្ថ សង្ឃាដិចីវរានំ និវាសនបារុបនវសេន, បត្តស្ស ភិក្ខាបដិគ្គហណាទិវសេន បរិភោគោ ធារណំ នាម. អសិតាទីសុ អសិតេតិ បិណ្ឌបាតភោជនេ. បីតេតិ យាគុអាទិបានេ. ខាយិតេតិ បិដ្ឋខជ្ជកាទិខាទនេ. សាយិតេតិ មធុផាណិតាទិសាយនេ. ឧច្ចារបស្សាវកម្មេតិ ឧច្ចារស្ស ច បស្សាវស្ស ច ករណេ. គតាទីសុ គតេតិ គមនេ. ឋិតេតិ ឋានេ. និសិន្នេតិ និសជ្ជាយ.

សុត្តេតិ សយនេ. ជាគរិតេតិ ជាគរណេ. ភាសិតេតិ កថនេ. តត្ថ ឧបាទារូបស្ស សទ្ទាយតនស្ស អប្បវត្តេ សតិ ភាសិតា នាម ន ហោតិ, តស្មិំ បវត្តន្តេ ហោតីតិ បរិគ្គាហកោ ភិក្ខុ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. វិមុត្តាយតនសីសេន ធម្មំ ទេសេន្តោបិ ពាត្តិំសតិរច្ឆានកថំ បហាយ ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ កថំ កថេន្តោបិ ភាសិតេ សម្បជានការី នាម. តុណ្ហីភាវេតិ អកថនេ. តត្ថ ឧបាទារូបស្ស សទ្ទាយតនស្ស បវត្តិយំ តុណ្ហីភាវោ នាម នត្ថិ, អប្បវត្តិយំ ហោតីតិ បរិគ្គាហកោ ភិក្ខុ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាម ហោតិ. អដ្ឋតិំសអារម្មណេសុ ចិត្តរុចិយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា និសិន្នោបិ ទុតិយជ្ឈានំ សមាបន្នោបិ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី នាម. ឯត្ថ ច ឯកោ ឥរិយាបថោ ទ្វីសុ ឋានេសុ អាគតោ. សោ ហេដ្ឋា អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេតិ ឯត្ថ ភិក្ខាចារគាមំ គច្ឆតោ អាគច្ឆតោ ច អទ្ធានគមនវសេន កថិតោ. គតេ ឋិតេតិ ឯត្ថ វិហារេ ចុណ្ណិកបាទុទ្ធារវសេន កថិតោតិ វេទិតព្ពោ. ពុទ្ធានុស្សតិវសេនាតិអាទយោ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ បកាសិតា ឯវ.

អរតីតិ រតិបដិក្ខេបោ. អរតិតាតិ អរមនាការោ. អនភិរតីតិ អនភិរតភាវោ. អនភិរមនាតិ អនភិរមនាការោ. ឧក្កណ្ឋិតាតិ ឧក្កណ្ឋនាការោ. បរិតស្សិតាតិ ឧក្កណ្ឋនវសេនេវ បរិតស្សនា.

២០៥. កិំ សូ អសិស្សន្តិ កិំ ភុញ្ជិស្សាមិ. កុវ វា អសិស្សន្តិ កុហិំ វា អសិស្សាមិ. ទុក្ខំ វត សេត្ថ កុវជ្ជ សេស្សន្តិ ឥមំ រត្តិំ ទុក្ខំ សយិំ, អជ្ជ អាគមនរត្តិំ កត្ថ សយិស្សំ. ឯតេ វិតក្កេតិ ឯតេ បិណ្ឌបាតនិស្សិតេ ទ្វេ, សេនាសននិស្សិតេ ទ្វេតិ ចត្តារោ វិតក្កេ. អនិកេតចារីតិ អបលិពោធចារី និត្តណ្ហចារី.

ផលកេ វាតិ វង្កាទិផលកបីឋេ ច. អាគាមិរត្តិន្តិ អាគមនិរត្តិយំ. អាទេវនេយ្យេតិ វិសេសេន ទេវនិយ្យេ. បរិទេវនេយ្យេតិ សមន្តតោ ទេវនិយ្យេ.

២០៦. កាលេតិ បិណ្ឌបាតកាលេ បិណ្ឌបាតសង្ខាតំ អន្នំ វា, ចីវរកាលេ ចីវរសង្ខាតំ វសនំ វា លទ្ធា ធម្មេន សមេនាតិ អធិប្បាយោ. មត្តំ ស ជញ្ញាតិ បរិគ្គហេ ច បរិភោគេ ច សោ បមាណំ ជានេយ្យ. ឥធាតិ សាសនេ, និបាតមត្តមេវ វា ឯតំ. តោសនត្ថន្តិ សន្តោសត្ថំ, ឯតទត្ថំ មត្តំ ជានេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ តេសុ គុត្តោតិ សោ ភិក្ខុ តេសុ បច្ចយេសុ គុត្តោ. យតចារីតិ សញ្ញតវិហារោ, រក្ខិតឥរិយាបថោ រក្ខិតកាយវចីមនោទ្វារោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘យតិចារី’’តិបិ បាឋោ, ឯសោយេវត្ថោ. រុសិតោតិ រោសិតោ. ឃដ្ដិតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទ្វីហិ ការណេហិ មត្តំ ជានេយ្យាតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ បមាណំ ជានេយ្យ. បដិគ្គហណតោ វាតិ បរេហិ ទិយ្យមានគ្គហណកាលតោ វា. បរិភោគតោ វាតិ បរិភុញ្ជនកាលតោ វា. ថោកេបិ ទិយ្យមានេតិ អប្បកេបិ ទិយ្យមានេ. កុលានុទយាយាតិ កុលានំ អនុទយតាយ. កុលានុរក្ខាយាតិ កុលានំ អនុរក្ខណត្ថាយ. បដិគ្គណ្ហាតីតិ ថោកម្បិ គណ្ហាតិ. ពហុកេបិ ទិយ្យមានេតិ អនប្បកេបិ ទិយ្យមានេ. កាយបរិហារិកំ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតីតិ ឯត្ថ កាយំ បរិហរតិ បោសេតីតិ កាយបរិហារិកំ. កុច្ឆិបរិហារិកន្តិ កុច្ឆិំ បរិហរតិ បោសេតីតិ កុច្ឆិបរិហារិកំ. ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសេន សមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ អដ្ឋ បរិក្ខារា វដ្ដន្តិ តីណិ ចីវរានិ បត្តោ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសិ ឯកា សូចិ កាយពន្ធនំ បរិស្សាវនន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, វាសិ សូចិ ច ពន្ធនំ;

បរិស្សាវនេន អដ្ឋេតេ, យុត្តយោគស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១៥; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៩៤; ២.៣៤៩; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៨);

តេ សព្ពេ កាយបរិហារិកាបិ ហោន្តិ កុច្ឆិបរិហារិកាបិ. កថំ? តិចីវរំ តាវ និវាសេត្វា ច បារុបិត្វា ច វិចរណកាលេ កាយំ បរិហរតិ បោសេតីតិ កាយបរិហារិកំ ហោតិ. ចីវរកណ្ណេន ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា បិវនកាលេ ខាទិតព្ពផលាផលគ្គហណកាលេ ច កុច្ឆិំ បរិហរតិ បោសេតីតិ កុច្ឆិបរិហារិកំ ហោតិ.

បត្តោបិ តេន ឧទកំ ឧទ្ធរិត្វា ន្ហានកាលេ កុដិបរិភណ្ឌករណកាលេ ច កាយបរិហារិកោ ហោតិ. អាហារំ គហេត្វា ភុញ្ជនកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកោ. វាសិបិ តាយ ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនកាលេ មញ្ចបីឋានំ អង្គបាទចីវរកុដិទណ្ឌកសជ្ជនកាលេ ច កាយបរិហារិកា ហោតិ. ឧច្ឆុច្ឆេទននាឡិកេរាទិតច្ឆនកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកា. សូចិ ចីវរសិព្ពនកាលេ កាយបរិហារិកា ហោតិ. បូវំ វា ផលំ វា វិជ្ឈិត្វា ខាទនកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកា. កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា វិចរណកាលេ កាយបរិហារិកំ. ឧច្ឆុអាទីនិ ពន្ធិត្វា គហណកាលេ កុច្ឆិបរិហារិកំ. បរិស្សាវនំ តេន ឧទកំ បរិស្សាវេត្វា ន្ហានកាលេ សេនាសនបរិភណ្ឌករណកាលេ ច កាយបរិហារិកំ, បានីយបាណកបរិស្សាវនកាលេ តេនេវ តិលតណ្ឌុលបុថុកាទីនិ គហេត្វា ខាទនកាលេ ច កុច្ឆិបរិហារិកំ.

បដិសង្ខាយោនិសោតិ ឧបាយេន បថេន បដិសង្ខាយ ញត្វា, បច្ចវេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តបច្ចវេក្ខណមេវ យោនិសោ បដិសង្ខាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ចីវរន្តិ អន្តរវាសកាទីសុ យំកិញ្ចិ. បដិសេវតីតិ បរិភុញ្ជតិ និវាសេតិ វា បារុបតិ វា. យាវទេវាតិ បយោជនាវធិបរិច្ឆេទនិយមវចនំ. ឯត្តកមេវ ហិ យោគិនោ ចីវរបដិសេវនេ បយោជនំ, យទិទំ សីតស្ស បដិឃាតាយាតិអាទិ, ន ឥតោ ភិយ្យោ. សីតស្សាតិ អជ្ឈត្តធាតុក្ខោភវសេន វា ពហិទ្ធា ឧតុបរិណាមនវសេន វា ឧប្បន្នស្ស យស្ស កស្សចិ សីតស្ស.

បដិឃាតាយាតិ បដិហននត្ថំ. យថា សរីរេ អាពាធំ ន ឧប្បាទេតិ, ឯវំ តស្ស វិនោទនត្ថំ. សីតព្ភាហតេ ហិ សរីរេ វិក្ខិត្តចិត្តោ យោនិសោ បទហិតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា សីតស្ស បដិឃាតាយ ចីវរំ សេវិតព្ពន្តិ ភគវា អនុញ្ញាសិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. កេវលញ្ហេត្ថ ឧណ្ហស្សាតិ អគ្គិសន្តាបស្ស, តស្ស វនទាហាទីសុ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ. ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សានន្តិ ឯត្ថ បន ឌំសាតិ ឌំសនមក្ខិកា. ‘‘អន្ធមក្ខិកា’’តិបិ វុច្ចន្តិ. មកសាតិ មកសា ឯវ. វាតាតិ សរជអរជាទិភេទា. អាតបោតិ សូរិយាតបោ. សរីសបាតិ យេ កេចិ សរន្តា គច្ឆន្តិ ទីឃជាតិកា សប្បាទយោ, តេសំ ទដ្ឋសម្ផស្សោ ច ផុដ្ឋសម្ផស្សោ ចាតិ ទុវិធោ សម្ផស្សោ; សោបិ ចីវរំ បារុបិត្វា និសិន្នំ ន ពាធតិ. តស្មា តាទិសេសុ ឋានេសុ តេសំ បដិឃាតត្ថាយ បដិសេវតិ. យាវទេវាតិ បុន ឯតស្ស វចនំ និយតបយោជនាវធិបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ. ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថន្តិ និយតបយោជនំ, ឥតរានិ កទាចិ ហោន្តិ. តត្ថ ហិរិកោបីនន្តិ តំ តំ សម្ពាធដ្ឋានំ. យស្មិំ យស្មិញ្ហិ អង្គេ វិវរិយមានេ ហិរី កុប្បតិ វិនស្សតិ, តំ តំ ហិរិំ កោបនតោ ហិរិកោបីនន្តិ វុច្ចតិ. តស្ស ច ហិរិកោបីនស្ស បដិច្ឆាទនត្ថន្តិ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថំ. ‘‘ហិរិកោបីនំ បដិច្ឆាទនត្ថ’’ន្តិបិ បាឋោ.

បិណ្ឌបាតន្តិ យំកិញ្ចិ អាហារំ. យោ ហិ កោចិ អាហារោ ភិក្ខុនោ បិណ្ឌោល្យេន បត្តេ បតិតត្តា ‘‘បិណ្ឌបាតោ’’តិ វុច្ចតិ. បិណ្ឌានំ វា បាតោ បិណ្ឌបាតោ, តត្ថ តត្ថ លទ្ធានំ ភិក្ខានំ សន្និបាតោ, សមូហោតិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

សេនាសនន្តិ សយនញ្ច អាសនញ្ច. យត្ថ យត្ថ ហិ សេតិ វិហារេ វា អឌ្ឍយោគាទិម្ហិ វា, តំ សេនំ. យត្ថ យត្ថ អាសតិ និសីទតិ, តំ អាសនំ, តំ ឯកតោ កត្វា ‘‘សេនាសន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧតុបរិស្សយវិនោទនបដិសល្លានារាមត្ថន្តិ បរិសហនដ្ឋេន ឧតុយេវ ឧតុបរិស្សយោ. ឧតុបរិស្សយស្ស វិនោទនត្ថញ្ច បដិសល្លានារាមត្ថញ្ច. យោ សរីរាពាធចិត្តវិក្ខេបករោ អសប្បាយោ ឧតុ សេនាសនបដិសេវនេន វិនោទេតព្ពោ ហោតិ, តស្ស វិនោទនត្ថំ ឯកីភាវសុខត្ថញ្ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. កាមញ្ច សីតបដិឃាតាទិនាវ ឧតុបរិស្សយវិនោទនំ វុត្តមេវ. យថា បន ចីវរបដិសេវនេ ‘‘ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនំ និយតបយោជនំ, ឥតរានិ កទាចិ កទាចិ ភវន្តី’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ និយតឧតុបរិស្សយវិនោទនំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា អយំ វុត្តប្បការោ ឧតុ ឧតុយេវ. បរិស្សយោ បន ទុវិធោ បាកដបរិស្សយោ ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយោ ច. តត្ថ បាកដបរិស្សយោ សីហព្យគ្ឃាទយោ, បដិច្ឆន្នបរិស្សយោ រាគទោសាទយោ. តេ យត្ថ អបរិគុត្តិយា ច អសប្បាយរូបទស្សនាទិនា ច អាពាធំ ន ករោន្តិ, តំ សេនាសនំ ឯវំ ជានិត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា បដិសេវន្តោ ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ សេនាសនំ ឧតុបរិស្សយវិនោទនត្ថំ បដិសេវតីតិ វេទិតព្ពោ.

គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារន្តិ ឯត្ថ រោគស្ស បដិអយនដ្ឋេន បច្ចយោ, បច្ចនីកគមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. យស្ស កស្សចិ សប្បាយស្សេតំ អធិវចនំ. ភិសក្កស្ស កម្មំ តេន អនុញ្ញាតត្តាតិ ភេសជ្ជំ. គិលានបច្ចយោវ ភេសជ្ជំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជំ, យំ កិញ្ចិ គិលានស្ស សប្បាយំ ភិសក្កកម្មំ តេលមធុផាណិតាទីតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិក្ខារោតិ បន ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខត្តំ ហោតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦៧) បរិវារោ វុច្ចតិ. ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ, ឈានក្ខោ ចក្កវីរិយោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤) អលង្ការោ. ‘‘យេ ច ខោ ឥមេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩១-១៩២) សម្ភារោ. ឥធ បន សម្ភារោបិ បរិវារោបិ វដ្ដតិ. តញ្ច គិលានបច្ចយភេសជ្ជំ ជីវិតស្ស បរិវារោបិ ហោតិ, ជីវិតនាសកាពាធុប្បត្តិយា អន្តរំ អទត្វា រក្ខណតោ សម្ភារោបិ. យថាចិរំ បវត្តតិ, ឯវមស្ស ការណភាវតោ; តស្មា ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជញ្ច តំ បរិក្ខារោ ចាតិ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោ, តំ គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ. គិលានស្ស យំ កិញ្ចិ សប្បាយំ ភិសក្កានុញ្ញាតំ តេលមធុផាណិតាទិជីវិតបរិក្ខារន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឧប្បន្នានន្តិ ជាតានំ ភូតានំ និព្ពត្តានំ. វេយ្យាពាធិកានន្តិ ឯត្ថ ព្យាពាធោតិ ធាតុក្ខោភោ តំសមុដ្ឋានា ច កុដ្ឋគណ្ឌបីឡកាទយោ, ព្យាពាធតោ ឧប្បន្នត្តា វេយ្យាពាធិកា. វេទនានន្តិ ទុក្ខវេទនា, អកុសលវិបាកវេទនា, តាសំ វេយ្យាពាធិកានំ វេទនានំ. អព្យាពជ្ឈបរមតាយាតិ និទ្ទុក្ខបរមតាយ. យាវ តំ ទុក្ខំ សព្ពំ បហីនំ ហោតិ, តាវាតិ អត្ថោ.

សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ បច្ចយសន្តោសេន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ. ឥតរីតរេន ចីវរេនាតិ ថូលសុខុមលូខបណីតថិរជិណ្ណានំ យេន កេនចិ. អថ ខោ យថាលទ្ធាទីនំ ឥតរីតរេន យេន កេនចិ សន្តុដ្ឋោ ហោតីតិ អត្ថោ. ចីវរស្មិញ្ហិ តយោ សន្តោសា យថាលាភសន្តោសោ យថាពលសន្តោសោ យថាសារុប្បសន្តោសោតិ. បិណ្ឌបាតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

វណ្ណវាទីតិ ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ ន កថេតិ, ឯកោ ន សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ, ឯកោ នេវ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ, ន សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ, ឯកោ សន្តុដ្ឋោ ច ហោតិ, សន្តោសស្ស វណ្ណំ កថេតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី’’តិ វុត្តំ. អនេសនន្តិ ទូតេយ្យបហីនគមនានុយោគប្បភេទំ នានប្បការំ អនេសនំ. អប្បតិរូបន្តិ អយុត្តំ. អលទ្ធា ចាតិ អលភិត្វា. យថា ឯកច្ចោ ‘‘កថំ នុ ខោ ចីវរំ លភិស្សាមី’’តិ បុញ្ញវន្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កោហញ្ញំ ករោន្តោ ឧត្តស្សតិ បរិតស្សតិ, សន្តុដ្ឋោ ភិក្ខុ ឯវំ អលទ្ធា ច ចីវរំ ន បរិតស្សតិ. លទ្ធា ចាតិ ធម្មេន សមេន លភិត្វា. អគធិតោតិ វិគតលោភវន្តោ. អមុច្ឆិតោតិ អធិមត្តតណ្ហាយ មុច្ឆំ អនាបន្នោ. អនជ្ឈាបន្នោតិ តណ្ហាយ អនោត្ថដោ អបរិយោនទ្ធោ. អាទីនវទស្សាវីតិ អនេសនាបត្តិយញ្ច គធិតបរិភោគេ ច អាទីនវំ បស្សមានោ. និស្សរណបញ្ញោតិ ‘‘យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិ (ម. និ. ១.២៣) វុត្តំ និស្សរណំ ឯវ បជានន្តោ. ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយាតិ យេន កេនចិ ចីវរេន សន្តុដ្ឋិយា. នេវត្តានុក្កំសេតីតិ ‘‘អហំ បំសុកូលិកោ, មយា ឧបសម្បទមាឡេយេវ បំសុកូលិកង្គំ គហិតំ, កោ មយា សទិសោ អត្ថី’’តិ អត្តុក្កំសនំ ន ករោតិ. ន បរំ វម្ភេតីតិ ‘‘ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ន បំសុកូលិកា’’តិ វា ‘‘បំសុកូលិកមត្តម្បិ ឯតេសំ នត្ថី’’តិ វា ឯវំ បរំ ន វម្ភេតិ.

យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោតិ យោ តស្មិំ ចីវរសន្តោសេ វណ្ណវាទី, តាសុ វា ទក្ខោ ឆេកោ ព្យត្តោ. អនលសោតិ សាតច្ចកិរិយាយ អាលសិយវិរហិតោ. សម្បជានោ បដិស្សតោតិ សម្បជានបញ្ញាយ ចេវ សតិយា ច យុត្តោ. បោរាណេតិ ន អធុនុប្បត្តិកេ. អគ្គញ្ញេតិ ‘‘អគ្គោ’’តិ ជានិតព្ពេ. អរិយវំសេ ឋិតោតិ អរិយានំ វំសេ បតិដ្ឋិតោ. អរិយវំសោតិ ច យថា ហិ ខត្តិយវំសោ ព្រាហ្មណវំសោ វេស្សវំសោ សុទ្ទវំសោ សមណវំសោ កុលវំសោ រាជវំសោ, ឯវំ អយម្បិ អដ្ឋមោ អរិយវំសោ អរិយតន្តិ អរិយបវេណី នាម ហោតិ. សោ ខោ បនាយំ អរិយវំសោ ឥមេសំ វំសានំ មូលគន្ធាទីនំ កាឡានុសារិគន្ធាទយោ វិយ អគ្គមក្ខាយតិ. កេ បន តេ អរិយា យេសំ ឯសោ វំសោតិ? អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច តថាគតសាវកា ច, ឯតេសំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ. ឥតោ បុព្ពេ ហិ សតសហស្សកប្បាទិកានំ ចតុន្នំ អសង្ខ្យេយ្យានំ មត្ថកេ តណ្ហង្ករោ មេង្កេរោ សរណង្ករោ ទីបង្ករោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេ អរិយា, តេសំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ. តេសំ ពុទ្ធានំ បរិនិព្ពានតោ អបរភាគេ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ អតិក្កមិត្វា កោណ្ឌញ្ញោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ…បេ… ឥមស្មិំ កប្បេ កកុសន្ធោ កោណាគមនោ កស្សបោ អម្ហាកំ ភគវា គោតមោតិ ចត្តារោ ពុទ្ធា ឧប្បន្នា, តេសំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ. អបិ ច អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកានំ អរិយានំ វំសោតិ អរិយវំសោ, តស្មិំ អរិយវំសេ បតិដ្ឋិតោ.

ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេនាតិ យេន កេនចិ បិណ្ឌបាតេន. សេនាសនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អាយតនេសូតិ ចក្ខាទីសុ អាយតនេសុ.

យតោតិ សញ្ញតោ. យត្តោតិ យត្តវា. បដិយត្តោតិ អតិវិយ យត្តវា. គុត្តោតិ រក្ខិតោ. គោបិតោតិ មញ្ជូសាយ វិយ បដ្ឋបិតោ. រក្ខិតោតិ បដិសាមិតោ. សំវុតោតិ ទ្វារសំវរណេន បិហិតោ. ខុំសិតោតិ គរហិតោ. វម្ភិតោតិ អបសាទិតោ. ឃដ្ដិតោតិ ឃដ្ដនមាបាទិតោ. គរហិតោតិ អវមញ្ញិតោ. ឧបវទិតោតិ អក្កោសិតោ.

ផរុសេនាតិ មម្មច្ឆេទនវចនេន. កក្ខឡេនាតិ ទារុណេន. នប្បដិវជ្ជាតិ បដិប្ផរិត្វា ន កថេយ្យ.

២០៧. ឈានានុយុត្តោតិ អនុប្បន្នុប្បាទនេន ឧប្បន្នសេវនេន ច ឈានេន អនុយុត្តោ. ឧបេក្ខមារព្ភ សមាហិតត្តោតិ ចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខំ ឧប្បាទេត្វា សមាហិតចិត្តោ. តក្កាសយំ កុក្កុច្ចញ្ចុបច្ឆិន្ទេតិ កាមវិតក្កាទិវិតក្កញ្ច កាមសញ្ញាទិកំ វិតក្កស្ស អាសយញ្ច ហត្ថកុក្កុច្ចាទិកុក្កុច្ចញ្ច ឧបច្ឆិន្ទេយ្យ.

អនុប្បន្នស្ស វា បឋមស្ស ឈានស្ស ឧប្បាទាយាតិ តស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នស្ស វា ឧប្បជ្ជិត្វា បរិហីនស្ស វា បឋមជ្ឈានស្ស ឧប្បាទនត្ថំ អត្តនោ សន្តានេ បដិលាភត្ថំ. ឧប្បន្នំ វា បឋមំ ឈានំ អាសេវតីតិអាទីសុ ឯត្ថ អាទរេន សេវតិ បគុណំ ករោតិ ភាវេតិ វឌ្ឍេតិ ពហុលីករោតិ បុនប្បុនំ ករោតិ.

ឧបេក្ខាតិ ចតុត្ថជ្ឈានេ ឧប្បន្នា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា. ឧបេក្ខាតិ សភាវបទំ. ឧបេក្ខនាតិ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខនាការោ. អជ្ឈុបេក្ខនាតិ អធិកា ហុត្វា ឥក្ខនា. ចិត្តសមតាតិ ចិត្តស្ស សមតា ចិត្តស្ស ឩនាតិរិត្តតំ វជ្ជេត្វា សមភាវោ. ចិត្តប្បស្សទ្ធតាតិ ចិត្តស្ស អប្បគព្ភតា, អថទ្ធភាវោតិ អត្ថោ. មជ្ឈត្តតា ចិត្តស្សាតិ ន សត្តស្ស ន បោសស្ស, ចិត្តស្ស មជ្ឈត្តភាវោតិ អត្ថោ. ចតុត្ថេ ឈានេ ឧបេក្ខំ អារព្ភាតិ ចតុត្ថស្មិំ ឈានស្មិំ ឧប្បន្នំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខំ បដិច្ច. ឯកគ្គចិត្តោតិ ឯការម្មណេ បវត្តចិត្តោ. អវិក្ខិត្តចិត្តោតិ ឧទ្ធច្ចវិរហិតោ ន វិក្ខិត្តចិត្តោ.

នវ វិតក្កា វុត្តនយា ឯវ. កាមវិតក្កានំ កាមសញ្ញាសយោតិ កាមវិតក្កំ វិតក្កេន្តស្ស ឧប្បន្នា កាមសញ្ញា តេសំ វិតក្កានំ អាសយោ វសនោកាសោតិ កាមសញ្ញាសយោ. ព្យាបាទវិតក្កាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

២០៨. ចុទិតោ វចីភិ សតិមាភិនន្ទេតិ ឧបជ្ឈាយាទីហិ វាចាហិ ចោទិតោ សមានោ សតិមា ហុត្វា តំ ចោទនំ អភិនន្ទេយ្យ. វាចំ បមុញ្ចេ កុសលន្តិ ញាណសមុដ្ឋិតំ វាចំ បមុញ្ចេយ្យ. នាតិវេលន្តិ អតិវេលំ បន វាចំ កាលវេលញ្ច សីលវេលញ្ច អតិក្កន្តំ នប្បមុញ្ចេយ្យ. ជនវាទធម្មាយាតិ ជនបរិវាទកថាយ. ន ចេតយេយ្យាតិ ចេតនំ ន ឧប្បាទេយ្យ.

ឥទំ តេ អប្បត្តន្តិ ឥទំ តវ ន បត្តំ. អសារុប្បន្តិ តវ បយោគំ អសារុប្បំ. អសីលដ្ឋន្តិ តវ បយោគំ ន សីលេ បតិដ្ឋន្តិ អសីលដ្ឋំ, សីលេ ឋិតស្ស បយោគំ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. កេចិ ‘‘អសិលិដ្ឋ’’ន្តិ បឋន្តិ, អមដ្ឋវចនន្តិ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

និធីនន្តិ តត្ថ តត្ថ និទហិត្វា ឋបិតានំ ហិរញ្ញសុវណ្ណាទិបូរានំ និធិកុម្ភីនំ. បវត្តារន្តិ កិច្ឆជីវិកេ ទុគ្គតមនុស្សេ អនុកម្បំ កត្វា ‘‘ឯហិ សុខេន តេ ជីវនុបាយំ ទស្សេស្សាមី’’តិ និធិដ្ឋានំ នេត្វា ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឥមំ គហេត្វា សុខំ ជីវា’’តិ អាចិក្ខិតារំ វិយ. វជ្ជទស្សិនន្តិ ទ្វេ វជ្ជទស្សិនោ ‘‘ឥមិនា នំ អសារុប្បេន វា ខលិតេន វា សង្ឃមជ្ឈេ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ រន្ធគវេសកោ ច អញ្ញាតំ ញាបនត្ថាយ ញាតំ អនុគ្គណ្ហត្ថាយ សីលាទិនា ចស្ស វុទ្ធិកាមតាយ តំ តំ វជ្ជំ ឱលោកនេន ឧល្លបនសភាវសណ្ឋិតោ ច. អយំ ឥធ អធិប្បេតោ. យថា ហិ ទុគ្គតមនុស្សោ ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ តជ្ជេត្វា បោដ្ឋេត្វាបិ និធិំ ទស្សេន្តេ កោបំ ន ករោតិ, បមុទិតោវ ហោតិ, ឯវមេវ ឯវរូបេ បុគ្គលេ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា អាចិក្ខន្តេ កោបោ ន កាតព្ពោ, តុដ្ឋេនេវ ភវិតព្ពំ. ‘‘ភន្តេ មហន្តំ វោ កតំ កម្មំ, មយ្ហំ អាចរិយុបជ្ឈាយដ្ឋានេ ឋត្វា ឱវទន្តេហិ បុនបិ មំ វទេយ្យាថា’’តិ បវារេតព្ពមេវ. និគ្គយ្ហវាទិន្តិ ឯកច្ចោ ហិ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ អសារុប្បំ វា ខលិតំ វា ទិស្វា ‘‘អយំ មេ មុខោទកទានាទីហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហតិ, សចេ នំ វក្ខាមិ, ន មំ ឧបដ្ឋហិស្សតិ, ឯវំ មម បរិហានិ ភវិស្សតី’’តិ វត្តុំ អវិសហន្តោ ន និគ្គយ្ហវាទី នាម ហោតិ, សោ ឥមស្មិំ សាសនេ កចវរំ អាកិរតិ. យោ បន តថារូបំ វជ្ជំ ទិស្វា វជ្ជានុរូបំ តជ្ជេត្វា បណាមេន្តោ ទណ្ឌកម្មំ ករោន្តោ វិហារា នីហរន្តោ សិក្ខាបេតិ, អយំ និគ្គយ្ហវាទី នាម សេយ្យថាបិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘និគ្គយ្ហ និគ្គយ្ហាហំ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, បវយ្ហ បវយ្ហាហំ, អានន្ទ, វក្ខាមិ, យោ សារោ សោ ឋស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៩៦). មេធាវិន្តិ ធម្មោជបញ្ញាយ សមន្នាគតំ. តាទិសន្តិ ឯវរូបំ បណ្ឌិតំ ភជេយ្យ បយិរុបាសេយ្យ. តាទិសញ្ហិ អាចរិយំ ភជមានស្ស អន្តេវាសិកស្ស សេយ្យោវ ហោតិ, ន បាបិយោ, វុឌ្ឍិយេវ ហោតិ, នោ បរិហានីតិ.

ឱវទេយ្យាតិ ឧប្បន្នេ វត្ថុស្មិំ វទន្តោ ឱវទតិ នាម, អនុប្បន្នេ ‘‘អយសោបិ តេ សិយា’’តិអាទិវសេន អនាគតំ ទស្សេន្តោ អនុសាសតិ នាម. សម្មុខា វទន្តោបិ ឱវទតិ នាម, បរម្មុខា ទូតំ វា សាសនំ វា បេសេន្តោ អនុសាសតិ នាម. សកិំ វទន្តោបិ ឱវទតិ នាម, បុនប្បុនំ វទន្តោ អនុសាសតិ នាម. ឱវទន្តោ ឯវ វា អនុសាសតិ នាមាតិ ឯវំ ឱវទេយ្យ អនុសាសេយ្យ. អសព្ភាតិ អកុសលធម្មា និវារេយ្យ, កុសលធម្មេ បតិដ្ឋបេយ្យាតិ អត្ថោ. សតញ្ហិ សោ បិយោ ហោតីតិ សោ ឯវរូបោ បុគ្គលោ ពុទ្ធាទីនំ សប្បុរិសានំ បិយោ ហោតិ. យេ បន អទិដ្ឋធម្មា អវិតិណ្ណបរលោកា អាមិសចក្ខុកា ជីវិកត្ថាយ បព្ពជិតា, តេសំ អសតំ សោ ឱវាទកោ អនុសាសកោ ‘‘ន ត្វំ អម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយោ, ន អាចរិយោ, កស្មា អម្ហាកំ ឱវទសី’’តិ ឯវំ មុខសត្តីហិ វិជ្ឈន្តានំ អប្បិយោ ហោតីតិ.

ឯកកម្មន្តិ អបលោកនកម្មាទិកំ ឯកកម្មំ. ឯកុទ្ទេសោតិ និទានុទ្ទេសាទិកោ ឯកុទ្ទេសោ. សមសិក្ខតាតិ សមានសិក្ខតា. អាហតចិត្តតន្តិ កោធេន បហតចិត្តភាវំ. ខិលជាតតន្តិ ថទ្ធភាវំ. បញ្ចបិ ចេតោខិលេតិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសិក្ខាសព្រហ្មចារីសុ បញ្ចសុបិ ចិត្តស្ស ថទ្ធភាវេ.

ញាណសមុដ្ឋិតំ វាចន្តិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន ឧប្បាទិតំ វាក្យំ. មុញ្ចេយ្យាតិ វិស្សជ្ជេយ្យ. អត្ថូបសំហិតន្តិ អត្ថសហិតំ ការណសហិតំ. ធម្មូបសំហិតន្តិ ធម្មេន យុត្តំ. កាលាតិក្កន្តំ វាចំ ន ភាសេយ្យាតិ កាលាតីតំ វាចំ ន កថេយ្យ តស្ស កាលស្ស អតិក្កន្តត្តា. វេលាតិក្កន្តន្តិ មរិយាទាតីតំ វចនំ ន ភណេយ្យ វចនមរិយាទស្ស អតិក្កន្តត្តា. ឧភយវសេន កាលវេលា.

យោ វេ កាលេ អសម្បត្តេតិ អត្តនោ វចនកាលេ អសម្បត្តេ. អតិវេលន្តិ វេលាតិក្កន្តំ កត្វា អតិរេកប្បមាណំ ភាសតិ. និហតោ សេតីតិ និគ្ឃាតិតោ សយតិ. កោកិលាយេវ អត្រជោតិ កាកិយា បដិជគ្គិតោ កោកិលាយ អព្ភន្តរេ ជាតោ កោកិលបោតកោ វិយ.

២០៩. អថាបរន្តិ អថ ឥទានិ ឥតោ បរម្បិ. បញ្ច រជានីតិ រូបរាគាទីនិ បញ្ច រជានិ. យេសំ សតីមា វិនយាយ សិក្ខេតិ យេសំ ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហុត្វាវ វិនយនត្ថំ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខេយ្យ. ឯវំ សិក្ខន្តោ ហិ រូបេសុ…បេ… ផស្សេសុ សហេថ រាគំ, ន អញ្ញេតិ.