១១. កលហវិវាទសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៩៧. ឯកាទសមេ កលហវិវាទសុត្តនិទ្ទេសេ កុតោបហូតា កលហា វិវាទាតិ កលហោ ច តស្ស បុព្ពភាគោ វិវាទោ ចាតិ ឥមេ កុតោ ជាតា. បរិទេវសោកា សហមច្ឆរា ចាតិ បរិទេវសោកា ច សហមច្ឆរា ច កុតោ បហូតា. មានាតិមានា សហបេសុណា ចាតិ មានា ច អតិមានា ច បេសុណា ច កុតោ បហូតា. តេតិ តេ សព្ពេបិ អដ្ឋ កិលេសធម្មា. តទិង្ឃ ព្យូហីតិ តំ មយា បុច្ឆិតមត្ថំ ព្រូហិ, យាចាមិ តំ អហន្តិ. យាចនត្ថោ ហិ ឥង្ឃាតិ និបាតោ.

ឯកេន អាការេនាតិ ឯកេន ការណេន. អបរេន អាការេនាតិ អបរេន ការណេន. អាគារិកា ទណ្ឌបសុតាតិ គហបតិនោ វិហេសមានា. បព្ពជិតា អាបត្តិំ អាបជ្ជន្តាតិ អនគារិកា សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ អញ្ញតរំ អាបជ្ជមានា.

កុតោបហូតាតិ កុតោភូតា. កុតោជាតាតិ កុតោ បដិលទ្ធភាវា. កុតោសញ្ជាតាតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. កុតោនិព្ពត្តាតិ កុតោ និព្ពត្តលក្ខណំ បត្តា. ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា ‘‘កុតោអភិនិព្ពត្តា’’តិ វុត្តំ. កុតោបាតុភូតាតិ កុតោបាកដីភូតា. កិំ និទានាតិអាទីសុ អត្តនោ ផលំ និទេតីតិ និទានំ. ឯតស្មា ផលំ សមុទេតីតិ សមុទយោ. ឯតស្មា ផលំ ជាយតីតិ ជាតិ. ឯតស្មា ផលំ បភវតីតិ បភវោ. មូលំ បុច្ឆតីតិ កលហស្ស ការណំ បុច្ឆតិ. ការណញ្ហិ បតិដ្ឋដ្ឋេន មូលំ. អត្តនោ ផលនិប្ផាទនត្ថំ ហិនោតិ បវត្តតីតិ ហេតុ. ‘‘ហន្ទ នំ គណ្ហថា’’តិ ទស្សេន្តំ វិយ អត្តនោ ផលំ និទេតីតិ និទានំ. ឯតស្មា ផលំ សម្ភវតីតិ សម្ភវោ. បភវតិ ផលំ ឯតស្មាតិ បភវោ. សមុដ្ឋាតិ ឯត្ថ ផលំ, ឯតេន វា សមុដ្ឋាតីតិ សមុដ្ឋានំ. អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ អាហារោ. អបដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋេន អត្តនោ ផលំ អារមេតីតិ អារម្មណំ. ឯតំ បដិច្ច អបដិក្ខិបិត្វា ផលំ ឯតិ បវត្តតីតិ បច្ចយោ. ឯតស្មា ផលំ សមុទេតីតិ សមុទយោតិ ឯវមេតេសំ បទានំ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ. តំ សន្ធាយ ‘‘កលហស្ស ច វិវាទស្ស ច មូលំ បុច្ឆតី’’តិអាទិនា នយេន ទេសនា វុត្តា.

៩៨. បិយប្បហូតាតិ បិយវត្ថុតោ ជាតា. មច្ឆេរយុត្តា កលហា វិវាទាតិ ឥមិនា កលហវិវាទាទីនំ ន កេវលំ បិយវត្ថុមេវ, មច្ឆរិយម្បិ បច្ចយំ ទស្សេតិ. កលហវិវាទសីសេន ចេត្ថ សព្ពេបិ តេ ធម្មា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. យថា ច ឯតេសំ មច្ឆរិយំ, តថា បេសុណានញ្ច វិវាទំ. តេនាហ ‘‘វិវាទជាតេសុ ច បេសុណានី’’តិ. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោយេវ.

៩៩. បិយា សុ លោកស្មិំ កុតោនិទានា, យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តិ លោកេតិ ‘‘បិយប្បហូតា កលហា’’តិ យេ ឯត្ថ វុត្តា, តេ បិយា លោកស្មិំ កុតោនិទានា, ន កេវលញ្ច បិយា, យេ ចាបិ ខត្តិយាទយោ លោកេ វិចរន្តិ លោភហេតុ លោភេនាភិភូតា វិចរន្តិ, តេសំ សោ លោភោ ច កុតោនិទានោតិ ទ្វេ អត្ថេ ឯកាយ បុច្ឆាយ បុច្ឆតិ. កុតោនិទានាតិ ចេត្ថ កិំនិទានា កិំហេតុកាតិ បច្ចត្តវចនស្ស តោអាទេសោ វេទិតព្ពោ, សមាសេ ចស្ស លោបាភាវោ. អថ វា និទានាតិ ជាតា, ឧប្បន្នាតិ អត្ថោ. តស្មា កុតោ ជាតា កុតោ ឧប្បន្នាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាសា ច និដ្ឋា ចាតិ អាសា ច តស្សា អាសាយ សមិទ្ធិ ច. យេ សម្បរាយាយ នរស្ស ហោន្តីតិ យេ នរស្ស សម្បរាយាយ ហោន្តិ, បរាយនា ហោន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកា ឯវាយម្បិ បុច្ឆា.

ទីបា ហោន្តីតិ បតិដ្ឋា ភវន្តិ. សរណា ហោន្តីតិ ទុក្ខនាសនា ហោន្តិ. និដ្ឋាបរាយនា ហោន្តីតិ សមិទ្ធិបរាយនា ហោន្តិ.

១០០. ឆន្ទានិទានានីតិ កាមច្ឆន្ទាទិឆន្ទនិទានានិ. យេ ចាបិ លោភា វិចរន្តីតិ យេ ចាបិ ខត្តិយាទយោ លោភា វិចរន្តិ, តេសំ លោភោបិ ឆន្ទនិទានោតិ ទ្វេបិ អត្ថេ ឯកតោ វិស្សជ្ជេតិ. ឥតោនិទានាតិ ឆន្ទនិទានា ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឥតោនិទានា’’តិ ហិ ឆន្ទំ សន្ធាយាហ. ឆន្ទនិទានា ហិ លោភាទយោ. ‘‘ឥតោនិទានា’’តិ សទ្ទសិទ្ធិ ចេត្ថ ‘‘កុតោនិទានា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. អាសាយ សមិទ្ធិ វុច្ចតិ និដ្ឋាតិ អជ្ឈាសយនិព្ពត្តិបដិលាភោ កថីយតិ.

១០១. វិនិច្ឆយាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវិនិច្ឆយា. យេ ចាបិ ធម្មា សមណេន វុត្តាតិ យេ ច អញ្ញេបិ កោធាទីហិ សម្បយុត្តា, តថារូបា វា អកុសលា ធម្មា ពុទ្ធសមណេន វុត្តា, តេ កុតោបហូតាតិ.

អញ្ញជាតិកាតិ អញ្ញសភាវា. អញ្ញវិហិតកាតិ អញ្ញេនាការេន ឋិតា. សមិតបាបេនាតិ និព្ពាបិតបាបេន. ពាហិតបាបធម្មេនាតិ បហីនលាមកធម្មេន. ភិន្នកិលេសមូលេនាតិ កិលេសមូលានិ ភិន្ទិត្វា ឋិតេន. សព្ពាកុសលមូលពន្ធនា បមុត្តេនាតិ ទ្វាទសអកុសលពន្ធនំ មោចេត្វា ឋិតេន. វុត្តាតិ កថិតា. បវុត្តាតិ បការេន កថិតា.

១០២. តមូបនិស្សាយ បហោតិ ឆន្ទោតិ តំ សុខទុក្ខវេទនំ តទុភយវត្ថុសង្ខាតំ សាតាសាតំ ឧបនិស្សាយ សំយោគវិយោគបត្ថនាវសេន ឆន្ទោ បហោតិ. ឯត្តាវតា ‘‘ឆន្ទោ នុ លោកស្មិំ កុតោនិទានោ’’តិ អយំ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. រូបេសុ ទិស្វា វិភវំ ភវញ្ចាតិ រូបេសុ វយញ្ច ឧប្បាទញ្ច ទិស្វា. វិនិច្ឆយំ កុព្ពតិ ជន្តុ លោកេតិ អបាយាទិកេ លោកេ អយំ ជន្តុ ភោគាធិគមត្ថំ តណ្ហាវិនិច្ឆយំ ‘‘អត្តា មេ ឧប្បន្នោ’’តិអាទិនា នយេន ទិដ្ឋិវិនិច្ឆយញ្ច កុរុតេ. ឯត្តាវតា ‘‘វិនិច្ឆយា ចាបិ កុតោបភូតា’’តិ អយំ បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ.

សាតាសាតំ និស្សាយាតិ មធុរញ្ច អមធុរញ្ច ឧបនិស្សយំ កត្វា. ឥដ្ឋានិដ្ឋន្តិ ឥដ្ឋារម្មណញ្ច អនិដ្ឋារម្មណញ្ច.

សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគន្តិ ឯត្ថ សុរាតិ បិដ្ឋសុរា បូវសុរា ឱទនសុរា កិណ្ណបក្ខិត្តា សម្ភារសំយុត្តាតិ បញ្ច សុរា. មេរយន្តិ បុប្ផាសវោ ផលាសវោ មធ្វាសវោ គុឡាសវោ សម្ភារសំយុត្តោតិ បញ្ច អាសវា. តំ សព្ពម្បិ មទករណវសេន មជ្ជំ. បមាទដ្ឋានន្តិ បមាទការណំ, យាយ ចេតនាយ តំ មជ្ជំ បិវតិ, តស្សេតំ អធិវចនំ. អនុយោគន្តិ តំ សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋានានុយោគំ អនុអាយោគំ បុនប្បុនំ ករណំ. យស្មា ច បន តំ អនុយុត្តស្ស មេ ឧប្បន្នា ចេវ ភោគា បរិហាយន្តិ, អនុប្បន្នា ច នុប្បជ្ជន្តិ, តស្មា ‘‘មេ ភោគា បរិក្ខយំ ខីណភាវំ គច្ឆន្តី’’តិ ជានាតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ. វិកាលវិសិខាចរិយានុយោគន្តិ អវេលាយ វិសិខាសុ ចរិយានុយុត្តំ. សមជ្ជាភិចរណន្តិ នច្ចាទិទស្សនវសេន សមជ្ជាភិគមនំ. អាលស្យានុយោគន្តិ កាយាលសិយតាយ យុត្តប្បយុត្តតំ. អបាយមុខានិ ន សេវតីតិ ភោគានំ វិនាសទ្វារានិ ន សេវតិ.

កសិយា វាតិ កសិកម្មេន វា. វណិជ្ជាយ វាតិ ធម្មិកវណិជ្ជកម្មេន វា. គោរក្ខេន វាតិ គោបាលកម្មេន វា. ឥស្សត្ថេន វាតិ ធនុសិប្បេន វា. រាជបោរិសេន វាតិ រាជសេវកកម្មេន វា. សិប្បញ្ញតរេន វាតិ កុម្ភការាទិសិប្បានំ អញ្ញតរេន វា. បដិបជ្ជតីតិ បយោគំ ករោតិ. ចក្ខុស្មិំ ឧប្បន្នេ ជានាតីតិ សសម្ភារចក្ខុស្មិំ ឧប្បន្នេ ជានាតិ. ‘‘អត្តា មេ ឧប្បន្នោ’’តិ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. ចក្ខុស្មិំ អន្តរហិតេតិ តស្មិំ វិនដ្ឋេ. អត្តា មេ អន្តរហិតោតិ ‘‘មម អត្តា វិនដ្ឋោ’’តិ ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ. វិគតោ មេ អត្តាតិ វីតិក្កន្តោ មម អត្តា. សោតស្មិន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១០៣. ឯតេបិ ធម្មា ទ្វយមេវ សន្តេតិ ឯតេ កោធាទយោ ធម្មា សាតាសាតទ្វយេ សន្តេ ឯវ ហោន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯត្តាវតា តតិយបញ្ហោបិ វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ. ឥទានិ យោ ឯវំ វិស្សជ្ជិតេសុ ឯតេសុ បញ្ហេសុ កថំកថី ភវេយ្យ, តស្ស កថំកថាបហានូបាយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ’’តិ, ញាណទស្សនញាណាធិគមនត្ថំ តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិំការណា? ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មា. ពុទ្ធសមណេន ហិ ញត្វា ធម្មា វុត្តា, នត្ថិ តស្ស ធម្មេសុ អញ្ញាណំ, អត្តនោ បន ញាណានុភាវេន តេ អជានន្តោ ន ជានេយ្យ, ន ទេសនាទោសេន. តស្មា កថំកថី ញាណបថាយ សិក្ខេ, ញត្វា បវុត្តា សមណេន ធម្មាតិ.

បក្ខេបពន្ធនេន វា ពទ្ធោតិ នាគរិកពន្ធេន ពទ្ធោ. បរិក្ខេបពន្ធនេន វាតិ វតិបរិក្ខេបពន្ធនេន វា. គាមពន្ធនេនាតិអាទីសុ តស្មា តស្មា ឋានតោ និក្ខមិតុំ អលភន្តោ គាមពន្ធនាទីហិ ពទ្ធោ នាម ហោតិ. តស្ស ពន្ធនស្ស មោក្ខត្ថាយាតិ ឯតស្ស វុត្តប្បការស្ស ពន្ធនស្ស មោចនត្ថំ.

ញាណម្បិ ញាណបថោតិ បុរេ ឧប្បន្នំ ញាណំ អបរាបរុប្បន្នស្ស ញាណម្បិ ញាណស្ស សញ្ចរណមគ្គោតិ ញាណម្បិ ញាណបថោ. ញាណស្ស អារម្មណម្បិ ញាណបថោតិ ញាណស្ស បច្ចយោបិ តំ អាលម្ពិត្វា ឧប្បជ្ជនតោ ញាណបថោ. ញាណសហភុនោបិ ធម្មា ញាណបថោតិ ញាណេន សហុប្បន្នា អវសេសា ចិត្តចេតសិកា ធម្មាបិ ញាណបថោ. ឥទានិ ឧបមាយ សាធេន្តោ ‘‘យថា អរិយមគ្គោ អរិយបថោ’’តិអាទិមាហ.

កថំកថី បុគ្គលោតិ វិចិកិច្ឆាវន្តោ បុគ្គលោ. សកង្ខោតិ សទ្វេឡ្ហកោ. សវិលេខោតិ ចិត្តរាជិវន្តោ. សទ្វេឡ្ហកោតិ កង្ខាវន្តោ. សវិចិកិច្ឆោតិ សន្ទេហវន្តោ. ញាណាធិគមាយាតិ ញាណបដិលាភត្ថាយ. ញាណផុសនាយាតិ ញាណបដិវិជ្ឈនត្ថាយ. អថ វា ញាណវិន្ទនត្ថាយ. ញាណសច្ឆិកិរិយាយាតិ ញាណស្ស បច្ចក្ខករណត្ថាយ. សនិទានាហន្តិ អហំ សនិទានំ សបច្ចយំ កត្វា ធម្មទេសនំ ករោមិ. សប្បាដិហារិយន្តិ និយ្យានិកំ កត្វា. នោ អប្បាដិហារិយន្តិ អនិយ្យានិកំ អកត្វា ធម្មទេសនំ ករោមិ.

១០៤. សាតំ អសាតញ្ច កុតោនិទានាតិ ឯត្ថ សាតាសាតន្តិ សុខទុក្ខវេទនា ឯវ អធិប្បេតា. ន ភវន្តិ ហេតេតិ ន ភវន្តិ ឯតេ. វិភវំ ភវញ្ចាបិ យមេតមត្ថំ, ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានន្តិ សាតាសាតានំ វិភវំ ភវញ្ច ឯតម្បិ យំ អត្ថំ. លិង្គព្យត្តយោ ឯត្ថ កតោ. ឥទំ បន វុត្តំ ហោតិ – សាតាសាតានំ វិភវោ ភវោ ចាតិ យោ ឯស អត្ថោ, ឯតំ មេ បព្រូហិ យតោនិទានន្តិ. ឯត្ថ ច សាតាសាតានំ វិភវភវវត្ថុកា វិភវភវទិដ្ឋិយោ ឯវ វិភវភវាតិ អត្ថតោ វេទិតព្ពា. តថា ហិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនបក្ខេ ‘‘ភវទិដ្ឋិបិ ផស្សនិទានា, វិភវទិដ្ឋិបិ ផស្សនិទានា’’តិ ឧបរិ និទ្ទេសេ (មហានិ. ១០៥) វក្ខតិ. ឥមាយ គាថាយ និទ្ទេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

១០៥. ឥតោនិទានន្តិ ផស្សនិទានំ. ឥមាយបិ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

១០៦. កិស្មិំ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ កិស្មិំ វីតិវត្តេ ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ បញ្ច ផស្សា ន ផុសន្តិ. ឥមាយបិ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

១០៧. នាមញ្ច រូបញ្ច បដិច្ចាតិ សម្បយុត្តកនាមញ្ច វត្ថារម្មណរូបញ្ច បដិច្ច. រូបេ វិភូតេ ន ផុសន្តិ ផស្សាតិ រូបេ វីតិវត្តេ បញ្ច ផស្សា ន ផុសន្តិ.

តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោតិ ចក្ខុរូបវិញ្ញាណានំ តិណ្ណន្នំ សង្គតិយា ផស្សោ ជាយតិ. ចក្ខុ ច រូបា ច រូបស្មិន្តិ បសាទចក្ខុញ្ច រូបារម្មណានិ ច រូបភាគេ រូបកោដ្ឋាសេ កត្វា. ចក្ខុសម្ផស្សំ ឋបេត្វាតិ តិណ្ណំ សង្គតិយា ឧប្បន្នផស្សំ មុញ្ចិត្វា. សម្បយុត្តកា ធម្មា នាមស្មិន្តិ អវសេសា វេទនាទយោ ផស្សេន សហជាតា ធម្មា នាមភាគេ. សោតញ្ច បដិច្ចាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ចតូហាការេហិ រូបំ វិភូតំ ហោតីតិ ចតូហិ ការណេហិ រូបំ វីតិវត្តំ ហោតិ. ញាតវិភូតេនាតិ បាកដំ កត្វា វីតិវត្តេន. តីរណវិភូតេនាតិ អនិច្ចាទិតោ តីរយិត្វា វីតិវត្តេន. បហានវិភូតេនាតិ ឆន្ទរាគបហានតោ វីតិវត្តេន. សមតិក្កមវិភូតេនាតិ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ បដិលាភវសេន វីតិវត្តេន.

១០៨. កថំ សមេតស្សាតិ កថំ បដិបន្នស្ស. វិភោតិ រូបន្តិ រូបំ វិភវតិ, ន ភវេយ្យ វា. សុខំ ទុខញ្ចាតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋរូបមេវ បុច្ឆតិ.

ជានេយ្យាមាតិ ជានិស្សាម. អាជានេយ្យាមាតិ វិសេសេន ជានិស្សាម. វិជានេយ្យាមាតិ អនេកវិធេន ជានិស្សាម. បដិវិជានេយ្យាមាតិ សម្មា ជានិស្សាម. បដិវិជ្ឈេយ្យាមាតិ ចិត្តេន ពុជ្ឈិស្សាម.

១០៩. ន សញ្ញសញ្ញីតិ យថា សមេតស្ស វិភោតិ រូបំ, សោ បកតិសញ្ញាយ សញ្ញីបិ ន ហោតិ. ន វិសញ្ញសញ្ញីតិ វិសញ្ញាយបិ វិរូបាយ សញ្ញាយ វិសញ្ញី ន ហោតិ ឧម្មត្តកោ វា ខិត្តចិត្តោ វា. នោបិ អសញ្ញីតិ សញ្ញាវិរហិតោបិ ន ហោតិ និរោធសមាបន្នោ វា អសញ្ញសត្តោ វា. ន វិភូតសញ្ញីតិ ‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញាន’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨) នយេន សមតិក្កន្តសញ្ញីបិ ន ហោតិ អរូបជ្ឈានលាភី. ឯវំ សមេតស្ស វិភោតិ រូបន្តិ ឯតស្មិំ សញ្ញសញ្ញិតាទិភាវេ អដ្ឋត្វា យទេតំ វុត្តំ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ…បេ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ ចិត្តំ អភិនីហរតី’’តិ, ឯវំ សមេតស្ស អរូបមគ្គសមង្គិនោ វិភោតិ រូបំ. សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខាតិ ឯវំ បដិបន្នស្សាបិ ច យា សញ្ញា, តំនិទានា តណ្ហាទិដ្ឋិបបញ្ចាស្ស អប្បហីនាវ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ.

អសញ្ញិនោ វុច្ចន្តិ និរោធសមាបន្នាតិ សញ្ញាវេទនា និរោធេត្វា និរោធសមាបន្នា សញ្ញាភាវេន អសញ្ញិនោតិ កថីយន្តិ. អសញ្ញសត្តាតិ សព្ពេន សព្ពំ សញ្ញាភាវេន អសញ្ញភវេ និព្ពត្តា.

សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេតិ តត្ថ សោតិ សោ ភិក្ខុ. ឯវន្តិ ចតុត្ថជ្ឈានក្កមនិទស្សនមេតំ, ឥមិនា កមេន ចតុត្ថជ្ឈានំ បដិលភិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. សមាហិតេតិ ឥមិនា ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនា សមាហិតេ. បរិសុទ្ធេតិអាទីសុ បន ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិភាវេន បរិសុទ្ធេ. បរិសុទ្ធត្តាយេវ បរិយោទាតេ, បភស្សរេតិ វុត្តំ ហោតិ. សុខាទីនំ បច្ចយានំ ឃាតេន វិហតរាគាទិអង្គណត្តា អនង្គណេ. អនង្គណត្តា ឯវ ច វិគតូបក្កិលេសេ. អង្គណេន ហិ ចិត្តំ ឧបក្កិលិស្សតិ. សុភាវិតត្តា មុទុភូតេ, វសីភាវប្បត្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. វសេ វត្តមានញ្ហិ ចិត្តំ មុទូតិ វុច្ចតិ. មុទុត្តាយេវ ច កម្មនិយេ, កម្មក្ខមេ កម្មយោគ្គេតិ វុត្តំ ហោតិ. មុទុ ហិ ចិត្តំ កម្មនិយំ ហោតិ សុទ្ធន្តមិវ សុវណ្ណំ. តទុភយម្បិ ច សុភាវិតត្តាយេវ. យថាហ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ ភាវិតំ កម្មនិយំ ហោតិ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.២២).

ឯតេសុ ហិ បរិសុទ្ធភាវាទីសុ ឋិតត្តា ឋិតេ. ឋិតត្តាយេវ អានេញ្ជប្បត្តេ អចលេ និរិញ្ជនេតិ វុត្តំ ហោតិ. មុទុកម្មញ្ញភាវេន វា អត្តនោ វសេ ឋិតត្តា ឋិតេ. សទ្ធាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា អានេញ្ជប្បត្តេ. សទ្ធាបរិគ្គហិតញ្ហិ ចិត្តំ អស្សទ្ធិយេន ន ឥញ្ជតិ, វីរិយបរិគ្គហិតំ កោសជ្ជេន ន ឥញ្ជតិ, សតិបរិគ្គហិតំ បមាទេន ន ឥញ្ជតិ, សមាធិបរិគ្គហិតំ ឧទ្ធច្ចេន ន ឥញ្ជតិ, បញ្ញាបរិគ្គហិតំ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតិ, ឱភាសគតំ កិលេសន្ធការេន ន ឥញ្ជតិ. ឥមេហិ ឆហិ ធម្មេហិ បរិគ្គហិតុំ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ចិត្តំ អភិនីហារក្ខមំ ហោតិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ.

អបរោ នយោ – ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនា សមាហិតេ. នីវរណទូរីភាវេន បរិសុទ្ធេ. វិតក្កាទិសមតិក្កមេន បរិយោទាតេ. ឈានបដិលាភបច្ចនិកានំ បាបកានំ ឥច្ឆាវចរានញ្ច អភាវេន អនង្គណេ. ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ អវចរានំ, ឥច្ឆាវសេន ឱតិណ្ណានំ បវត្តានំ នានប្បការានំ កោបអប្បច្ចយានន្តិ អត្ថោ. អភិជ្ឈាទីនំ ចិត្តូបក្កិលេសានំ វិគមេន វិគតូបក្កិលេសេ. ឧភយម្បិ ចេតំ អង្គណសុត្តវត្ថសុត្តានុសារេនេវ (ម. និ. ១.៥៧ អាទយោ, ៧០ អាទយោ) វេទិតព្ពំ. វសិប្បត្តិយា មុទុភូតេ. ឥទ្ធិបាទភាវូបគមនេន កម្មនិយេ. ភាវនាបារិបូរិយា បណីតភាវូបគមេន ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ, យថា អានេញ្ជភាវំ អានេញ្ជប្បត្តំ ហោតិ, ឯវំ ឋិតេតិ អត្ថោ. ឯវម្បិ អដ្ឋង្គសមន្នាគមេន ចិត្តំ អភិនីហារក្ខមំ ហោតិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិបដិលាភត្ថាយ បាទកំ បទដ្ឋានភូតំ.

អារុប្បមគ្គសមង្គីតិ អរូបសមាបត្តិយា គមនមគ្គេន អបរិហីនោ. បបញ្ចាយេវ បបញ្ចសង្ខាតិ តណ្ហាទិបបញ្ចាយេវ បបញ្ចសង្ខា.

១១០. ឯត្តាវតគ្គំ នុ វទន្តិ ហេកេ, យក្ខស្ស សុទ្ធិំ ឥធ បណ្ឌិតាសេ. ឧទាហុ អញ្ញម្បិ វទន្តិ ឯត្តោតិ ឯត្តាវតា នុ ឥធ បណ្ឌិតា សមណព្រាហ្មណា អគ្គំ សុទ្ធិំ សត្តស្ស វទន្តិ, ឧទាហុ អញ្ញម្បិ ឯត្តោ អរូបសមាបត្តិតោ អធិកញ្ច វទន្តីតិ បុច្ឆតិ.

ឯត្តោ អរូបសមាបត្តិតោតិ ឯតស្មា អរូបសមាបត្តិតោ.

១១១. ឯត្តាវតគ្គម្បិ វទន្តិ ហេកេតិ ឯកេ សស្សតវាទា សមណព្រាហ្មណា បណ្ឌិតមានិនោ ឯត្តាវតាបិ អគ្គំ សុទ្ធិំ វទន្តិ. តេសំ បនេកេ សមយំ វទន្តីតិ តេសញ្ញេវ ឯកេ ឧច្ឆេទវាទា សមយំ ឧច្ឆេទំ វទន្តិ. អនុបាទិសេសេ កុសលាវទានាតិ អនុបាទិសេសេ កុសលវាទា សមានា.

ភវតជ្ជិតាតិ ភវតោ ភីតា. វិភវំ អភិនន្ទន្តីតិ ឧច្ឆេទំ បដិច្ច តុស្សន្តិ. តេ សត្តស្ស សមន្តិ តេ ឧច្ឆេទវាទិនោ បុគ្គលស្ស សមំ អនុប្បត្តិំ វទន្តិ. ឧបសមន្តិ អតីវ សមំ. វូបសមន្តិ សន្តំ. និរោធន្តិ អនុប្បាទំ. បដិបស្សទ្ធិន្តិ អបុនុប្បត្តិំ.

១១២. ឯតេ ច ញត្វា ឧបនិស្សិតាតិ ឯតេ ច ទិដ្ឋិគតិកេ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិយោ និស្សិតាតិ ញត្វា. ញត្វា មុនី និស្សយេ សោ វីមំសីតិ និស្សយេ ច ញត្វា សោ វីមំសី បណ្ឌិតោ ពុទ្ធមុនិ. ញត្វា វិមុត្តោតិ ទុក្ខានិច្ចាទិតោ ធម្មេ ញត្វា វិមុត្តោ. ភវាភវាយ ន សមេតីតិ បុនប្បុនំ ឧបបត្តិយា ន សមាគច្ឆតិ. អបរាមសន្តិ អបរាមសន្តោ. បរាមាសំ នាបជ្ជន្តោតិ អត្ថោ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ

កលហវិវាទសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.