១០. បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៨៣. ទសមេ បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសេ កថំទស្សីតិ ឥមស្ស សុត្តស្ស ឥតោ បរេសញ្ច បញ្ចន្នំ កលហវិវាទចូឡព្យូហមហាព្យូហតុវដកអត្តទណ្ឌសុត្តានំ សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តវណ្ណនាយំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៣៦២ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ សាមញ្ញតោ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. វិសេសតោ បន យថេវ តស្មិំ មហាសមយេ រាគចរិតទេវតានំ សប្បាយវសេន ធម្មំ ទេសេតុំ និម្មិតពុទ្ធេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តន្ត- (សុ. និ. ៣៦១ អាទយោ) មភាសិ, ឯវំ តស្មិំយេវ មហាសមយេ ‘‘កិំ នុ ខោ បុរា សរីរភេទា កត្តព្ព’’ន្តិ ឧប្បន្នចិត្តានំ ទេវតានំ ចិត្តំ ញត្វា តាសំ អនុគ្គហត្ថំ អឌ្ឍតេឡសភិក្ខុសតបរិវារំ និម្មិតពុទ្ធំ អាកាសេន អានេត្វា តេន អត្តានំ បុច្ឆាបេត្វា ឥមំ សុត្តមភាសិ.

កថំ? ពុទ្ធា នាម មហន្តា ឯតេ សត្តវិសេសា, យំ សទេវកស្ស លោកស្ស ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា ន កិញ្ចិ កត្ថចិ នីលាទិវសេន វិភត្តរូបារម្មណេសុ វិភត្តរូបារម្មណំ វា, ភេរិសទ្ទាទិវសេន វិភត្តសទ្ទារម្មណាទីសុ សទ្ទាទិអារម្មណំ វា អត្ថិ, យំ ឯតេសំ ញាណមុខេ អាបាថំ នាគច្ឆតិ. យថាហ – ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ជានាមិ តមហំ អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.២៤). ឯវំ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណោ ភគវា សព្ពាបិ តា ទេវតា ភព្ពាភព្ពវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. ‘‘កម្មាវរណេន វា សមន្នាគតា’’តិអាទិនា (បុ. ប. ១២) ហិ នយេន វុត្តា សត្តា អភព្ពា នាម. តេ ឯកវិហារេ វសន្តេបិ ពុទ្ធា ន ឱលោកេន្តិ. វិបរីតា បន ភព្ពា នាម. តេ ទូរេ វសន្តេបិ គន្ត្វា សង្គណ្ហន្តិ. តស្មិំ ទេវតាសន្និបាតេ យេ អភព្ពា, តេ បហាយ ភព្ពេ បរិគ្គហេសិ. បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឯត្តកា ឯត្ថ រាគចរិតា, ឯត្តកា ទោសាទិចរិតា’’តិ ចរិយវសេន ឆ កោដ្ឋាសេ អកាសិ. អថ នេសំ សប្បាយធម្មទេសនំ ឧបធារេន្តោ ‘‘រាគចរិតានំ ទេវានំ សម្មាបរិព្ពាជនីយសុត្តំ (សុ. និ. ៣៦១ អាទយោ) កថេស្សាមិ, ទោសចរិតានំ កលហវិវាទសុត្តំ (សុ. និ. ៨៦៨ អាទយោ), មោហចរិតានំ មហាព្យូហសុត្តំ (សុ. និ. ៩០១ អាទយោ), វិតក្កចរិតានំ ចូឡព្យូហសុត្តំ (សុ. និ. ៨៨៤ អាទយោ), សទ្ធាចរិតានំ តុវដកសុត្តំ (សុ. និ. ៩២១ អាទយោ), ពុទ្ធិចរិតានំ បុរាភេទសុត្តំ (សុ. និ. ៨៥៤ អាទយោ) កថេស្សាមី’’តិ ទេសនំ វវត្ថាបេត្វា បុន តំ បរិសំ មនសាកាសិ ‘‘អត្តជ្ឈាសយេន នុ ខោ ជានេយ្យ, បរជ្ឈាសយេន, អដ្ឋុប្បត្តិកេន, បុច្ឆាវសេនា’’តិ. តតោ ‘‘បុច្ឆាវសេន ជានេយ្យា’’តិ ញត្វា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ កោចិ ទេវតានំ អជ្ឈាសយំ គហេត្វា ចរិយវសេន បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ សមត្ថោ’’តិ ‘‘តេសុ បញ្ចសតេសុ ភិក្ខូសុ ឯកោបិ ន សក្កោតី’’តិ អទ្ទស. តតោ អសីតិមហាសាវកេ, ទ្វេ អគ្គសាវកេ ច សមន្នាហរិត្វា ‘‘តេបិ ន សក្កោន្តី’’តិ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ បច្ចេកពុទ្ធោ ភវេយ្យ, សក្កុណេយ្យ នុ ខោ’’តិ. ‘‘សោបិ ន សក្កុណេយ្យោ’’តិ ញត្វា ‘‘សក្កសុយាមាទីសុ កោចិ សក្កុណេយ្យា’’តិ សមន្នាហរិ. សចេ ហិ តេសុ កោចិ សក្កុណេយ្យ, តំ បុច្ឆាបេត្វា អត្តនា វិស្សជ្ជេយ្យ. ន បន តេសុបិ កោចិ សក្កោតិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មាទិសោ ពុទ្ធោយេវ សក្កុណេយ្យ, អត្ថិ បន កត្ថចិ អញ្ញោ ពុទ្ធោ’’តិ អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តញាណំ បត្ថរិត្វា លោកំ ឱលោកេន្តោ ន អញ្ញំ ពុទ្ធំ អទ្ទស. អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, ឥទានិ អត្តនា សមំ ន បស្សេយ្យ, យោ ជាតទិវសេបិ ព្រហ្មជាលវណ្ណនាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧) វុត្តនយេន អត្តនា សមំ អបស្សន្តោ ‘‘អគ្គោហមស្មិ លោកស្សា’’តិ (ទី. និ. ២.៣១) អប្បដិវត្តិយំ សីហនាទំ នទិ. ឯវំ អញ្ញំ អត្តនា សមំ អបស្សិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘សចេ អហំ បុច្ឆិត្វា អហមេវ វិស្សជ្ជេយ្យំ, ឯវំ តា ទេវតា ន សក្ខិស្សន្តិ បដិវិជ្ឈិតុំ. អញ្ញស្មិំ បន ពុទ្ធេយេវ បុច្ឆន្តេ មយិ ច វិស្សជ្ជន្តេ អច្ឆេរកំ ភវិស្សតិ, សក្ខិស្សន្តិ ច ទេវតា បដិវិជ្ឈិតុំ, តស្មា និម្មិតពុទ្ធំ មាបេស្សាមី’’តិ អភិញ្ញាបាទកំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘បត្តចីវរគ្គហណំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ សមិញ្ជិតំ បសារិតញ្ច មម សទិសំយេវ ហោតូ’’តិ កាមាវចរចិត្តេហិ បរិកម្មំ កត្វា ‘‘បាចីនយុគន្ធរបរិក្ខេបតោ ឧល្លង្ឃយមានំ ចន្ទមណ្ឌលំ ភិន្ទិត្វា និក្ខមន្តោ វិយ អាគច្ឆតូ’’តិ រូបាវចរចិត្តេន អធិដ្ឋាសិ. ទេវសង្ឃោ តំ ទិស្វា ‘‘អញ្ញោបិ នុ ខោ ភោ, ចន្ទោ ឧគ្គតោ’’តិ អាហ. អថ ចន្ទំ ឱហាយ អាសន្នតរេ ជាតេ ‘‘ន ចន្ទោ, សូរិយោ ឧគ្គតោ’’តិ. បុន អាសន្នតរេ ជាតេ ‘‘ន សូរិយោ, ទេវវិមានំ ឯត’’ន្តិ. បុន អាសន្នតរេ ជាតេ ‘‘ន ទេវវិមានំ, ទេវបុត្តោ ឯសោ’’តិ. បុន អាសន្នតរេ ជាតេ ‘‘ន ទេវបុត្តោ, មហាព្រហ្មា ឯសោ’’តិ. បុន អាសន្នតរេ ជាតេ ‘‘ន មហាព្រហ្មា, អបរោបិ ភោ ពុទ្ធោ អាគតោ’’តិ អាហ.

តត្ថ បុថុជ្ជនទេវតា ចិន្តយិំសុ – ‘‘ឯកពុទ្ធស្ស តាវ អយំ ទេវតាសន្និបាតោ. ទ្វិន្នំ កីវមហន្តោ ភវិស្សតី’’តិ. អរិយទេវតា ចិន្តយិំសុ – ‘‘ឯកិស្សា លោកធាតុយា ទ្វេ ពុទ្ធា នាម នត្ថិ, អទ្ធា ភគវា អត្តនា សទិសំ អញ្ញំ ឯកំ ពុទ្ធំ និម្មិនី’’តិ. អថស្ស ទេវសង្ឃស្ស បស្សន្តស្សេវ និម្មិតពុទ្ធោ អាគន្ត្វា ទសពលំ អវន្ទិត្វាវ សម្មុខដ្ឋានេ សមសមំ កត្វា មាបិតេ អាសនេ និសីទិ. ភគវតោ ពាត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានិ, និម្មិតស្សាបិ, ភគវតោ សរីរា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមន្តិ, និម្មិតស្សាបិ, ភគវតោ សរីររស្មិយោ និម្មិតសរីរេ បដិហញ្ញន្តិ, និម្មិតស្ស រស្មិយោ ភគវតោ កាយេ បដិហញ្ញន្តិ. តា ទ្វិន្នម្បិ ពុទ្ធានំ សរីរតោ ឧគ្គម្ម ភវគ្គំ អាហច្ច តតោ តតោ បដិនិវត្តិត្វា ទេវតានំ មត្ថកមត្ថកបរិយន្តេន ឱតរិត្វា ចក្កវាឡមុខវដ្ដិយំ បតិដ្ឋហិំសុ. សកលចក្កវាឡគព្ភំ សុវណ្ណមយវង្កគោបានសិវិនទ្ធមិវ ចេតិយឃរំ វិរោចិត្ថ. ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតា ឯកចក្កវាឡេ រាសិភូតា ទ្វិន្នំ ពុទ្ធានំ រស្មិអព្ភន្តរំ បវិសិត្វា អដ្ឋំសុ. និម្មិតោ និសីទន្តោយេវ ‘‘កថំទស្សី កថំសីលោ, ឧបសន្តោតិ វុច្ចតី’’តិអាទិនា នយេន អធិបញ្ញាទិកំ បុច្ឆន្តោ គាថមាហ.

តត្ថ បុច្ឆាយ តាវ សោ និម្មិតោ កថំទស្សីតិ អធិបញ្ញំ, កថំសីលោតិ អធិសីលំ, ឧបសន្តោតិ អធិចិត្តំ បុច្ឆតិ. សេសំ បាកដមេវ.

និម្មិតពុទ្ធាទិវិភាវនត្ថំ បេដកេ –

‘‘ឧបេតិ ធម្មំ បរិបុច្ឆមានោ, កុសលំ អត្ថុបសញ្ហិតំ;

ន ជីវតិ ន និព្ពុតោ ន មតោ, តំ បុគ្គលំ កតមំ វទន្តិ ពុទ្ធា. (បរិ. ៤៧៩);

‘‘សំសារខីណោ ន ច វន្តរាគោ, ន ចាបិ សេក្ខោ ន ច ទិដ្ឋធម្មោ;

អខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី, តំ បុគ្គលំ កតមំ វទន្តិ ពុទ្ធា.

‘‘ន ទុក្ខសច្ចេន សមង្គិភូតោ, ន មគ្គសច្ចេន កុតោ និរោធោ;

សមុទយសច្ចតោ សុវិទូរវិទូរោ, តំ បុគ្គលំ កតមំ វទន្តិ ពុទ្ធា.

‘‘អហេតុកោ នោបិ ច រូបនិស្សិតោ, អបច្ចយោ នោបិ ច សោ អសង្ខតោ;

អសង្ខតារម្មណោ នោបិ ច រូបី, តំ បុគ្គលំ កតមំ វទន្តិ ពុទ្ធា’’តិ. –

វុត្តំ.

តត្ថ បឋមគាថា និម្មិតពុទ្ធំ សន្ធាយ, ទុតិយគាថា បច្ឆិមភវិកពោធិសត្តំ សន្ធាយ, តតិយគាថា អរហត្តផលដ្ឋំ សន្ធាយ, ចតុត្ថគាថា អរូបេ និព្ពានបច្ចវេក្ខណមនោទ្វារបុរេចារិកចិត្តសមង្គិំ សន្ធាយ វុត្តាតិ ញាតព្ពា. កីទិសេន ទស្សនេនាតិ កីទិសវសេន ទស្សនេន. កិំសណ្ឋិតេនាតិ កិំសរិក្ខេន. កិំបការេនាតិ កិំវិធេន. កិំបដិភាគេនាតិ កិំអាការេន.

យំ បុច្ឆាមីតិ យំ បុគ្គលំ បុច្ឆាមិ, តំ មយ្ហំ វិយាករោហិ. យាចាមីតិ អាយាចាមិ. អជ្ឈេសាមីតិ អាណាបេមិ. បសាទេមីតិ តវ សន្តានេ សោមនស្សំ ឧប្បាទេមិ. ព្រូហីតិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. អាចិក្ខាតិ ទេសេតព្ពានំ ‘‘ឥមានិ នាមានី’’តិ នាមវសេន កថេហិ. ទេសេហីតិ ទស្សេហិ. បញ្ញបេហីតិ ជានាបេហិ. ញាណមុខវសេន ហិ អប្បនំ ឋបេន្តោ ‘‘បញ្ញបេហី’’តិ វុច្ចតិ. បដ្ឋបេហីតិ បញ្ញាបេហិ, បវត្តាបេហីតិ អត្ថោ. ញាណមុខេ ឋបេហីតិ វា. វិវរាតិ វិវដំ ករោហិ, វិវរិត្វា ទស្សេហីតិ អត្ថោ. វិភជាតិ វិភាគកិរិយាយ វិភាវេន្តោ ទស្សេហីតិ អត្ថោ. ឧត្តានីករោហីតិ បាកដភាវំ ករោហិ.

អថ វា អាចិក្ខាតិ ទេសនាទីនំ ឆន្នំ បទានំ មូលបទំ. ទេសនាទីនិ ឆ បទានិ ឯតស្ស អត្ថស្ស វិវរណត្ថំ វុត្តានិ. តត្ថ ទេសេហីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំ វសេន សង្ខេបតោ បឋមំ ឧទ្ទេសវសេន ទេសេហិ. ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ហិ សង្ខេបេន វុត្តំ បឋមំ វុត្តញ្ច បដិវិជ្ឈន្តិ. បញ្ញបេហីតិ វិបញ្ចិតញ្ញូនំ វសេន តេសំ ចិត្តតោសនេន ពុទ្ធិនិសានេន ច បឋមំ សំខិត្តស្ស វិត្ថារតោ និទ្ទេសវសេនេវ បញ្ញបេហិ. បដ្ឋបេហីតិ តេសំយេវ និទ្ទិដ្ឋស្ស និទ្ទេសស្ស បដិនិទ្ទេសវសេន វិត្ថារិតវសេន ឋបេតិ បដ្ឋបេហិ. វិវរាតិ និទ្ទិដ្ឋស្សបិ បុនប្បុនំ វចនេន វិវរាហិ. វិភជាតិ បុនប្បុនំ វុត្តស្សាបិ វិភាគករណេន វិភជាហិ. ឧត្តានីករោហីតិ វិវដស្ស វិត្ថារតរវចនេន វិភត្តស្ស ច និទស្សនវចនេន ឧត្តានិំ ករោហិ. អយំ ទេសនា នេយ្យានម្បិ បដិវេធាយ ហោតីតិ.

៨៤. វិស្សជ្ជនេ បន ភគវា សរូបេន អធិបញ្ញាទីនិ អវិស្សជ្ជេត្វាវ អធិបញ្ញាទិប្បភាវេន យេសំ កិលេសានំ ឧបសមា ‘‘ឧបសន្តោ’’តិ វុច្ចតិ, នានាទេវតានំ អាសយានុលោមេន តេសំ ឧបសមមេវ ទីបេន្តោ ‘‘វីតតណ្ហោ’’តិអាទិកា គាថាយោ អភាសិ. តត្ថ អាទិតោ អដ្ឋន្នំ គាថានំ ‘‘តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោ’’តិ ឥមាយ គាថាយ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ, តតោ បរាសំ ‘‘ស វេ សន្តោតិ វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា សព្ពបច្ឆិមេន បទេន.

អនុបទវណ្ណនានយោ – វីតតណ្ហោ បុរាភេទាតិ យោ សរីរភេទា បុព្ពមេវ បហីនតណ្ហោ. បុព្ពមន្តមនិស្សិតោតិ អតីតទ្ធាទិភេទំ បុព្ពអន្តំ អនិស្សិតោ. វេមជ្ឈេ នុបសង្ខេយ្យោតិ បច្ចុប្បន្នេបិ អទ្ធនិ ‘‘រត្តោ’’តិអាទិនា នយេន ន ឧបសង្ខាតព្ពោ. តស្ស នត្ថិ បុរក្ខតន្តិ តស្ស អរហតោ ទ្វិន្នំ បុរេក្ខារានំ អភាវា អនាគតេ អទ្ធនិ បុរក្ខតមបិ នត្ថិ, តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

បុរា កាយស្ស ភេទាតិ ករជកាយស្ស ភេទតោ បុព្ពេយេវ. អត្តភាវស្សាតិ សកលត្តភាវស្ស. កឡេវរស្ស និក្ខេបាតិ កឡេវរស្ស និក្ខេបតោ សរីរស្ស ឋបនតោ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទាតិ ទុវិធស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទតោ បុព្ពមេវ.

បុព្ពន្តោ វុច្ចតិ អតីតោ អទ្ធាតិ បុព្ពសង្ខាតោ អន្តោ កោដ្ឋាសោ ‘‘អតីតោ អទ្ធាតិ, អតិក្កន្តោ កាលោ’’តិ កថីយតិ. អតីតំ អទ្ធានំ អារព្ភាតិ អតីតកាលំ បដិច្ច តណ្ហា បហីនា.

អបរម្បិ ភទ្ទេករត្តបរិយាយំ (ម. និ. ៣.២៧២ អាទយោ) ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំរូបោ អហោសិន្តិ កាឡោបិ សមានោ ឥន្ទនីលមណិវណ្ណោ អហោសិន្តិ ឯវំ មនុញ្ញរូបវសេនេវ ឯវំរូបោ អហោសិំ. កុសលសុខសោមនស្សវេទនាវសេនេវ ឯវំវេទនោ. តំ សម្បយុត្តានំយេវ សញ្ញាទីនំ វសេន ឯវំសញ្ញោ. ឯវំសង្ខារោ. ឯវំវិញ្ញាណោ អហោសិំ អតីតមទ្ធានន្តិ តត្ថ នន្ទិំ ន សមន្នានេតីតិ តេសុ រូបាទីសុ តណ្ហំ វា តណ្ហាសម្បយុត្តទិដ្ឋិំ វា នានុបវត្តយតិ. អបរេន បរិយាយេន មហាកច្ចានភទ្ទេករត្តបរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា ឥតិ មេ ចក្ខុ អហោសី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខូតិ ចក្ខុបសាទោ. រូបាតិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបា. ឥមិនា នយេន សេសាយតនានិបិ វេទិតព្ពានិ. វិញ្ញាណន្តិ និស្សយវិញ្ញាណំ. ន តទភិនន្ទតីតិ តំ ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ច តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន នាភិនន្ទតិ. ឥតិ មេ មនោ អហោសិ ឥតិ ធម្មាតិ ឯត្ថ បន មនោតិ ភវង្គចិត្តំ. ធម្មាតិ តេភូមកធម្មារម្មណំ. ហសិតលបិតកីឡិតានីតិ ទន្តវិទំសកហសិតញ្ច វាចាលបិតញ្ច កាយកីឡាទិកីឡិតញ្ចាតិ ហសិតលបិតកីឡិតានិ. ន តទស្សាទេតីតិ តានិ ហសិតាទីនិ នាភិនន្ទតិ. ន តំ និកាមេតីតិ កន្តំ ន ករោតិ. ន ច តេន វិត្តិំ អាបជ្ជតីតិ តេន ច តុដ្ឋិំ ន បាបុណាតិ.

តំ តំ បច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នោតិ បច្ចុប្បន្នោ. រត្តោតិ នុបសង្ខេយ្យោតិ រាគេន រត្តោតិ គណនំ ន ឧបនេតព្ពោ. ឧបរិបិ ឯសេវ នយោ. ឯវរូបោ សិយន្តិអាទីសុ បណីតមនុញ្ញរូបាទិវសេនេវ តណ្ហាទិដ្ឋិបវត្តនសង្ខាតា នន្ទី សមន្នានយនា វេទិតព្ពា. ន បណិទហតីតិ បត្ថនាវសេន ន ឋបេតិ. អប្បណិធានបច្ចយាតិ ន បត្ថនាឋបនការណេន.

៨៥. អសន្តាសីតិ តេន តេន អលាភតោ អសន្តសន្តោ. អវិកត្ថីតិ សីលាទីហិ អវិកត្ថនសីលោ. អកុក្កុចោតិ ហត្ថកុក្កុច្ចាទិវិរហិតោ. មន្តភាណីតិ មន្តាយ បរិគ្គហេត្វា វាចំ ភាសិតា. អនុទ្ធតោតិ ឧទ្ធច្ចវិរហិតោ. ស វេ វាចាយតោតិ សោ វាចាយ យតោ សំយតោ ចតុទោសវិរហិតំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ.

អក្កោធនោតិ យញ្ហិ ខោ វុត្តន្តិ ‘‘ន កោធនោ អកោធនោ កោធវិរហិតោ’’តិ យំ កថិតំ, តំ បឋមំ តាវ កោធំ កថេតុកាមោ ‘‘អបិច កោធោ តាវ វត្តព្ពោ’’តិ អាហ. កោធោ តាវ វត្តព្ពោតិ បឋមំ កោធោ កថេតព្ពោ. ទសហាការេហិ កោធោ ជាយតីតិ ទសហិ ការណេហិ កោធោ ឧប្បជ្ជតិ. អនត្ថំ មេ អចរីតិ អវឌ្ឍិំ មេ អកាសិ, ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋានេ វា បន កោធោ ជាយតីតិ អការណេ កោធោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯកច្ចោ ហិ ‘‘ទេវោ អតិវស្សតី’’តិ កុប្បតិ, ‘‘ន វស្សតី’’តិ កុប្បតិ, ‘‘សូរិយោ តប្បតី’’តិ កុប្បតិ, ‘‘ន តប្បតី’’តិ កុប្បតិ, វាតេ វាយន្តេបិ កុប្បតិ, អវាយន្តេបិ កុប្បតិ, សម្មជ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ ពោធិបណ្ណានំ កុប្បតិ, ចីវរំ បារុបិតុំ អសក្កោន្តោ វាតស្ស កុប្បតិ, ឧបក្ខលិត្វា ខាណុកស្ស កុប្បតិ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អដ្ឋានេ វា បន កោធោ ជាយតី’’តិ. តត្ថ ហេដ្ឋា នវសុ ឋានេសុ សត្តេ អារព្ភ ឧប្បន្នត្តា កម្មបថភេទោ ហោតិ.

អដ្ឋានឃាតោ បន សង្ខារេសុ ឧប្បន្នោ កម្មបថភេទំ ន ករោតិ. ចិត្តំ អាឃាតេន្តោ ឧប្បន្នោតិ ចិត្តស្ស អាឃាតោ. តតោ ពលវតរោ បដិឃាតោ. បដិហញ្ញនវសេន បដិឃំ. បដិវិរុជ្ឈតីតិ បដិវិរោធោ. កុប្បនវសេន កោបោ. បកោបោ សម្បកោបោតិ ឧបសគ្គវសេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ទុស្សនវសេន ទោសោ. បទោសោ សម្បទោសោតិ ឧបសគ្គវសេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ចិត្តស្ស ព្យាបត្តីតិ ចិត្តស្ស វិបន្នតា វិបរិវត្តនាការោ. មនំ បទូសយមានោ ឧប្បជ្ជតីតិ មនោបទោសោ. កុជ្ឈនវសេន កោធោ. កុជ្ឈនាការោ កុជ្ឈនា. កុជ្ឈិតស្ស ភាវោ កុជ្ឈិតត្តំ. ទុស្សតីតិ ទោសោ. ទុស្សនាតិ ទុស្សនាការោ. ទុស្សិតត្តន្តិ ទុស្សិតភាវោ. បកតិភាវវិជហនដ្ឋេន ព្យាបជ្ជនំ ព្យាបត្តិ. ព្យាបជ្ជនាតិ ព្យាបជ្ជនាការោ. វិរុជ្ឈតីតិ វិរោធោ. បុនប្បុនំ វិរុជ្ឈតីតិ បដិវិរោធោ. វិរុទ្ធាការបដិវិរុទ្ធាការវសេន វា ឥទំ វុត្តំ. ចណ្ឌិកោ វុច្ចតិ ចណ្ឌោ, ថទ្ធបុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ ចណ្ឌិក្កំ. ន ឯតេន សុរោបិតំ វចនំ ហោតិ, ទុរុត្តំ អបរិបុណ្ណមេវ ហោតីតិ អសុរោបោ. កុទ្ធកាលេ ហិ បរិបុណ្ណវចនំ នាម នត្ថិ, សចេបិ កស្សចិ ហោតិ, តំ អប្បមាណំ. អបរេ បន ‘‘អស្សុជននដ្ឋេន អស្សុរោបនតោ អស្សុរោបោ’’តិ វទន្តិ, តំ អការណំ សោមនស្សស្សាបិ អស្សុជននតោ. ហេដ្ឋាវុត្តអត្តមនតាបដិបក្ខតោ ន អត្តមនតាតិ អនត្តមនតា. សា បន យស្មា ចិត្តស្សេវ, ន សត្តស្ស, តស្មា ‘‘ចិត្តស្សា’’តិ វុត្តំ.

អធិមត្តបរិត្តតា វេទិតព្ពាតិ អធិមត្តភាវោ បរិត្តភាវោ ច, ពលវភាវោ មន្ទភាវោតិ អត្ថោ. កញ្ចិ កាលេតិ ឯកទា. ‘‘កញ្ចិ កាល’’ន្តិបិ បាឋោ. ចិត្តាវិលករណមត្តោ ហោតីតិ ចិត្តស្ស អាវិលករណប្បមាណោ, ចិត្តកិលិដ្ឋករណប្បមាណោតិ អត្ថោ. ‘‘ចិត្តាលសករណមត្តោ’’តិបិ បាឋោ, តំ ន សុន្ទរំ. តស្ស ចិត្តកិលមថករណមត្តោតិ អត្ថោ. ន ច តាវ មុខកុលានវិកុលានោ ហោតីតិ មុខស្ស សង្កោចនវិសង្កោចនោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ ហនុសញ្ចោបនោ ហោតីតិ ទ្វិន្នំ ហនូនំ អបរាបរំ ចលនោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ ផរុសវាចំ និច្ឆារណោ ហោតីតិ បរេសំ មម្មច្ឆេទកំ ផរុសវាចំ មុខតោ នីហរណេន ពហិ និក្ខមនោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ ទិសាវិទិសានុវិលោកនោ ហោតីតិ បរស្ស អព្ភុក្កិរណត្ថំ ទណ្ឌាទិអត្ថាយ ទិសញ្ច អនុទិសញ្ច បុនប្បុនំ វិលោកនោ ន ច តាវ ហោតិ.

ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថបរាមសនោ ហោតីតិ អាឃាតនត្ថំ ទណ្ឌញ្ច ឯកតោធារាទិសត្ថញ្ច អាទិយនោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថអព្ភុក្កិរណោ ហោតីតិ វុត្តប្បការំ ទណ្ឌសត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា បហរណោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ ទណ្ឌសត្ថអភិនិបាតនោ ហោតីតិ ឯតំ ទុវិធំ បរស្ស បហរណត្ថំ ន ច តាវ ខិបនោ ហោតិ. ន ច តាវ ឆិន្នវិច្ឆិន្នករណោ ហោតីតិ ទណ្ឌសត្ថាទិខិបនេន បរសរីរំ ទ្វិធាករណោ ច វិវិធាការេន វណករណោ ច ន តាវ ហោតិ. ‘‘ឆិទ្ទវិច្ឆិទ្ទករណោ’’តិបិ បាឋោ. ន ច តាវ សម្ភញ្ជនបលិភញ្ជនោ ហោតីតិ សរីរំ ភញ្ជិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណករណោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ អង្គមង្គអបកឌ្ឍនោ ហោតីតិ អង្គបច្ចង្គំ សម្បគ្គហេត្វា អបនេត្វា កឌ្ឍនោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ ជីវិតា វោរោបនោ ហោតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយតោ វោរោបនោ ន ច តាវ ហោតិ. ន ច តាវ សព្ពចាគបរិច្ចាគាយ សណ្ឋិតោ ហោតីតិ សព្ពំ បរស្ស ជីវិតំ នាសេត្វា អត្តនោ ជីវិតនាសនត្ថាយ សណ្ឋិតោ ន ច តាវ ហោតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទា អញ្ញំ ជីវិតា វោរោបេត្វា អត្តានំ ជីវិតា វោរោបនត្ថាយ ឋិតោ, តទា សព្ពចាគបរិច្ចាគា នាម ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘កោធំ ឆេត្វា សុខំ សេតិ, កោធំ ឆេត្វា ន សោចតិ;

កោធស្ស វិសមូលស្ស, មធុរគ្គស្ស ព្រាហ្មណ;

វធំ អរិយា បសំសន្តិ, តញ្ហិ ឆេត្វា ន សោចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៧, ២៦៧);

យតោតិ យទា. បរបុគ្គលំ ឃាដេត្វាតិ បរបុគ្គលំ នាសេត្វា. អត្តានំ ឃាដេតីតិ អត្តានំ មារេតិ. បរមុស្សទគតោតិ អតិពលវភាវំ គតោ. បរមវេបុល្លប្បត្តោតិ អតិវិបុលភាវំ បត្តោ. កោធស្ស បហីនត្តាតិ អនាគាមិមគ្គេន វុត្តប្បការស្ស កោធស្ស បហីនភាវេន. កោធវត្ថុស្ស បរិញ្ញាតត្តាតិ កោធស្ស បតិដ្ឋាភូតស្ស ការណភូតស្ស បិយាបិយអដ្ឋានសង្ខាតស្ស វត្ថុស្ស ញាតតីរណបរិញ្ញាហិ ព្យាបេត្វា ញាតភាវេន. កោធហេតុស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តាតិ កោធស្ស ជនកហេតុនោ ទោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ឧច្ឆិន្នភាវេន.

តាសីតិ ភាយនសីលោ ហោតិ. ឧត្តាសីតិ អតិភាយនសីលោ. បរិត្តាសីតិ សមន្តតោ ភាយនសីលោ. ភាយតីតិ ភយំ ឧប្បជ្ជតិ. សន្តាសំ អាបជ្ជតីតិ វិរូបភាវំ បាបុណាតិ. កត្ថី ហោតីតិ អត្តនោ វណ្ណភណនសីលោ ហោតិ. វិកត្ថីតិ វិវិធា នានប្បការតោ វណ្ណភណនសីលោ. ជាតិយា វាតិ ខត្តិយភាវាទិជាតិសម្បត្តិយា វា. គោត្តេន វាតិ គោតមគោត្តាទិនា ឧក្កដ្ឋគោត្តេន វា. កោលបុត្តិយេន វាតិ មហាកុលភាវេន វា. វណ្ណបោក្ខរតាយ វាតិ វណ្ណសម្បន្នសរីរតាយ វា. សរីរញ្ហិ ‘‘បោក្ខរ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តស្ស វណ្ណសម្បត្តិយា អភិរូបភាវេនាតិ អត្ថោ. ធនេន វាតិអាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

កុក្កុច្ចន្តិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. តត្ថ កុក្កុច្ចន្តិ កុច្ឆិតំ កតំ កុកតំ, តស្ស ភាវោ កុក្កុច្ចំ. តំ បច្ឆានុតាបលក្ខណំ, កតាកតានុសោចនរសំ, វិប្បដិសារបច្ចុបដ្ឋានំ, កតាកតបទដ្ឋានំ, ទាសព្យំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. ហត្ថកុក្កុច្ចម្បីតិ ហត្ថេហិ កុច្ឆិតំ កតំ កុកតំ, តស្ស ភាវោ ហត្ថកុក្កុច្ចំ. បាទកុក្កុច្ចាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាតិ អច្ឆមំសំ សូករមំសន្តិ ខាទតិ, ទីបិមំសំ មិគមំសន្តិ ខាទតិ, អកប្បិយភោជនំ កប្បិយភោជនន្តិ ភុញ្ជតិ, វិកាលេ កាលសញ្ញិតាយ ភុញ្ជតិ, អកប្បិយបានកំ កប្បិយបានកន្តិ បិវតិ. អយំ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា. កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាតិ សូករមំសំ អច្ឆមំសន្តិ ខាទតិ, មិគមំសំ ទីបិមំសន្តិ ខាទតិ, កប្បិយភោជនំ អកប្បិយភោជនន្តិ ភុញ្ជតិ, កាលេ វិកាលសញ្ញិតាយ ភុញ្ជតិ, កប្បិយបានកំ អកប្បិយបានកន្តិ បិវតិ. អយំ កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតា. អវជ្ជេ វជ្ជសញ្ញិតាតិ និទ្ទោសេ ទោសសញ្ញិតា. វជ្ជេ អវជ្ជសញ្ញិតាតិ សទោសេ និទ្ទោសសញ្ញិតា. កុក្កុច្ចាយនាតិ កុក្កុច្ចាយនាការោ. កុក្កុច្ចាយិតត្តន្តិ កុក្កុច្ចាយិតភាវោ. ចេតសោ វិប្បដិសារោតិ ចិត្តស្ស វិរូបោ បដិសរណភាវោ. មនោវិលេខោតិ ចិត្តស្ស វិលេខោ.

កតត្តា ច អកតត្តា ចាតិ កាយទុច្ចរិតាទីនំ កតភាវេន ច កាយសុចរិតាទីនំ អកតភាវេន ច. កតំ មេ កាយទុច្ចរិតន្តិ មយា កាយេន កិលេសបូតិកត្តា ទុដ្ឋុ ចរិតំ កាយេន កតំ. អកតំ មេ កាយសុចរិតន្តិ មយា កាយេន សុដ្ឋុ ចរិតំ ន កតំ. វចីទុច្ចរិតវចីសុចរិតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ និរោធបរិយោសានេសុ.

ចិត្តស្សាតិ ន សត្តស្ស ន បោសស្ស. ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធតាការោ. អវូបសមោតិ ន វូបសមោ. ចេតោ វិក្ខិបតីតិ ចេតសោ វិក្ខេបោ, ភន្តត្តំ ចិត្តស្សាតិ ចិត្តស្ស ភន្តភាវោ ភន្តយានភន្តគោណាទីនំ វិយ. ឥមិនា ឯការម្មណស្មិំយេវ វិប្ផន្ទនំ កថិតំ. ឧទ្ធច្ចញ្ហិ ឯការម្មណេ វិប្ផន្ទតិ, វិចិកិច្ឆា នានារម្មណេតិ. ឥទំ វុច្ចតិ ឧទ្ធច្ចន្តិ អយំ ឧទ្ធតភាវោ កថីយតិ.

មុសាវាទំ បហាយាតិ ឯត្ថ មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជកោ វចីបយោគោ កាយបយោគោ វា. វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ.

អបរោ នយោ – មុសាតិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ. វាទោតិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ, តំ មុសាវាទំ. បហាយាតិ ឥមំ មុសាវាទចេតនាសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ បជហិត្វា. បដិវិរតោតិ បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ តតោ ទុស្សីល្យតោ ឱរតោ វិរតោវ. នត្ថិ តស្ស វីតិក្កមិស្សាមីតិ ចក្ខុសោតវិញ្ញេយ្យា ធម្មា, បគេវ កាយវិញ្ញេយ្យាតិ ឥមិនា នយេន អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ បទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សច្ចំ វទតីតិ សច្ចវាទី. សច្ចេន សច្ចំ សន្ទហតិ ឃដេតីតិ សច្ចសន្ធោ, ន អន្តរន្តរា មុសា វទតីតិ អត្ថោ. យោ ហិ បុរិសោ កទាចិ មុសា វទតិ, កទាចិ សច្ចំ, តស្ស មុសាវាទេន អន្តរិតត្តា សច្ចំ សច្ចេន ន ឃដិយតិ, តស្មា សោ ន សច្ចសន្ធោ, អយំ បន ន តាទិសោ, ជីវិតហេតុបិ មុសា អវត្វា សច្ចេន សច្ចំ សន្ទហតិយេវាតិ សច្ចសន្ធោ.

ថេតោតិ ថិរោ, ថិរកថោតិ អត្ថោ. ឯកោ ហិ បុគ្គលោ ហលិទ្ទិរាគោ វិយ, ថុសរាសិម្ហិ និខាតខាណុ វិយ, អស្សបិដ្ឋេ ឋបិតកុម្ភណ្ឌមិវ ច ន ថិរកថោ ហោតិ, ឯកោ បាសាណលេខា វិយ, ឥន្ទខីលា វិយ ច ថិរកថោ ហោតិ, អសិនា សីសំ ឆិន្ទន្តេបិ ទ្វេ កថា ន កថេតិ, អយំ វុច្ចតិ ថេតោ.

បច្ចយិកោតិ បត្តិយាយិតព្ពកោ, សទ្ធាយិតព្ពកោតិ អត្ថោ. ឯកច្ចោ ហិ បុគ្គលោ ន បច្ចយិកោ ហោតិ, ‘‘ឥទំ កេន វុត្តំ, អសុកេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘មា តស្ស វចនំ សទ្ទហថា’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ. ឯកោ បច្ចយិកោ ហោតិ, ‘‘ឥទំ កេន វុត្តំ, អសុកេនា’’តិ វុត្តេ ‘‘យទិ តេន វុត្តំ, ឥទមេវ បមាណំ, ឥទានិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ នត្ថិ, ឯវមេវ ឥទ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, អយំ វុច្ចតិ បច្ចយិកោ.

អវិសំវាទកោ លោកស្សាតិ តាយ សច្ចវាទិតាយ លោកំ ន វិសំវាទេតីតិ អត្ថោ.

បិសុណំ វាចំ បហាយាតិអាទីសុ យាយ វាចាយ យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ, តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណា វាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, យា វាចា សយម្បិ ផរុសា, នេវ កណ្ណសុខា ន ហទយង្គមា, អយំ ផរុសា វាចា. យេន សម្ផំ បលបតិ និរត្ថកំ, សោ សម្ផប្បលាបោ. យា តេសំ មូលភូតា ចេតនាបិ បិសុណវាចាទិនាមមេវ លភតិ, សា ឯវ ច ឥធ អធិប្បេតា.

ឥមេសំ ភេទាយាតិ យេសំ ឥតោ វុត្តានំ សន្តិកេ សុតំ, តេសំ ភេទាយ. ភិន្នានំ វា សន្ធាតាតិ ទ្វិន្នំ មិត្តានំ វា សមានុបជ្ឈាយកាទីនំ វា កេនចិទេវ ការណេន ភិន្នានំ ឯកមេកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឦទិសេ កុលេ ជាតានំ ឯវំ ពហុស្សុតានំ ឥទំ ន យុត្ត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា សន្ធានំ កត្តា អនុកត្តា.

អនុប្បទាតាតិ សន្ធានានុប្បទាតា. ទ្វេ ជនេ សមគ្គេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ ឯវរូបេ កុលេ ជាតានំ ឯវរូបេហិ គុណេហិ សមន្នាគតានំ អនុច្ឆវិកមេត’’ន្តិអាទីនិ វត្វា ទឡ្ហីកម្មំ កត្តាតិ អត្ថោ. សមគ្គោ អារាមោ អស្សាតិ សមគ្គារាមោ, យត្ថ សមគ្គា នត្ថិ, តត្ថ វសិតុម្បិ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘សមគ្គរាមោ’’តិបិ បាឡិ, អយមេវេត្ថ អត្ថោ. សមគ្គរតោតិ សមគ្គេសុ រតោ, តេ បហាយ អញ្ញត្រ គន្តុម្បិ ន ឥច្ឆតីតិ អត្ថោ. សមគ្គេ ទិស្វាបិ សុត្វាបិ នន្ទតីតិ សមគ្គនន្ទី. សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតាតិ យា វាចា សត្តេ សមគ្គេយេវ ករោតិ, តំ សាមគ្គិគុណបរិទីបិកមេវ វាចំ ភាសតិ, ន ឥតរន្តិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ផរុសា វាចា, នេលាតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នស្សា ឯលន្តិ នេលា, និទ្ទោសាតិ អត្ថោ ‘‘នេលង្គោ សេតបច្ឆាទោ’’តិ ឯត្ថ (ឧទា. ៦៥; បេដកោ. ២៥) វុត្តនេលំ វិយ. កណ្ណសុខាតិ ព្យញ្ជនមធុរតាយ កណ្ណានំ សុខា, សូចិវិជ្ឈនំ វិយ កណ្ណសូលំ ន ជនេតិ. អត្ថមធុរតាយ សកលសរីរេ កោបំ អជនេត្វា បេមំ ជនេតីតិ បេមនីយា. ហទយំ គច្ឆតិ អបដិហញ្ញមានា សុខេន ចិត្តំ បវិសតីតិ ហទយង្គមា. គុណបរិបុណ្ណតាយ បុរេ ភវាតិ បោរី, បុរេ សំវឌ្ឍនារី វិយ សុកុមារាតិបិ បោរី, បុរស្ស ឯសាតិបិ បោរី, នគរវាសីនំ កថាតិ អត្ថោ. នគរវាសិនោ ហិ យុត្តកថា ហោន្តិ, បិតិមត្តំ បិតាតិ ភាតិមត្តំ ភាតាតិ វទន្តិ. ឯវរូបី កថា ពហុនោ ជនស្ស កន្តា ហោតីតិ ពហុជនកន្តា. កន្តភាវេនេវ ពហុនោ ជនស្ស មនាបា ចិត្តវុឌ្ឍិករាតិ ពហុជនមនាបា.

អនត្ថវិញ្ញាបិកា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា សម្ផប្បលាបោ. កាលេន វទតីតិ កាលវាទី, វត្តព្ពយុត្តកាលំ សល្លក្ខេត្វា វទតីតិ អត្ថោ. ភូតំ តថំ តច្ឆំ សភាវមេវ វទតីតិ ភូតវាទី. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកត្ថសន្និស្សិតមេវ កត្វា វទតីតិ អត្ថវាទី. នវលោកុត្តរធម្មសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ ធម្មវាទី. សំវរវិនយបហានវិនយសន្និស្សិតំ កត្វា វទតីតិ វិនយវាទី.

និធានំ វុច្ចតិ ឋបនោកាសោ, និធានមស្ស អត្ថីតិ និធានវតី, ហទយេ និធាតព្ពយុត្តកំ វាចំ ភាសិតាតិ អត្ថោ. កាលេនាតិ ឯវរូបិំ ភាសមានោបិ ច ‘‘អហំ និធានវតិំ វាចំ ភាសិស្សាមី’’តិ ន អកាលេន ភាសតិ, យុត្តកាលំ បន អបេក្ខិត្វាវ ភាសតីតិ អត្ថោ. សាបទេសន្តិ សឧបមំ, សការណន្តិ អត្ថោ. បរិយន្តវតិន្តិ បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា យថាស្សា បរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ, ឯវំ ភាសតីតិ អត្ថោ. អត្ថសំហិតន្តិ អនេកេហិបិ នយេហិ វិភជន្តេន បរិយាទាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អត្ថសម្បន្នំ ភាសតិ. យំ វា សោ អត្ថវាទី អត្ថំ វទតិ, តេន អត្ថេន សហិតត្តា អត្ថសំហិតំ វាចំ ភាសតិ, ន អញ្ញំ និក្ខិបិត្វា អញ្ញំ ភាសតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ចតុទ្ទោសាបគតំ វាចំ ភាសតីតិ មុសាវាទាទីហិ ចតូហិ ទោសេហិ អបគតំ វាចំ ភាសតិ. ទ្វត្តិំសាយ តិរច្ឆានកថាយាតិ ទ្វត្តិំសាយ សគ្គមោក្ខានំ តិរច្ឆានភូតាយ កថាយ.

ទស កថាវត្ថូនីតិ អប្បិច្ឆតាទីនិ ទស វិវដ្ដនិស្សិតាយ កថាយ វត្ថុភូតានិ ការណានិ. អប្បិច្ឆកថន្តិ ឯត្ថ អប្បិច្ឆោតិ ឥច្ឆាវិរហិតោ អនិច្ឆោ និត្តណ្ហោ. ឯត្ថ ហិ ព្យញ្ជនំ សាវសេសំ វិយ, អត្ថោ បន និរវសេសោ. ន ហិ ខីណាសវស្ស អណុមត្តាបិ ឥច្ឆា នាម អត្ថិ.

អបិចេត្ថ អត្រិច្ឆតា បាបិច្ឆតា មហិច្ឆតា អប្បិច្ឆតាតិ អយំ ភេទោ វេទិតព្ពោ – តត្ថ សកលាភេ អតិត្តស្ស បរលាភបត្ថនា អត្រិច្ឆតា នាម, តាយ សមន្នាគតស្ស ឯកភាជនេ បក្កបូវេបិ អត្តនោ បត្តេ បតិតេ ន សុបក្កោ វិយ ខុទ្ទកោ វិយ ច ខាយតិ, ស្វេវ បន បរស្ស បត្តេ បក្ខិត្តោ សុបក្កោ វិយ មហន្តោ វិយ ច ខាយតិ. អសន្តគុណសម្ភាវនតា បន បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា បាបិច្ឆតា នាម, សា ‘‘ឥធេកច្ចោ អសទ្ធោ សមានោ សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៥១) នយេន អត្រេវ អាគតាយេវ. តាយ ច សមន្នាគតោ បុគ្គលោ កោហញ្ញេ បតិដ្ឋាតិ. សន្តគុណសម្ភាវនតា បន បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតា មហិច្ឆតា នាម, សាបិ ‘‘ឥធេកច្ចោ សទ្ធោ សមានោ សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូតិ ឥច្ឆតិ, សីលវា សមានោ សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ (វិភ. ៨៥១) ឥមិនា នយេន អាគតាយេវ. តាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ទុស្សន្តប្បយោ ហោតិ, វិជាតមាតាបិស្ស ចិត្តំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘អគ្គិក្ខន្ធោ សមុទ្ទោ ច, មហិច្ឆោ ចាបិ បុគ្គលោ;

សកដេន បច្ចយេ ទេតុ, តយោបេតេ អតប្បយា’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៥២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៦៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣១);

សន្តគុណនិគូហនតា បន បដិគ្គហណេ ច មត្តញ្ញុតា អប្បិច្ឆតា នាម, តាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ អត្តនិ វិជ្ជមានម្បិ គុណំ បដិច្ឆាទេតុកាមតាយ សទ្ធោ សមានោ ‘‘សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ន ឥច្ឆតិ. សីលវា… បវិវិត្តោ… ពហុស្សុតោ… អារទ្ធវីរិយោ… សមាធិសម្បន្នោ… បញ្ញវា… ខីណាសវោ សមានោ ‘‘ខីណាសវោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ន ឥច្ឆតិ សេយ្យថាបិ មជ្ឈន្តិកត្ថេរោ. ឯវំ អប្បិច្ឆោ ច បន ភិក្ខុ អនុប្បន្នំ លាភំ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នំ ថាវរំ ករោតិ, ទាយកានំ ចិត្តំ អារាធេតិ, យថា យថា ហិ សោ អត្តនោ អប្បិច្ឆតាយ អប្បំ គណ្ហាតិ, តថា តថា តស្ស វត្តេ បសន្នា មនុស្សា ពហូ ទេន្តិ.

អបរោបិ ចតុព្ពិធោ អប្បិច្ឆោ បច្ចយអប្បិច្ឆោ ធុតង្គអប្បិច្ឆោ បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ អធិគមអប្បិច្ឆោតិ. តត្ថ ចតូសុ បច្ចយេសុ អប្បិច្ឆោ បច្ចយអប្បិច្ឆោ. សោ ទាយកស្ស វសំ ជានាតិ, ទេយ្យធម្មស្ស វសំ ជានាតិ, អត្តនោ ថាមំ ជានាតិ. យទិ ហិ ទេយ្យធម្មោ ពហុ ហោតិ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, ទាយកស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហាតិ. ទេយ្យធម្មោ អប្បោ, ទាយកោ ពហុំ ទាតុកាមោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហាតិ. ទេយ្យធម្មោបិ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, អត្តនោ ថាមំ ញត្វា បមាណេនេវ គណ្ហាតិ.

ធុតង្គសមាទានស្ស អត្តនិ អត្ថិភាវំ ន ជានាបេតុកាមោ ធុតង្គអប្បិច្ឆោ នាម. យោ បន ពហុស្សុតភាវំ ន ជានាបេតុកាមោ, អយំ បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ នាម. យោ បន សោតាបន្នាទីសុ អញ្ញតរោ ហុត្វា សោតាបន្នាទិភាវំ ជានាបេតុំ ន ឥច្ឆតិ, អយំ អធិគមអប្បិច្ឆោ នាម. ខីណាសវោ បន អត្រិច្ឆតំ បាបិច្ឆតំ មហិច្ឆតំ បហាយ សព្ពសោ ឥច្ឆាបដិបក្ខភូតាយ អលោភសង្ខាតាយ បរិសុទ្ធាយ អប្បិច្ឆតាយ សមន្នាគតត្តា អប្បិច្ឆោ នាម. ‘‘អាវុសោ, អត្រិច្ឆតា បាបិច្ឆតា មហិច្ឆតាតិ, ឥមេ ធម្មា បហាតព្ពាតិ, តេសុ អាទីនវំ ទស្សេត្វា ឯវរូបំ អប្បិច្ឆតំ សមាទាយ វត្តិតព្ព’’ន្តិ វទន្តោ អប្បិច្ឆកថំ កថេតិ នាម.

សន្តុដ្ឋីកថន្តិអាទីសុ វិសេសត្ថមេវ ទីបយិស្សាម, យោជនា បន វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. សន្តុដ្ឋីកថន្តិ ឥតរីតរបច្ចយសន្តោសំ និស្សិតំ កថំ. សោ បនេស សន្តោសោ ទ្វាទសវិធោ ហោតិ. សេយ្យថិទំ – ចីវរេ យថាលាភសន្តោសោ, យថាពលសន្តោសោ, យថាសារុប្បសន្តោសោតិ តិវិធោ. ឯវំ បិណ្ឌបាតាទីសុបិ.

តស្សាយំ បភេទវណ្ណនា – ឥធ ភិក្ខុ ចីវរំ លភតិ សុន្ទរំ វា អសុន្ទរំ វា. សោ តេនេវ យាបេតិ, អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ. អយមស្ស ចីវរេ យថាលាភសន្តោសោ. អថ បន យោ បកតិទុព្ពលោ វា ហោតិ, អាពាធជរាភិភូតោ វា, គរុចីវរំ បារុបន្តោ កិលមតិ. សោ សភាគេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ តំ បរិវត្តេត្វា លហុកេន យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស ចីវរេ យថាពលសន្តោសោ. អបរោ បណីតបច្ចយលាភី ហោតិ. សោ បត្តុណ្ណចីវរាទីនំ អញ្ញតរំ មហគ្ឃចីវរំ, ពហូនិ វា បន ចីវរានិ លភិត្វា ‘‘ឥទំ ថេរានំ ចិរបព្ពជិតានំ, ឥទំ ពហុស្សុតានំ អនុរូបំ, ឥទំ គិលានានំ, ឥទំ អប្បលាភីនំ ហោតូ’’តិ ទត្វា តេសំ បុរាណចីវរំ វា សង្ការកូដាទិតោ វា នន្តកានិ ឧច្ចិនិត្វា តេហិ សង្ឃាដិំ កត្វា ធារេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស ចីវរេ យថាសារុប្បសន្តោសោ.

ឥធ បន ភិក្ខុ បិណ្ឌបាតំ លភតិ លូខំ វា បណីតំ វា, សោ តេនេវ យាបេតិ, អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ. អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាលាភសន្តោសោ. យោ បន អត្តនោ បកតិវិរុទ្ធំ វា ព្យាធិវិរុទ្ធំ វា បិណ្ឌបាតំ លភតិ, យេនស្ស បរិភុត្តេន អផាសុ ហោតិ, សោ តំ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ ទត្វា តស្ស ហត្ថតោ សប្បាយភោជនំ ភុញ្ជិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាពលសន្តោសោ. អបរោ ពហុំ បណីតំ បិណ្ឌបាតំ លភតិ, សោ តំ ចីវរំ វិយ ថេរចិរបព្ពជិតពហុស្សុតអប្បលាភីគិលានានំ ទត្វា តេសំ វា សេសកំ បិណ្ឌាយ វា ចរិត្វា មិស្សកាហារំ ភុញ្ជន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស បិណ្ឌបាតេ យថាសារុប្បសន្តោសោ.

ឥធ បន ភិក្ខុ សេនាសនំ លភតិ មនាបំ វា អមនាបំ វា, សោ តេន នេវ សោមនស្សំ ន ទោមនស្សំ ឧប្បាទេតិ, អន្តមសោ តិណសន្ថារកេនាបិ យថាលទ្ធេនេវ តុស្សតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាលាភសន្តោសោ. យោ បន អត្តនោ បកតិវិរុទ្ធំ វា ព្យាធិវិរុទ្ធំ វា សេនាសនំ លភតិ, យត្ថស្ស វសតោ អផាសុ ហោតិ, សោ តំ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ ទត្វា តស្ស សន្តកេ សប្បាយសេនាសនេ វសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាពលសន្តោសោ.

អបរោ មហាបុញ្ញោ លេណមណ្ឌបកូដាគារាទីនិ ពហូនិ បណីតសេនាសនានិ លភតិ, សោ តំ ចីវរំ វិយ ថេរចិរបព្ពជិតពហុស្សុតអប្បលាភីគិលានានំ ទត្វា យត្ថ កត្ថចិ វសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាសារុប្បសន្តោសោ. យោបិ ‘‘ឧត្តមសេនាសនំ នាម បមាទដ្ឋានំ, តត្ថ និសិន្នស្ស ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ, និទ្ទាភិភូតស្ស បុន បដិពុជ្ឈតោ បាបវិតក្កា បាតុភវន្តី’’តិ បដិសញ្ចិក្ខិត្វា តាទិសំ សេនាសនំ បត្តម្បិ ន សម្បដិច្ឆតិ, សោ តំ បដិក្ខិបិត្វា អព្ភោកាសរុក្ខមូលាទីសុ វសន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស សេនាសនេ យថាសារុប្បសន្តោសោ.

ឥធ បន ភិក្ខុ ភេសជ្ជំ លភតិ លូខំ វា បណីតំ វា, សោ យំ លភតិ, តេនេវ តុស្សតិ, អញ្ញំ ន បត្ថេតិ, លភន្តោបិ ន គណ្ហាតិ. អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាលាភសន្តោសោ. យោ បន តេលេន អត្ថិកោ ផាណិតំ លភតិ, សោ តំ សភាគស្ស ភិក្ខុនោ ទត្វា តស្ស ហត្ថតោ តេលំ គហេត្វា អញ្ញទេវ វា បរិយេសិត្វា ភេសជ្ជំ ករោន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាពលសន្តោសោ.

អបរោ មហាបុញ្ញោ ពហុំ តេលមធុផាណិតាទិបណីតភេសជ្ជំ លភតិ, សោ តំ ចីវរំ វិយ ថេរចិរបព្ពជិតពហុស្សុតអប្បលាភីគិលានានំ ទត្វា តេសំ អាភតេន យេន កេនចិ យាបេន្តោបិ សន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. យោ បន ឯកស្មិំ ភាជនេ ចតុមធុរំ ឋបេត្វា ឯកស្មិំ មុត្តហរីតកំ ‘‘គណ្ហ, ភន្តេ, យទិច្ឆសី’’តិ វុច្ចមានោ ‘‘សចស្ស តេសុ អញ្ញតរេនបិ រោគោ វូបសម្មតិ, អថ មុត្តហរីតកំ នាម ពុទ្ធាទីហិ វណ្ណិត’’ន្តិ ចតុមធុរំ បដិក្ខិបិត្វា មុត្តហរីតកេន ភេសជ្ជំ ករោន្តោ បរមសន្តុដ្ឋោវ ហោតិ. អយមស្ស គិលានបច្ចយេ យថាសារុប្បសន្តោសោ. ឥមេសំ បន បច្ចេកបច្ចយេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ សន្តោសានំ យថាសារុប្បសន្តោសោវ អគ្គោ. អរហា ឯកេកស្មិំ បច្ចយេ ឥមេហិ តីហិបិ សន្តុដ្ឋោវ.

បវិវេកកថន្តិ បវិវេកនិស្សិតំ កថំ. តយោ ហិ វិវេកា កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកោ ឧបធិវិវេកោតិ. តត្ថ ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ និសីទតិ, ឯកោ សេយ្យំ កប្បេតិ, ឯកោ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, ឯកោ បដិក្កមតិ, ឯកោ អភិក្កមតិ, ឯកោ ចង្កមំ អធិដ្ឋាតិ, ឯកោ ចរតិ, ឯកោ វិហរតីតិ អយំ កាយវិវេកោ នាម. អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បន ចិត្តវិវេកោ នាម. និព្ពានំ ឧបធិវិវេកោ នាម.

វុត្តម្បិ ហេតំ – ‘‘កាយវិវេកោ ច វិវេកដ្ឋកាយានំ នេក្ខម្មាភិរតានំ. ចិត្តវិវេកោ ច បរិសុទ្ធចិត្តានំ បរមវោទានប្បត្តានំ. ឧបធិវិវេកោ ច និរុបធីនំ បុគ្គលានំ វិសង្ខារគតាន’’ន្តិ (មហានិ. ៥៧).

អសំសគ្គកថន្តិ ឯត្ថ បន សវនសំសគ្គោ ទស្សនសំសគ្គោ សមុល្លបនសំសគ្គោ សម្ភោគសំសគ្គោ កាយសំសគ្គោតិ បញ្ចវិធោ សំសគ្គោ. តេសុ ឥធ ភិក្ខុ សុណាតិ ‘‘អមុកស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា ឥត្ថី វា កុមារី វា អភិរូបា ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា’’តិ, សោ តំ សុត្វា សំសីទតិ វិសីទតិ, ន សក្កោតិ ព្រហ្មចរិយំ សន្ធារេតុំ, សិក្ខាទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា ហីនាយាវត្តតិ. ឯវំ បរេហិ កថិយមានរូបាទិសម្បត្តិំ អត្តនា វា ហសិតលបិតគីតសទ្ទំ សុណន្តស្ស សោតវិញ្ញាណវីថិវសេន ឧប្បន្នោ រាគោ សវនសំសគ្គោ នាម.

‘‘ឥធ ភិក្ខុ ន ហេវ ខោ សុណាតិ, អបិ ច ខោ សាមំ បស្សតិ ឥត្ថិំ វា កុមារិំ វា អភិរូបំ ទស្សនីយំ បាសាទិកំ បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតំ, សោ តំ ទិស្វា សំសីទតិ វិសីទតិ, ន សក្កោតិ ព្រហ្មចរិយំ សន្ធារេតុំ, សិក្ខាទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា ហីនាយាវត្តតិ. ឯវំ វិសភាគរូបំ ឱលោកេន្តស្ស បន ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិវសេន ឧប្បន្នរាគោ ទស្សនសំសគ្គោ នាម.

អញ្ញមញ្ញំ អល្លាបសល្លាបវសេន ឧប្បន្នរាគោ បន សមុល្លបនសំសគ្គោ នាម. ភិក្ខុនោ ភិក្ខុនិយា សន្តកំ ភិក្ខុនិយា វា ភិក្ខុស្ស សន្តកំ គហេត្វា បរិភោគករណវសេន ឧប្បន្នរាគោ សម្ភោគសំសគ្គោ នាម. ហត្ថគ្គាហាទិវសេន ឧប្បន្នរាគោ បន កាយសំសគ្គោ នាម. អរហា ឥមេហិ បញ្ចហិ សំសគ្គេហិ ចតូហិបិ បរិសាហិ សទ្ធិំ អសំសដ្ឋោ, គាហមុត្តកោ ចេវ សំសគ្គមុត្តកោ ច. អសំសគ្គស្ស វណ្ណំ ភណន្តោ អសំសគ្គកថំ កថេតិ នាម.

វីរិយារម្ភកថន្តិ ឯត្ថ យោ បគ្គហិតវីរិយោ បរិបុណ្ណកាយិកចេតសិកវីរិយោ ហោតិ, គមនេ ឧប្បន្នំ កិលេសំ ឋានំ បាបុណិតុំ ន ទេតិ, ឋានេ ឧប្បន្នំ កិលេសំ និសជ្ជំ, និសជ្ជាយ ឧប្បន្នំ កិលេសំ សយនំ បាបុណិតុំ ន ទេតិ, ទណ្ឌេន កណ្ហសប្បំ ឧប្បីឡេត្វា គណ្ហន្តោ វិយ អមិត្តំ គីវាយ អក្កមន្តោ វិយ ច វិចរតិ, តាទិសស្ស អារទ្ធវីរិយស្ស វណ្ណំ ភណន្តោ វីរិយារម្ភកថំ កថេតិ នាម.

សីលកថន្តិអាទីសុ សីលន្តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សមាធីតិ វិបស្សនាបាទកា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. បញ្ញាតិ លោកិយលោកុត្តរញាណំ. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិ. វិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ ឯកូនវីសតិវិធំ បច្ចវេក្ខណញាណំ. សីលាទីនំ គុណំ បកាសេន្តោ សីលាទិកថំ កថេតិ នាម.

សតិបដ្ឋានកថន្តិអាទីនិ សង្គជាលមតិច្ច សោ មុនីតិបរិយោសានានិ បុព្ពេ វុត្តានុសារេន វេទិតព្ពានិ.

៨៦. និរាសត្តីតិ និត្តណ្ហោ. វិវេកទស្សី ផស្សេសូតិ បច្ចុប្បន្នេសុ ចក្ខុសម្ផស្សាទីសុ អត្តាទិភាវវិវេកំ បស្សតិ. ទិដ្ឋីសុ ច ន នីយតីតិ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋីសុ កាយចិ ទិដ្ឋិយា ន នីយតិ.

វិបរិណតំ វា វត្ថុំ ន សោចតីតិ បកតិភាវំ ជហិត្វា នដ្ឋេ កិស្មិញ្ចិ វត្ថុស្មិំ ន សោកំ អាបជ្ជតិ. វិបរិណតស្មិំ វាតិ វិនស្សមានេ វត្ថុម្ហិ.

ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ចក្ខុំ វត្ថុំ កត្វា ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច បុរិមា ចក្ខុបសាទាទិវត្ថុកាវ, មនោសម្ផស្សោ ហទយវត្ថុកោបិ អវត្ថុកោបិ សព្ពោ ចតុភូមកោ ផស្សោ. អធិវចនសម្ផស្សោតិ បរិយាយេន ឯតស្ស នាមំ ហោតិយេវ. តយោ ហិ អរូបិនោ ខន្ធា សយំ បិដ្ឋិវដ្ដកា ហុត្វា អត្តនោ សហជាតសម្ផស្សស្ស អធិវចនសម្ផស្សោតិ នាមំ ករោន្តិ. បដិឃសម្ផស្សោតិ និប្បរិយាយេន បន បដិឃសម្ផស្សោ នាម បញ្ចទ្វារិកផស្សោ. អធិវចនសម្ផស្សោ នាម មនោទ្វារិកផស្សោ. សុខវេទនីយោ ផស្សោតិ សុខវេទនាយ ហិតោ ឧប្បាទកោ ផស្សោ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កុសលោ ផស្សោតិ ឯកវីសតិកុសលចិត្តសហជាតោ ផស្សោ. អកុសលោតិ ទ្វាទសអកុសលសហជាតោ ផស្សោ. អព្យាកតោតិ ឆប្បញ្ញាសអព្យាកតសហជាតោ ផស្សោ. កាមាវចរោតិ ចតុបញ្ញាសកាមាវចរសហជាតោ ផស្សោ. រូបាវចរោតិ កុសលាទិបញ្ចទសរូបាវចរសម្បយុត្តោ. អរូបាវចរោតិ កុសលាព្យាកតវសេន ទ្វាទសអរូបាវចរសម្បយុត្តោ.

សុញ្ញតោតិ អនត្តានុបស្សនាវសេន វិបស្សន្តស្ស ឧប្បន្នោ មគ្គោ សុញ្ញតោ, តេន សហជាតោ ផស្សោ សុញ្ញតោ ផស្សោ. ឥតរទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អនិមិត្តោតិ ឯត្ថ អនិច្ចានុបស្សនាវសេន វិបស្សន្តស្ស ឧប្បន្នោ មគ្គោ អនិមិត្តោ. អប្បណិហិតោតិ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន វិបស្សន្តស្ស ឧប្បន្នោ មគ្គោ អប្បណិហិតោ. លោកិយោតិ លោកោ វុច្ចតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន វដ្ដោ, តស្មិំ បរិយាបន្នភាវេន លោកេ និយុត្តោតិ លោកិយោ, តេភូមកោ ធម្មោ. លោកុត្តរោតិ លោកតោ ឧត្តរោ ឧត្តិណ្ណោតិ លោកុត្តរោ, លោកេ អបរិយាបន្នភាវេនបិ លោកុត្តរោ. អត្តេន វាតិ អត្តភាវេន វា. អត្តនិយេន វាតិ អត្តាយត្តេន វា.

៨៧. បតិលីនោតិ រាគាទីនំ បហីនត្តា តតោ អបគតោ. អកុហកោតិ អវិម្ហាបកោ តីហិ កុហនវត្ថូហិ. អបិហាលូតិ អបិហនសីលោ, បត្ថនាតណ្ហាយ រហិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. អមច្ឆរីតិ បញ្ចមច្ឆេរវិរហិតោ. អប្បគព្ភោតិ កាយបាគព្ភិយាទិវិរហិតោ. អជេគុច្ឆោតិ សម្បន្នសីលាទិតាយ អជេគុច្ឆនីយោ អសេចនកោ មនាបោ. បេសុណេយ្យេ ច នោ យុតោតិ ទ្វីហិ អាការេហិ ឧបសំហរិតព្ពេ បិសុណកម្មេ អយុត្តោ.

រាគស្ស បហីនត្តាតិ អរហត្តមគ្គេន រាគកិលេសស្ស បហីនភាវេន. អស្មិមានោ បហីនោ ហោតីតិ អស្មីតិ ឧន្នតិមានោ សមុច្ឆេទវសេន បហីនោ ហោតិ.

តីណិ កុហនវត្ថូនីតិ តីណិ វិម្ហាបនការណានិ. បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូតិអាទីសុ ចីវរាទីហិ និមន្តិតស្ស តទត្ថិកស្សេវ សតោ បាបិច្ឆតំ និស្សាយ បដិក្ខិបនេន តេ ច គហបតិកេ អត្តនិ សុប្បតិដ្ឋិតបសាទេ ញត្វា បុន តេសំ ‘‘អហោ អយ្យោ អប្បិច្ឆោ, ន កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហិតុំ ឥច្ឆតិ, សុលទ្ធំ វត នោ អស្ស, សចេ អប្បមត្តកម្បិ កិញ្ចិ បដិគ្គណ្ហេយ្យា’’តិ នានាវិធេហិ ឧបាយេហិ បណីតានិ ចីវរាទីនិ ឧបនេន្តានំ តទនុគ្គហកាមតំយេវ អវិកត្វា បដិគ្គហណេន ច តតោ បភុតិ អបិ សកដភារេហិ ឧបនាមនហេតុភូតំ វិម្ហាបនំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ សម្ភាវនាធិប្បាយេន កតេន ឥរិយាបថេន វិម្ហាបនំ ឥរិយាបថសង្ខាតំ កុហនវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ. បាបិច្ឆស្សេវ បន សតោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមបរិទីបនវាចាយ តថា តថា វិម្ហាបនំ សាមន្តជប្បនសង្ខាតំ កុហនវត្ថូតិ វេទិតព្ពំ.

កតមំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតន្តិ ឯត្ថ បច្ចយបដិសេវនន្តិ ឯវំ សង្ខាតំ បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ. និមន្តេន្តីតិ ឥធ គហបតិកា ‘‘ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ ភិក្ខូ និមន្តេន្តិ. អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘និមន្តេតី’’តិ វា ‘‘វទន្តី’’តិ វា កេចិ បឋន្តិ. តាទិសេ និមន្តាបេន្តិ. និមន្តេន្តីតិ បាឋស្ស សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. ចីវរំ បច្ចក្ខាតីតិ ចីវរំ បដិក្ខិបតិ. ឯតំ សារុប្បំ, យំ សមណោតិ យំ ចីវរធារណំ សមណោ ករោតិ, ឯតំ សារុប្បំ អនុច្ឆវិកំ. បាបណិកា វា នន្តកានីតិ អាបណទ្វារេ បតិកានិ អន្តវិរហិតានិ បិលោតិកានិ. ឧច្ចិនិត្វាតិ សំកឌ្ឍិត្វា. ឧញ្ឆាចរិយាយាតិ ភិក្ខាចរណេន. បិណ្ឌិយាលោបេនាតិ បិណ្ឌំ កត្វា លទ្ធអាលោបេន. បូតិមុត្តេន វាតិ គោមុត្តេន វា. ឱសធំ ករេយ្យាតិ ភេសជ្ជកិច្ចំ ករេយ្យ. តទុបាទាយាតិ តតោ បដ្ឋាយ. ធុតវាទោតិ ធុតគុណវាទី. ភិយ្យោ ភិយ្យោ និមន្តេន្តីតិ ឧបរូបរិ និមន្តេន្តិ. សម្មុខីភាវាតិ សម្មុខីភាវេន, វិជ្ជមានតាយាតិ អត្ថោ. បសវតីតិ បដិលភតិ. សទ្ធាយ សម្មុខីភាវេន សក្កា កាតុន្តិ ‘‘សទ្ធាយ សម្មុខីភាវា’’តិអាទិមាហ. ទេយ្យធម្មា សុលភា ទក្ខិណេយ្យា ច, សទ្ធា បន ទុល្លភា. បុថុជ្ជនស្ស ហិ សទ្ធា អថាវរា, បទវារេ បទវារេ នានា ហោតិ. តេនេវស្ស មហាមោគ្គល្លានសទិសោបិ អគ្គសាវកោ បាដិភោគោ ភវិតុំ អសក្កោន្តោ អាហ ‘‘ទ្វិន្នំ ខោ នេសំ អាវុសោ ធម្មានំ បាដិភោគោ ភោគានញ្ច ជីវិតស្ស ច, សទ្ធាយ បន ត្វំ បាដិភោគោ’’តិ.

ឯវំ តុម្ហេ បុញ្ញេន បរិពាហិរា ភវិស្សថាតិ ឯត្ថ បុញ្ញេនាតិ និស្សក្កត្ថេ ករណវចនំ. បុញ្ញតោ បរិហីនា បរម្មុខា ភវិស្សថ. ភាកុដិកាតិ មុខានំ បធានបុរិមដ្ឋិតភាវទស្សនេន ភាកុដិករណំ, មុខសង្កោចោតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាកុដិករណំ សីលមស្សាតិ ភាកុដិកោ, ភាកុដិកស្ស ភាវោ ភាកុដិយំ. កុហនាតិ វិម្ហាបនា. កុហស្ស អាយនា កុហាយនា. កុហិតស្ស ភាវោ កុហិតត្តំ.

បាបិច្ឆោតិ អសន្តគុណទីបនកាមោ. ឥច្ឆាបកតោតិ ឥច្ឆាយ អបកតោ, ឧបទ្ទុតោតិ អត្ថោ. សម្ភាវនាធិប្បាយោតិ ពហុមានជ្ឈាសយោ. គមនំ សណ្ឋបេតីតិ អភិក្កមាទិគមនំ អភិសង្ខរោតិ, បាសាទិកភាវំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. បណិធាយ គច្ឆតីតិ បត្ថនំ ឋបេត្វា គច្ឆតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សមាហិតោ វិយ គច្ឆតីតិ ឧបចារប្បត្តោ វិយ គច្ឆតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាបាថកជ្ឈាយីវ ហោតីតិ សម្មុខា អាគតានំ មនុស្សានំ ឈានំ សមាបជ្ជន្តោ វិយ សន្តភាវំ ទស្សេតិ. ឥរិយាបថស្សាតិ ចតុឥរិយាបថស្ស. អាឋបនាតិ អាទិដ្ឋបនា, អាទរេន វា ឋបនា. ឋបនាតិ ឋបនាការោ. សណ្ឋបនាតិ អភិសង្ខរណំ, បាសាទិកភាវករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អរិយធម្មសន្និស្សិតន្តិ លោកុត្តរធម្មបដិពទ្ធំ. កុញ្ចិកន្តិ អវាបុរណំ. មិត្តាតិ សិនេហវន្តោ. សន្ទិដ្ឋាតិ ទិដ្ឋមត្តា. សម្ភត្តាតិ ទឡ្ហមិត្តា. ឧទ្ទណ្ឌេតិ ឯកោ បតិស្សយវិសេសោ.

កោរជិកកោរជិកោតិ សង្កោចសង្កោចកោ, អតិសង្កោចកោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘កោរចកកោរចកោ’’តិ វា បាឋោ. ភាកុដិកភាកុដិកោតិ អតិវិយ មុខសង្កោចនសីលោ. កុហកកុហកោតិ អតិវិយ វិម្ហាបកោ. លបកលបកោតិ អតិវិយ សល្លាបកោ. មុខសម្ភាវិកោតិ អត្តនោ មុខវសេន អញ្ញេហិ សហ សម្ភាវិកោ, អប្បិតចិត្តោតិ ឯកេ. សន្តានន្តិ កិលេសសន្តតាយ សន្តានំ. សមាបត្តីនន្តិ សមាបជ្ជិតព្ពានំ. គម្ភីរន្តិ និន្នបតិដ្ឋានំ. គូឡ្ហន្តិ ទស្សេតុំ ទុក្ខំ. និបុណន្តិ សុខុមំ. បដិច្ឆន្នន្តិ បទត្ថេន ទុប្បដិវិជ្ឈាធិប្បាយំ. លោកុត្តរន្តិ ធម្មទីបកំ. សុញ្ញតាបដិសញ្ញុត្តន្តិ និព្ពានបដិសញ្ញុត្តំ. អថ វា លោកុត្តរសុញ្ញតាបដិសញ្ញុត្តន្តិ លោកុត្តរធម្មភូតនិព្ពានបដិសញ្ញុត្តំ.

កាយិកំ បាគព្ភិយន្តិ កាយេ ភវំ កាយិកំ. វាចសិកចេតសិកេសុបិ ឯសេវ នយោ. អចិត្តីការកតោតិ ពហុមានកិរិយរហិតោ. អនុបាហនានំ ចង្កមន្តានន្តិ ឧបាហនវិរហិតានំ ចង្កមន្តានំ សមីបេ, អនាទរេ វា សាមិវចនំ. សឧបាហនោតិ ឧបាហនារូឡ្ហោ ហុត្វា ចង្កមតិ. នីចេ ចង្កមេ ចង្កមន្តានន្តិ អកតបរិច្ឆេទាយ ភូមិយា ចង្កមន្តេ បរិច្ឆេទំ កត្វា វាលុកំ អាកិរិត្វា អាលម្ពនំ យោជេត្វា កតចង្កមេ នីចេបិ ចង្កមេ ចង្កមន្តេ. ឧច្ចេ ចង្កមេ ចង្កមតីតិ ឥដ្ឋកចយនសម្បន្នេ វេទិកាបរិក្ខិត្តេ ឧច្ចេ ចង្កមេ ចង្កមតិ. សចេ បាការបរិក្ខិត្តោ ហោតិ ទ្វារកោដ្ឋកយុត្តោ, បព្ពតន្តរវនន្តរភូមន្តរស្ស វា សុប្បដិច្ឆន្នោ, តាទិសេ ចង្កមេ ចង្កមិតុំ វដ្ដតិ, អប្បដិច្ឆន្នេបិ ឧបចារំ មុញ្ចិត្វា វដ្ដតិ. ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតីតិ អតិសមីបេ តិដ្ឋតិ. បុរតោបិ តិដ្ឋតីតិ បុរត្ថិមតោបិ តិដ្ឋតិ. ឋិតកោបិ ភណតីតិ ខាណុកោ វិយ អនោនមិត្វា ភណតិ. ពាហាវិក្ខេបកោតិ ពាហុំ ខិបិត្វា ខិបិត្វា ភណតិ.

អនុបខជ្ជាតិ សព្ពេសំ និសិន្នដ្ឋានំ បវិសិត្វា. នវេបិ ភិក្ខូ អាសនេន បដិពាហតីតិ អត្តនោ បត្តាសនេ អនិសីទិត្វា បុរេ វា បច្ឆា វា បវិសន្តោ អាសនេន បដិពាហតិ នាម.

អនាបុច្ឆម្បិ កដ្ឋំ បក្ខិបតីតិ អនាបុច្ឆិត្វា អនបលោកេត្វា អគ្គិម្ហិ ទារុំ ខិបតិ. ទ្វារំ បិទហតីតិ ជន្តាឃរេ បិទហតិ.

ឱតរតីតិ ឧទកតិត្ថំ បវិសតិ. ន្ហាយតីតិ សរីរំ សិនេហេតិ. ឧត្តរតីតិ ឧទកតិត្ថតោ តីរំ ឧគ្គច្ឆតិ.

វោក្កម្មាបីតិ អតិក្កមិត្វាបិ. ឱវរកានីតិ គព្ភេ បតិដ្ឋិតសយនឃរានិ.

គូឡ្ហានីតិ បដិច្ឆន្នានិ. បដិច្ឆន្នានីតិ អញ្ញេហិ បដិច្ឆាទិតានិ.

អនជ្ឈិដ្ឋោ វាតិ ថេរេហិ ‘‘ធម្មំ ភណាហី’’តិ អនាណត្តោ អនាយាចិតោ ច.

បាបធម្មោតិ លាមកធម្មោ. អសុចិសង្កសរសមាចារោតិ អញ្ញេហិ ‘‘អយំ ទុស្សីលោ’’តិ សង្កាយ សរិតព្ពោ អាចារោ សំយោគោ ឯតស្សាតិ អសុចិសង្កសរសមាចារោ. សង្កស្សរសមាចារោតិ សការំ សំយោគំ កត្វាបិ បឋន្តិ. បដិច្ឆន្នកម្មន្តោតិ បដិច្ឆាទិតកាយវចីកម្មន្តោ. អស្សមណោតិ ន សមណោ. សមណបដិញ្ញោតិ ‘‘អហំ សមណោ’’តិ បដិជានន្តោ. អព្រហ្មចារីតិ សេដ្ឋចរិយា វិរហិតោ. ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោតិ វុត្តបដិបក្ខោ. អន្តោបូតីតិ អព្ភន្តរេ កុសលធម្មវិរហិតត្តា អន្តោបូតិភាវមាបន្នោ. អវស្សុតោតិ រាគេន តិន្តោ. កសម្ពុជាតោតិ សង្ការសភាវោ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ឯត្ថ ភិក្ខុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយមនុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ. ឯវំ តាវ អាចារោ វេទិតព្ពោ.

គោចរោ បន តិវិធោ ឧបនិស្សយគោចរោ អារក្ខគោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ. តត្ថ កតមោ ឧបនិស្សយគោចរោ? ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ, យំ និស្សាយ អស្សុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទាបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ; យស្ស វា បន អនុសិក្ខមានោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន, សុតេន, ចាគេន, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ. អយំ វុច្ចតិ ឧបនិស្សយគោចរោ.

កតមោ អារក្ខគោចរោ? ឥធ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សុសំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឧល្លោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសំ បេក្ខមានោ គច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតិ អារក្ខគោចរោ.

កតមោ ឧបនិពន្ធគោចរោ? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា យត្ថ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ គោចរោ សកោ បេត្តិកោ វិសយោ? យទិទំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២), អយំ វុច្ចតិ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ. ឥតិ ឥមិនា ច អាចារេន ឥមិនា ច គោចរេន ឧបេតោ…បេ… សមន្នាគតោ. តេនបិ វុច្ចតិ អាចារគោចរសម្បន្នោតិ.

អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ អណុប្បមាណេសុ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សនសីលោ. សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ យំកិញ្ចិ សិក្ខាបទេសុ សិក្ខិតព្ពំ, តំ សព្ពំ សម្មា អាទាយ សិក្ខតិ. ឯត្ថ ច ‘‘បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ’’តិ ឯត្តាវតា ច បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ទស្សិតំ. ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិអាទិ បន សព្ពំ យថាបដិបន្នស្ស តំ សីលំ សម្បជ្ជតិ, តំ បដិបត្តិំ ទស្សេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៨៨. សាតិយេសុ អនស្សាវីតិ សាតវត្ថូសុ កាមគុណេសុ តណ្ហាសន្ថវវិរហិតោ. សណ្ហោតិ សណ្ហេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតោ. បដិភានវាតិ បរិយត្តិបរិបុច្ឆាធិគមបដិភានេហិ សមន្នាគតោ. ន សទ្ធោតិ សាមំ អធិគតធម្មំ ន កស្សចិ សទ្ទហតិ. ន វិរជ្ជតីតិ ខយា រាគស្ស វិរត្តត្តា ឥទានិ ន វិរជ្ជតិ.

យេសំ ឯសាតិ យេសំ បុគ្គលានំ សាតវត្ថូសុ កាមគុណេសុ ឥច្ឆា តណ្ហា. អប្បហីនាតិ សន្ថវសម្បយុត្តា តណ្ហា អរហត្តមគ្គេន អប្បហីនា. តេសំ ចក្ខុតោ រូបតណ្ហា សវតីតិ ឯតេសំ ចក្ខុទ្វារតោ បវត្តជវនវីថិសម្បយុត្តា រូបារម្មណា តណ្ហា ឧប្បជ្ជតិ. អាសវតីតិ ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គា ធម្មតោ យាវ គោត្រភូ សវតិ. សន្ទតីតិ នទីសោតំ វិយ អធោមុខំ សន្ទតិ. បវត្តតីតិ បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិវសេន បវត្តតិ. សេសទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. សុក្កបក្ខេ វុត្តវិបរិយាយេន តណ្ហា អរហត្តមគ្គេន សុប្បហីនា. តេសំ ចក្ខុតោ រូបតណ្ហា ន សវតិ.

សណ្ហេន កាយកម្មេន សមន្នាគតោតិ អផរុសេន មុទុនា កាយកម្មេន សមង្គីភូតោ ឯកីភូតោ. វចីកម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សណ្ហេហិ សតិបដ្ឋានេហីតិអាទីសុ សតិបដ្ឋានាទយោ លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា. បរិយាបុណនអត្ថាទិបរិបុច្ឆាលោកិយលោកុត្តរធម្មាធិគមវសេន សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថា តិស្សោ បដិភានប្បភេទសង្ខាតា បញ្ញា យស្ស អត្ថិ, សោ បដិភានវា. តស្ស បរិយត្តិំ និស្សាយ បដិភាយតីតិ តស្ស បុគ្គលស្ស បរិយាបុណនំ អល្លីយិត្វា ញាណំ ជាយតិ ញាណំ អភិមុខំ ហោតិ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា លោកិយលោកុត្តរមិស្សកវសេន វុត្តា. មគ្គផលានិ និព្ពត្តិតលោកុត្តរវសេន. ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោ ឆ ច អភិញ្ញាយោ វិមោក្ខន្តិកវសេន វុត្តាតិ ញាតព្ពា.

តត្ថ ចតស្សោ បដិសម្ភិទាយោតិ ចត្តារោ ញាណប្បភេទាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិវិធាទិអាសវក្ខយបរិយោសានានិ អធិកានិ ឆ ញាណានិ. តស្សាតិ បរស្ស, អត្ថោ បដិភាយតីតិ សម្ពន្ធោ. អត្ថោតិ សង្ខេបតោ ហេតុផលំ. តញ្ហិ យស្មា ហេតុអនុសារេន អរីយតិ អធិគមីយតិ បាបុណីយតិ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យំកិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្នំ និព្ពានំ ភាសិតត្ថោ វិបាកោ កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោតិ វេទិតព្ពា, តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សោ អត្ថោ បភេទតោ ញាតោ បាកដោ ហោតិ. ធម្មោតិ សង្ខេបតោ បច្ចយោ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ វិទហតិ បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ច, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ អរិយមគ្គោ ភាសិតំ កុសលំ អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោតិ វេទិតព្ពា, តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស សោ ធម្មោ បភេទតោ ញាតោ បាកដោ ហោតិ, តស្មិំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច យា សភាវនិរុត្តិ អព្យភិចារី វោហារោ, តស្ស អភិលាបេ ភាសនេ ឧទីរណេ តំ លបិតំ ភាសិតំ ឧទីរិតំ សភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស សា និរុត្តិ ញាតា បាកដា ហោតិ.

ឯត្ថ អត្ថេ ញាតេ អត្ថោ បដិភាយតីតិ ឥទានិ តស្ស សទ្ទំ អាហរិត្វា វុត្តប្បភេទេ អត្ថេ បាកដីភូតេ វុត្តប្បភេទោ អត្ថោ តស្ស បុគ្គលស្ស បដិភាយតិ ញាណាភិមុខោ ហោតិ. ធម្មេ ញាតេ ធម្មោ បដិភាយតីតិ វុត្តប្បភេទេ ធម្មេ បាកដីភូតេ វុត្តប្បភេទោ ធម្មោ បដិភាយតិ. និរុត្តិយា ញាតាយ និរុត្តិ បដិភាយតីតិ វុត្តប្បភេទាយ និរុត្តិយា បាកដាយ វុត្តប្បភេទា និរុត្តិ បដិភាយតិ. ឥមេសុ តីសុ ញាណេសុ ញាណន្តិ អត្ថធម្មនិរុត្តីសុ ឥមេសុ តីសុ សព្ពត្ថកញាណមារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តេសុ តីសុ ញាណេសុ បភេទគតំ ញាណំ, យថាវុត្តេសុ វា តេសុ តីសុ ញាណេសុ គោចរកិច្ចាទិវសេន វិត្ថារគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. ឥមាយ បដិភានបដិសម្ភិទាយាតិ ឥមាយ វុត្តប្បការាយ យថាវុត្តវិត្ថារបញ្ញាយ ឧបេតោ ហោតិ. សោ វុច្ចតិ បដិភានវាតិ និគមេន្តោ អាហ. យស្ស បរិយត្តិ នត្ថីតិ បរិយត្តិ នាម ពុទ្ធវចនំ. តញ្ហិ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. យស្ស បុគ្គលស្ស ឯវរូបា បរិយត្តិ នត្ថិ. បរិបុច្ឆា នត្ថីតិ បរិបុច្ឆា នាម បាឡិអដ្ឋកថាទីសុ គណ្ឋិបទអត្ថបទវិនិច្ឆយកថា. ឧគ្គហិតបាឡិអាទីសុ ហិ អត្ថំ កថេន្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. អធិគមោ នត្ថីតិ អធិគមោ នាម អរហត្តប្បត្តិ. អរហត្តញ្ហិ បត្តស្ស បដិសម្ភិទា វិសទា ហោន្តិ. យស្ស វុត្តប្បការា តិវិធា សម្បត្តិ នត្ថិ. កិំ តស្ស បដិភាយិស្សតីតិ កេន ការណេន តស្ស បុគ្គលស្ស បភេទគតំ ញាណំ ឧបដ្ឋហិស្សតិ.

សាមន្តិ សយមេវ. សយំ អភិញ្ញាតន្តិ សយមេវ តេន ញាណេន អវគមិតំ. អត្តបច្ចក្ខំ ធម្មន្តិ អត្តនា បដិវិជ្ឈិតំ បច្ចវេក្ខិតំ ធម្មំ. ន កស្សចិ សទ្ទហតីតិ អត្តបច្ចក្ខតាយ បរេសំ ន សទ្ទហតិ, សទ្ធាយ ន គច្ឆតិ. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទិកំ ទ្វាទសបទិកបច្ចយាការទស្សនវសេន វុត្តំ. អវិជ្ជានិរោធាតិអាទយោ សំសារនិវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តា. ឥទំ ទុក្ខន្តិអាទិ សច្ចទស្សនវសេន. ឥមេ អាសវាតិអាទយោ អបរេន បរិយាយេន កិលេសវសេន បច្ចយទស្សនវសេន. ឥមេ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិអាទយោ អភិញ្ញេយ្យបរិញ្ញេយ្យបហាតព្ពភាវេតព្ពសច្ឆិកាតព្ពធម្មានំ ទស្សនវសេន. ឆន្នំ ផស្សាយតនានន្តិអាទយោ ផស្សាយតនានំ ឧប្បត្តិញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច ឧបទ្ទវញ្ច និស្សរណញ្ច ទស្សនវសេន. បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ បញ្ចវីសតិវិធេន ឧទយញ្ច វយញ្ច, តេសុ ឆន្ទរាគវសេន អស្សាទញ្ច, តេសំ វិបរិណាមំ អាទីនវញ្ច, និស្សរណសង្ខាតំ និព្ពានញ្ច. ចតុន្នំ មហាភូតានំ អវិជ្ជាទិសមុទយញ្ច, អវិជ្ជាទិនិរោធេ អត្ថង្គមញ្ច ឯវមាទិទស្សនវសេន វុត្តា. ឯតេ ធម្មា តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

អមតោគធន្តិ នត្ថិ ឯតស្ស មរណសង្ខាតំ មតន្តិ អមតំ. កិលេសវិសបដិបក្ខត្តា អគទន្តិបិ អមតំ. តស្មិំ និន្នតាយ អមតោគធំ. អមតបរាយនន្តិ វុត្តប្បការំ អមតំ បរំ អយនំ គតិ បតិដ្ឋា អស្សាតិ អមតបរាយនំ. អមតបរិយោសានន្តិ តំ អមតំ សំសារស្ស និដ្ឋាភូតត្តា បរិយោសានមស្សាតិ អមតបរិយោសានំ.

៨៩. លាភកម្យា ន សិក្ខតីតិ លាភបត្ថនាយ សុត្តន្តាទីនិ ន សិក្ខតិ. អវិរុទ្ធោ ច តណ្ហាយ, រសេសុ នានុគិជ្ឈតីតិ វិរោធាភាវេន ច អវិរុទ្ធោ ហុត្វា តណ្ហាយ មូលរសាទីសុ គេធំ នាបជ្ជតិ.

កេន នុ ខោតិ លាភបត្ថនាយ ការណចិន្តេន បិហស្ស បរិយេសនេ និបាតោ. លាភាភិនិព្ពត្តិយាតិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ វិសេសេន ឧប្បត្តិយា. លាភំ បរិបាចេន្តោតិ បច្ចយេ បរិបាចយន្តោ.

អត្តទមត្ថាយាតិ វិបស្សនាសម្បយុត្តាយ បញ្ញាយ អត្តនោ ទមនត្ថាយ. អត្តសមត្ថាយាតិ សមាធិសម្បយុត្តាយ បញ្ញាយ អត្តនោ សមាធានត្ថាយ. អត្តបរិនិព្ពាបនត្ថាយាតិ ទុវិធេនាបិ ញាណេន អត្តនោ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថំ ខោ អាវុសោ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៩). អប្បិច្ឆញ្ញេវ និស្សាយាតិ ឯត្ថ បច្ចយអប្បិច្ឆោ អធិគមអប្បិច្ឆោ បរិយត្តិអប្បិច្ឆោ ធុតង្គអប្បិច្ឆោតិ ចត្តារោ អប្បិច្ឆា, តេសំ នានត្ថំ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតំ ឯវ, តំ អប្បិច្ឆំ អល្លីយិត្វា. សន្តុដ្ឋិញ្ញេវាតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ ច តិវិធំ សន្តោសំ អល្លីយិត្វា, ឯតេសំ វិភាគោ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតោយេវ. សល្លេខញ្ញេវាតិ កិលេសលេខនំ. ឥទមត្ថិតញ្ញេវាតិ ឥមេហិ កុសលធម្មេហិ អត្ថិ ឥទមត្ថិ, តស្ស ភាវោ ឥទមត្ថិតា, តំ ឥទមត្ថិតំយេវ និស្សាយ អល្លីយិត្វា.

រសោតិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. មូលរសោតិ យំកិញ្ចិ មូលំ បដិច្ច និព្ពត្តរសោ. ខន្ធរសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អម្ពិលន្តិ តក្កម្ពិលាទិ. មធុរន្តិ ឯកន្តតោ គោសប្បិអាទិ. មធុ បន កសាវយុត្តំ ចិរនិក្ខិត្តំ កសាវំ ហោតិ, ផាណិតំ ខារិយុត្តំ ចិរនិក្ខិត្តំ ខារិយំ ហោតិ. សប្បិ បន ចិរនិក្ខិត្តំ វណ្ណគន្ធេ ជហន្តម្បិ រសំ ន ជហតីតិ តទេវ ឯកន្តមធុរំ. តិត្តកន្តិ និម្ពបណ្ណាទិ. កដុកន្តិ សិង្គិវេរមរិចាទិ. លោណិកន្តិ សាមុទ្ទិកលោណាទិ. ខារិកន្តិ វាតិង្គណកឡីរាទិ. លម្ពិកន្តិ ពទរាមលកកបិដ្ឋសាលវាទិ. កសាវន្តិ ហរីតកាទិ. ឥមេ សព្ពេបិ រសា វត្ថុវសេន វុត្តា. តំតំវត្ថុកោ បនេត្ថ រសោ ច អម្ពិលាទីនិ នាមេហិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. សាទូតិ ឥដ្ឋរសោ. អសាទូតិ អនិដ្ឋរសោ. ឥមិនា បទទ្វយេន សព្ពោបិ រសោ បរិយាទិន្នោ. សីតន្តិ សីតរសោ. ឧណ្ហន្តិ ឧណ្ហរសោ. ឯវមយំ មូលរសាទិនា ភេទេន ភិន្នោបិ រសោ លក្ខណាទីហិ អភិន្នោយេវ. សព្ពោបិ ហេស ជិវ្ហាបដិហននលក្ខណោ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. តេ ជិវ្ហគ្គេន រសគ្គានីតិ ឯតេ សមណព្រាហ្មណា បសាទជិវ្ហគ្គេន ឧត្តមរសានិ. បរិយេសន្តាតិ គវេសមានា. អាហិណ្ឌន្តីតិ តត្ថ តត្ថ វិចរន្តិ. តេ អម្ពិលំ លភិត្វា អនម្ពិលំ បរិយេសន្តីតិ តក្កាទិអម្ពិលំ លទ្ធា អនម្ពិលំ គវេសន្តិ. ឯវំ សព្ពំ បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា យោជិតំ.

បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតីតិ បដិសង្ខានបញ្ញាយ ជានិត្វា ឧបាយេន អាហារំ អាហារេតិ. ឥទានិ ឧបាយំ ទស្សេតុំ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ នេវ ទវាយាតិ ទវត្ថាយ ន អាហារេតិ. តត្ថ នដលង្ឃកាទយោ ទវត្ថាយ អាហារេន្តិ នាម. យញ្ហិ ភោជនំ ភុត្តស្ស នច្ចគីតកព្ពសិលោកសង្ខាតោ ទវោ អតិរេកតរេន បដិភាតិ, តំ ភោជនំ អធម្មេន វិសមេន បរិយេសិត្វា តេ អាហារេន្តិ. អយំ បន ភិក្ខុ ន ឯវមាហារេតិ.

ន មទាយាតិ មានមទបុរិសមទានំ វឌ្ឍនត្ថាយ ន អាហារេតិ. តត្ថ រាជរាជមហាមត្តា មទត្ថាយ អាហារេន្តិ នាម. តេ ហិ អត្តនោ មានមទបុរិសមទានំ វឌ្ឍនត្ថាយ បិណ្ឌរសភោជនាទីនិ បណីតភោជនានិ ភុញ្ជន្តិ. អយំ បន ភិក្ខុ ឯវំ នាហារេតិ.

ន មណ្ឌនាយាតិ សរីរមណ្ឌនត្ថាយ ន អាហារេតិ. តត្ថ រូបូបជីវិនិយោ មាតុគាមា អន្តេបុរិកាទយោ ច សប្បិផាណិតាទីនិ បិវន្តិ, សិនិទ្ធមុទុមទ្ទវភោជនំ អាហារេន្តិ. ឯវំ នោ អង្គលដ្ឋិ សុសណ្ឋិតា ភវិស្សតិ, សរីរេ ឆវិវណ្ណោ បសន្នោ ភវិស្សតីតិ. អយំ បន ភិក្ខុ ឯវំ ន អាហារេតិ.

ន វិភូសនាយាតិ សរីរេ មំសវិភូសនត្ថាយ ន អាហារេតិ. តត្ថ និព្ពុទ្ធមល្លមុដ្ឋិកមល្លចេដកាទយោ សុសិនិទ្ធេហិ មច្ឆមំសាទីហិ សរីរំ បីណេន្តិ ‘‘ឯវំ នោ មំសំ ឧស្សទំ ភវិស្សតិ បហារសហនត្ថាយា’’តិ. អយំ បន ភិក្ខុ ឯវំ សរីរេ មំសវិភូសនត្ថាយ ន អាហារេតិ.

យាវទេវាតិ អាហារាហរណបយោជនស្ស បរិច្ឆេទនិយមទស្សនំ. ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយាតិ ឥមស្ស ចតុមហាភូតិកស្ស ករជកាយស្ស ឋបនត្ថាយ អាហារេតិ, ឥទមស្ស អាហារាហរណេ បយោជនន្តិ អត្ថោ. យាបនាយាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនត្ថាយ អាហារេតិ. វិហិំសូបរតិយាតិ វិហិំសា នាម អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកខុទ្ទា, តស្សា ឧបរតិយា វូបសមនត្ថាយ អាហារេតិ. ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយាតិ ព្រហ្មចរិយំ នាម តិស្សោ សិក្ខា សកលសាសនំ, តស្ស អនុគ្គណ្ហត្ថាយ អាហារេតិ.

ឥតីតិ ឧបាយនិទស្សនំ, ឥមិនា ឧបាយេនាតិ អត្ថោ. បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមីតិ បុរាណវេទនំ នាម អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា, តំ បដិហនិស្សាមីតិ អាហារេតិ. នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ នវវេទនា នាម អតិភុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនកវេទនា, ន តំ ឧប្បាទេស្សាមីតិ អាហារេតិ. អថ វា នវវេទនា នាម ភុត្តបច្ចយា ន ឧប្បជ្ជនកវេទនា, តស្សា អនុប្បន្នាយ អនុប្បជ្ជនត្ថមេវ អាហារេតិ.

យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ យាបនា ច មេ ភវិស្សតិ. អនវជ្ជតា ចាតិ ឯត្ថ អត្ថិ សាវជ្ជំ, អត្ថិ អនវជ្ជំ. តត្ថ អធម្មិកបរិយេសនា អធម្មិកបដិគ្គហណំ អធម្មេន បរិភោគោតិ ឥទំ សាវជ្ជំ នាម. ធម្មេន បន បរិយេសិត្វា ធម្មេន បដិគ្គហេត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនំ អនវជ្ជំ នាម. ឯកច្ចោ អនវជ្ជេយេវ សាវជ្ជំ ករោតិ, ‘‘លទ្ធំ មេ’’តិ កត្វា បមាណាតិក្កន្តំ ភុញ្ជតិ, តំ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ ឧទ្ធំវិរេចនអធោវិរេចនាទីហិ កិលមតិ, សកលវិហារេ ភិក្ខូ តស្ស សរីរបដិជគ្គនភេសជ្ជបរិយេសនាទីសុ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជន្តិ, ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘អសុកស្ស នាម ឧទរំ ឧទ្ធុមាត’’ន្តិអាទិំ វទន្តិ. ‘‘ឯស និច្ចកាលម្បិ ឯវំ បកតិកោយេវ, អត្តនោ កុច្ឆិប្បមាណំ នាម ន ជានាតី’’តិ និន្ទន្តិ គរហន្តិ. អយំ អនវជ្ជេយេវ សាវជ្ជំ ករោតិ នាម. ឯវំ អកត្វា ‘‘អនវជ្ជតា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ អាហារេតិ.

ផាសុវិហារោ ចាតិ ឯត្ថាបិ អត្ថិ ផាសុវិហារោ, អត្ថិ ន ផាសុវិហារោ. តត្ថ អាហរហត្ថកោ អលំសាដកោ តត្រវដ្ដកោ កាកមាសកោ ភុត្តវមិតកោតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ព្រាហ្មណានំ ភោជនំ ន ផាសុវិហារោ នាម. ឯតេសុ ហិ អាហរហត្ថកោ នាម ពហុំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ ធម្មតាយ ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អាហរ ហត្ថ’’ន្តិ វទតិ. អលំសាដកោ នាម អច្ចុទ្ធុមាតកុច្ឆិតាយ ឧដ្ឋិតោបិ សាដកំ និវាសេតុំ ន សក្កោតិ. តត្រវដ្ដកោ នាម ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តត្រេវ បរិវដ្ដតិ. កាកមាសកោ នាម យថា កាកេហិ អាមសិតុំ សក្កោតិ, ឯវំ យាវ មុខទ្វារា អាហារេតិ. ភុត្តវមិតកោ នាម មុខេន សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ វមតិ. ឯវំ អកត្វា ‘‘ផាសុវិហារោ ច មេ ភវិស្សតី’’តិ អាហារេតិ. ផាសុវិហារោ នាម ចតូហិ បញ្ចហិ អាលោបេតិ ឩនូទរតា. ឯត្តកញ្ហិ ភុញ្ជិត្វា បានីយំ បិវតោ ចត្តារោ ឥរិយាបថា សុខេន បវត្តន្តិ. តស្មា ធម្មសេនាបតិ ឯវមាហ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣; មិ. ប. ៦.៥.១០);

ឥមស្មិំ បន ឋានេ អង្គានិ សមោធានេតព្ពានិ. នេវ ទវាយាតិ ហិ ឯកំ អង្គំ, ន មទាយាតិ ឯកំ, ន មណ្ឌនាយាតិ ឯកំ, ន វិភូសនាយាតិ ឯកំ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយាតិ ឯកំ, វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយាតិ ឯកំ, ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ ឯកំ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ ឯកំ អង្គំ, អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចាតិ អយមេត្ថ ភោជនានិសំសោ.

មហាសិវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ហេដ្ឋា ចត្តារិ អង្គានិ បដិក្ខេបោ នាម, ឧបរិ បន អដ្ឋង្គានិ សមោធានេតព្ពានី’’តិ. តត្ថ យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយាតិ ឯកំ អង្គំ, យាបនាយាតិ ឯកំ, វិហិំសូបរតិយាតិ ឯកំ, ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយាតិ ឯកំ, ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមីតិ ឯកំ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ ឯកំ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតីតិ ឯកំ, អនវជ្ជតា ចាតិ ឯកំ, ផាសុវិហារោ បន ភោជនានិសំសោតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេតិ.

៩០. ឧបេក្ខកោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតោ. សតោតិ កាយានុបស្សនាទិសតិយុត្តោ.

ឧបេក្ខកោតិ ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតោតិ ឯត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខាធម្មោ នាម កោតិ? ញាណាទយោ. ‘‘ញាណ’’ន្តិ វុត្តេ កិរិយតោ ចត្តារិ ញាណសម្បយុត្តានិ លព្ភន្តិ, ‘‘សតតវិហារោ’’តិ វុត្តេ អដ្ឋ មហាចិត្តានិ លព្ភន្តិ, ‘‘រជ្ជនទុស្សនំ នត្ថី’’តិ វុត្តេ ទស ចិត្តានិ លព្ភន្តិ. សោមនស្សំ អាសេវនវសេន លព្ភតិ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ការណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សនសមត្ថេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. បោរាណា បនាហុ – ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា, ចិត្តម្បិ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា. ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដនេន បន បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេន បស្សតិ. ឦទិសេសុ បន ឋានេសុ ‘‘ធនុនា វិជ្ឈតី’’តិអាទីសុ វិយ សសម្ភារកថា នាម ហោតិ. តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោ.

នេវ សុមនោ ហោតីតិ លោភុប្បត្តិវសេន ឆន្ទរាគុប្បត្តិវសេន សោមនស្សោ ន ហោតិ. ន ទុម្មនោតិ បដិឃុប្បត្តិវសេន ទុដ្ឋចិត្តោ ន ហោតិ. ឧបេក្ខកោតិ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខកោ ហោតិ, អបក្ខបតិតោ ហុត្វា ឥរិយាបថំ បវត្តេតិ. សតោ សម្បជានោតិ សតិមា ញាណសម្បន្នោ. មនាបំ នាភិគិជ្ឈតីតិ មនវឌ្ឍនកំ ឥដ្ឋារម្មណំ នាភិគិជ្ឈតិ ន បត្ថេតិ. នាភិហំសតីតិ ន តុស្សតិ. ន រាគំ ជនេតីតិ តត្ថ តត្ថ រញ្ជនំ ន ឧប្បាទេតិ. តស្ស ឋិតោវ កាយោ ហោតីតិ តស្ស ខីណាសវស្ស ចក្ខាទិកាយោ កម្បារហិតត្តា ឋិតោ និច្ចលោ ហោតិ. អមនាបន្តិ អនិដ្ឋារម្មណំ. ន មង្កុ ហោតីតិ ទោមនស្សិតោ ន ហោតិ. អប្បតិដ្ឋិតចិត្តោតិ កោធវសេន ឋិតមនោ ន ហោតិ. អលីនមនសោតិ អលីនចិត្តោ. អព្យាបន្នចេតសោតិ ព្យាបាទរហិតចិត្តោ.

រជនីយេ ន រជ្ជតីតិ រជនីយស្មិំ វត្ថុស្មិំ ន រាគំ ឧប្បាទេតិ. ទុស្សនីយេ ន ទុស្សតីតិ ទោសុប្បាទេ វត្ថុស្មិំ ន ទោសំ ឧប្បាទេតិ. មោហនីយេ ន មុយ្ហតីតិ មោហនីយស្មិំ វត្ថុស្មិំ ន មោហំ ឧប្បាទេតិ. កោបនីយេ ន កុប្បតីតិ កោធនីយស្មិំ វត្ថុស្មិំ ន ចលតិ. មទនីយេ ន មជ្ជតីតិ មទនីយស្មិំ វត្ថុស្មិំ ន សំសីទតិ. កិលេសនីយេ ន កិលិស្សតីតិ ឧបតបនីយស្មិំ វត្ថុស្មិំ ន ឧបតប្បតិ. ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តោតិ រូបារម្មណេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តោ. សុតេ សុតមត្តោតិ សទ្ទាយតនេ សោតវិញ្ញាណេន សុតេ សុតមត្តោ. មុតេ មុតមត្តោតិ ឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណេន បាបុណិត្វា គហិតេ គហិតមត្តោ. វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តោតិ មនោវិញ្ញាណេន ញាតេ ញាតមត្តោ. ទិដ្ឋេ ន លិម្បតីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ រូបារម្មណេ តណ្ហាទិដ្ឋិលេបេន ន លិម្បតិ. ទិដ្ឋេ អនូបយោតិ រូបារម្មណេ និត្តណ្ហោ ហោតិ. អនបាយោតិ អបទុដ្ឋចិត្តោ.

សំវិជ្ជតីតិ លព្ភតិ. បស្សតីតិ ឱលោកេតិ. ឆន្ទរាគោតិ សិនេហោ. រូបារាមន្តិ រូបំ អារាមំ អស្សាតិ រូបារាមំ. រូបេ រតន្តិ រូបរតំ. រូបេ សន្តុដ្ឋីតិ រូបសម្មុទិតំ.

ទន្តំ នយន្តិ សមិតិន្តិ ឧយ្យានកីឡាមណ្ឌលាទីសុ មហាជនមជ្ឈំ គច្ឆន្តា ទន្តមេវ គោណជាតិំ វា អស្សជាតិំ វា យានេ យោជេត្វា នយន្តិ. រាជាតិ តថារូបានេវ ឋានានិ គច្ឆន្តោ រាជាបិ ទន្តមេវ អភិរុហតិ. មនុស្សេសូតិ មនុស្សេសុបិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ ទន្តោ និព្ពិសេវនោវ សេដ្ឋោ. យោតិវាក្យន្តិ យោ ឯវរូបំ អតិក្កមវចនំ បុនប្បុនំ វុច្ចមានម្បិ តិតិក្ខតិ ន បដិប្ផន្ទតិ ន វិហញ្ញតិ, ឯវរូបោ ទន្តោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ.

អស្សតរាតិ វឡវាយ គទ្រភេន ជាតា. អាជានីយាតិ យំ អស្សទម្មសារថិ ការណំ ការេតិ, តស្ស ខិប្បំ ជាននសមត្ថា. សិន្ធវាតិ សិន្ធវរដ្ឋេ ជាតា អស្សា. មហានាគាតិ កុញ្ជរសង្ខាតា មហាហត្ថិនោ. អត្តទន្តោតិ ឯតេ អស្សតរា វា អាជានីយា វា សិន្ធវា វា កុញ្ជរា វា វរា ទន្តា, ន អទន្តា. យោ បន ចតុមគ្គសង្ខាតេន អត្តទន្តេន ទន្តតាយ អត្តទន្តោ និព្ពិសេវនោ, អយំ តតោបិ វរំ, សព្ពេហិបិ ឯតេហិ ឧត្តរិតរោតិ អត្ថោ.

ន ហិ ឯតេហិ យានេហីតិ យានិ ឯតានិ ហត្ថិយានាទិយានានិ, ន ហិ ឯតេហិ យានេហិ កោចិ បុគ្គលោ សុបិនន្តេនបិ អគតបុព្ពត្តា ‘‘អគត’’ន្តិ សង្ខាតំ និព្ពានទិសំ, តំ ឋានំ គច្ឆេយ្យ. យថា បុព្ពភាគេ ឥន្ទ្រិយទមេន ទន្តេន អបរភាគេ អរិយមគ្គភាវនាយ សុទន្តេន ទន្តោ និព្ពិសេវនោ សប្បញ្ញោ បុគ្គលោ តំ អគតបុព្ពំ ទិសំ គច្ឆតិ, ទន្តភូមិំ បាបុណាតិ. តស្មា អត្តទមនមេវ វរន្តិ អត្ថោ.

វិធាសុ ន វិកម្បន្តីតិ សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិអាទីសុ មានវិធាសុ ន ចលន្តិ នប្បវេធន្តិ. វិប្បមុត្តា បុនព្ភវាតិ បុនព្ភវបដិសន្ធិយា បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិតោ សុដ្ឋុ មុត្តា មុញ្ចិត្វា ឋិតា. ទន្តភូមិមនុប្បត្តាតិ ឯកន្តទមនំ អរហត្តផលភូមិំ បាបុណិត្វា ឋិតា. តេ លោកេ វិជិតាវិនោតិ តេ អរហន្តោ សត្តលោកេ វិជិតវិជយា វិជិតវន្តោ នាម ហោន្តិ.

យស្មា ច ភាវិតិន្ទ្រិយោ និព្ភយោ និព្ពិការោ ទន្តោ ហោតិ, តស្មា តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្សិន្ទ្រិយានី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យស្ស ចក្ខាទីនិ ឆឡិន្ទ្រិយានិ គោចរភាវនាយ អនិច្ចាទិតិលក្ខណំ អារោបេត្វា វាសនាភាវនាយ សតិសម្បជញ្ញគន្ធំ គាហាបេត្វា ភាវិតានិ, តានិ ច ខោ អជ្ឈត្តគោចរភាវនាយ, ឯវំ បន ពហិទ្ធា ច សព្ពលោកេតិ យត្ថ យត្ថ ឥន្ទ្រិយានំ វេកល្លតា វេកល្លតោ វា សម្ភវោ, តត្ថ នាភិជ្ឈាទិវសេន ភាវិតានីតិ ឯវំ និព្ពិជ្ឈ ញត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា ឥមំ បរញ្ច លោកំ សកសន្តតិខន្ធលោកំ បរសន្តតិខន្ធលោកញ្ច ទន្តមរណំ មរិតុកាមោ កាលំ កង្ខតិ, ជីវិតក្ខយកាលំ អាគមេតិ បតិមានេតិ, ន ភាយតិ មរណស្ស. យថាហ –

‘‘មរណេ មេ ភយំ នត្ថិ, និកន្តិ នត្ថី ជីវិតេ’’. (ថេរគា. ២០);

‘‘នាភិកង្ខាមិ មរណំ, នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បតិមានេមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៦០៦, ៦៥៤, ១០០២; មិ. ប. ២.២.៤ ថោកំ វិសទិសំ);

ភាវិតោ ស ទន្តោតិ ឯវំ ភាវិតិន្ទ្រិយោ សោ ទន្តោ.

៩១. និស្សយតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយា. ញត្វា ធម្មន្តិ អនិច្ចាទីហិ អាការេហិ ធម្មំ ជានិត្វា. អនិស្សិតោតិ ឯវំ តេហិ និស្សយេហិ អនិស្សិតោ. តេន អញ្ញត្រ ធម្មញាណា នត្ថិ និស្សយានំ អភាវោតិ ទីបេតិ. ភវាយ វិភវាយ វាតិ សស្សតាយ ឧច្ឆេទាយ វា. ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានោ.

៩២. តំ ព្រូមិ ឧបសន្តោតិ តំ ឯវរូបំ ឯកេកគាថាយ វុត្តំ ឧបសន្តោតិ កថេមិ. អតរី សោ វិសត្តិកន្តិ សោ ឥមំ វិសតាទិភាវេន វិសត្តិកាសង្ខាតំ មហាតណ្ហំ អតរិ.

អត្តនោ ទិដ្ឋិយា រាគោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោតិ សយំ គហិតទិដ្ឋិយា រញ្ជនសង្ខាតោ រាគោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ. បរវាទេសុ អាឃាតោ អប្បច្ចយោតិ បរេសំ វាទបដិវាទេសុ កោបោ ច អតុដ្ឋាការោ ច ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ. អត្តនោ សីលំ វា វតំ វាតិ សយំ គហិតមេថុនវិរតិសង្ខាតំ សីលំ វា គោវតាទិវតំ វា. សីលព្ពតំ វាតិ តទុភយំ វា. បរាមាសោតិ ឥមិនា សុទ្ធីតិអាទិវសេន បរតោ អាមសតិ. អត្តនោ ទិដ្ឋិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោតិ សយំ គហិតទិដ្ឋិំ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ឧទា. ៥៤; ម. និ. ៣.២៧, ៣០១) អយោនិសោ អភិនិវេសោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោ. គន្ថា តស្ស ន វិជ្ជន្តីតិ តស្ស ខីណាសវស្ស ទ្វេ ទិដ្ឋិគន្ថា សោតាបត្តិមគ្គេន ន សន្តិ. ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ អនាគាមិមគ្គេន. អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ អរហត្តមគ្គេន.

៩៣. ឥទានិ តមេវ ឧបសន្តំ បសំសន្តោ អាហ ‘‘ន តស្ស បុត្តា’’តិ ឯវមាទិ. តត្ថ បុត្តា អត្រជាទយោ ចត្តារោ. ឯត្ថ ច បុត្តបរិគ្គហាទយោ បុត្តាទិនាមេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. តេ ហិស្ស ន វិជ្ជន្តិ, តេសំ វា អភាវេន បុត្តាទយោ ន វិជ្ជន្តីតិ. អត្តាតិ ‘‘អត្តា អត្ថី’’តិ គហិតា សស្សតទិដ្ឋិំ នត្ថិ. និរត្តាតិ ‘‘ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ គហិតា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ.

នត្ថីតិ គហេតព្ពំ នត្ថិ. មុញ្ចិតព្ពំ នត្ថីតិ មោចេតព្ពំ នត្ថិ. យស្ស នត្ថិ គហិតន្តិ យស្ស បុគ្គលស្ស តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន គហិតំ ន វិជ្ជតិ. តស្ស នត្ថិ មុញ្ចិតព្ពន្តិ តស្ស បុគ្គលស្ស មុញ្ចិតព្ពំ ន វិជ្ជតិ. គាហមុញ្ចនសមតិក្កន្តោតិ គហណញ្ច មោចនញ្ច វីតិវត្តោ. វុទ្ធិបរិហានិវីតិវត្តោតិ វុឌ្ឍិញ្ច ហានិញ្ច អតិក្កន្តោ.

៩៤. យេន នំ វជ្ជុំ បុថុជ្ជនា, អថោ សមណព្រាហ្មណាតិ យេន តំ រាគាទិនា វជ្ជេន បុថុជ្ជនា សព្ពេបិ ទេវមនុស្សា ឥតោវ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណា ច រត្តោតិ វា ទុដ្ឋោតិ វា វទេយ្យុំ. តំ តស្ស អបុរក្ខតន្តិ តំ រាគាទិវជ្ជំ តស្ស អរហតោ អបុរក្ខតំ. តស្មា វាទេសុ នេជតីតិ តំការណា និន្ទាវចនេសុ ន កម្បតិ.

នេជតីតិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. ន ឥញ្ជតីតិ ចលនំ ន ករោតិ. ន ចលតីតិ ន តត្ថ នមតិ. ន វេធតីតិ កម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ន ផន្ទតិ. នប្បវេធតីតិ ន កម្បតិ. ន សម្បវេធតីតិ ន បរិវត្តតិ.

៩៥. ន ឧស្សេសុ វទតេតិ វិសិដ្ឋេសុ អត្តានំ អន្តោកត្វា ‘‘អហំ វិសិដ្ឋោ’’តិ អតិមានវសេន ន វទតិ. ឯស នយោ ឥតរេសុ ទ្វីសុ. កប្បំ នេតិ អកប្បិយោតិ សោ ឯវរូបោ ទុវិធម្បិ កប្បំ ន ឯតិ. កស្មា? យស្មា អកប្បិយោ, បហីនកប្បោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានោវ.

៩៦. សកន្តិ មយ្ហន្តិ បរិគ្គហិតំ. អសតា ច ន សោចតីតិ អវិជ្ជមានាទិនា អសតា ច ន សោចតិ. ធម្មេសុ ច ន គច្ឆតីតិ សព្ពធម្មេសុ ឆន្ទាទិវសេន ន គច្ឆតិ. ស វេ សន្តោតិ វុច្ចតីតិ សោ ឯវរូបោ នរុត្តមោ ‘‘សន្តោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានោវ. អរហត្តនិកូដេន ទេសនំ និដ្ឋាបេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ កោដិសតសហស្សទេវតានំ អរហត្តប្បត្តិ អហោសិ, សោតាបន្នាទីនំ គណនា នត្ថីតិ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ

បុរាភេទសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.