៩. មាគណ្ឌិយសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា

៧០. នវមេ មាគណ្ឌិយសុត្តនិទ្ទេសេ បឋមគាថាយ តាវ អជបាលនិគ្រោធមូលេ នានារូបានិ និម្មិនិត្វា អភិកាមំ អាគតំ មារធីតរំ ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច ឆន្ទមត្តម្បិ មេថុនស្មិំ នាហោសិ, កិមេវិទំ ឥមិស្សា ទារិកាយ មុត្តករីសបុណ្ណំ រូបំ ទិស្វា ភវិស្សតិ, សព្ពថា បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ, កុតោនេន សំវសិតុន្តិ.

មុត្តបុណ្ណន្តិ អាហារឧតុវសេន វត្ថិបុដន្តរំ បូរេត្វា ឋិតមុត្តេន បូរិតំ. ករីសបុណ្ណន្តិ បក្កាសយសង្ខាតេ ហេដ្ឋានាភិបិដ្ឋិកណ្ដកមូលានំ អន្តរេ ឧព្ពេធេន អដ្ឋង្គុលមត្តេ អន្តាវសានេ ឋិតវច្ចេន បុណ្ណំ. សេម្ហបុណ្ណន្តិ ឧទរបដលេ ឋិតឯកបត្តប្បមាណេន សេម្ហេន បូរិតំ. រុហិរបុណ្ណន្តិ យកនស្ស ហេដ្ឋាភាគំ បូរេត្វា ហទយវក្កបប្ផាសានំ ឧបរិ ថោកំ ថោកំ បគ្ឃរន្តេន វក្កហទយយកនបប្ផាសេ តេមយមានេន ឋិតេន ឯកបត្តស្ស បូរណមត្តេន សន្និចិតលោហិតសង្ខាតេន ច កេសលោមនខទន្តានំ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានញ្ចេវ ថទ្ធសុក្ខចម្មញ្ច ឋបេត្វា ធមនីជាលានុសារេន សព្ពំ ឧបាទិណ្ណកសរីរំ ផរិត្វា ឋិតសំសរណលោហិតសង្ខាតេន ច ទុវិធេន រុហិរេន បុណ្ណំ.

អដ្ឋិសង្ឃាតន្តិ សកលសរីរេ ហេដ្ឋា អដ្ឋីនំ ឧបរិដ្ឋិតានិ សាធិកានិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ, តេហិ អដ្ឋីហិ ឃដិតំ. ន្ហារុសម្ពន្ធន្តិ សកលសរីរេ អដ្ឋីនិ អាពន្ធិត្វា ឋិតានិ នវ ន្ហារុសតានិ, តេហិ ន្ហារូហិ សម្ពន្ធំ អាពន្ធំ. រុធិរមំសាវលេបនន្តិ សំសរណលោហិតេន ច សាធិកានិ តីណិ អដ្ឋិសតានិ អនុលិម្បេត្វា ឋិតេន នវមំសបេសិសតេន ច អនុលិត្តំ សរីរំ. ចម្មវិនទ្ធន្តិ សកលសរីរំ បរិយោនន្ធិត្វា បាកដកិលោមកស្ស ឧបរិ ឆវិយា ហេដ្ឋា ឋិតំ ចម្មំ, តេន ចម្មេន វិនទ្ធំ បរិយោនទ្ធំ. ‘‘ចម្មាវនទ្ធ’’ន្តិបិ បាឡិ. ឆវិយា បដិច្ឆន្នន្តិ អតិសុខុមឆវិយា បដិច្ឆន្នំ ឆាទេត្វា ឋិតំ. ឆិទ្ទាវឆិទ្ទន្តិ អនេកឆិទ្ទំ. ឧគ្ឃរន្តន្តិ អក្ខិមុខាទីហិ ឧគ្ឃរន្តំ. បគ្ឃរន្តន្តិ អធោភាគេន បគ្ឃរន្តំ. កិមិសង្ឃនិសេវិតន្តិ សូចិមុខាទីហិ នានាបាណកុលសមូហេហិ អាសេវិតំ. នានាកលិមលបរិបូរន្តិ អនេកវិធេហិ អសុចិកោដ្ឋាសេហិ បូរិតំ.

៧១. តតោ មាគណ្ឌិយោ ‘‘បព្ពជិតា នាម មានុសកេ កាមេ បហាយ ទិព្ពកាមត្ថាយ បព្ពជន្តិ, អយញ្ច ទិព្ពេបិ កាមេ ន ឥច្ឆតិ, ឥទម្បិ ឥត្ថិរតនំ, កា នុ អស្ស ទិដ្ឋី’’តិ បុច្ឆិតុំ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ឯតាទិសំ ចេ រតនន្តិ ទិព្ពិត្ថិរតនំ សន្ធាយ ភណតិ. នារិន្តិ អត្តនោ ធីតរំ សន្ធាយ. ទិដ្ឋិគតំ សីលវតំ នុ ជីវិតន្តិ ទិដ្ឋិញ្ច សីលញ្ច វតញ្ច ជីវិតញ្ច. ភវូបបត្តិញ្ច វទេសិ កីទិសន្តិ អត្តនោ ភវូបបត្តិំ វា តុវំ កីទិសំ វទេសិ.

៧២. ឥតោ បរា ទ្វេ គាថា វិស្សជ្ជនបុច្ឆានយេន បវត្តត្តា បាកដសម្ពន្ធាយេវ. តាសុ បឋមគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – តស្ស មយ្ហំ មាគណ្ឌិយ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតធម្មេសុ និច្ឆិនិត្វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៧, ៣០១) ឯវំ ឥទំ វទាមីតិ សមុគ្គហីតំ ន ហោតិ នត្ថិ ន វិជ្ជតិ, កិំ ការណា? អហញ្ហិ បស្សន្តោ ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ កញ្ចិ ទិដ្ឋិំ អគ្គហេត្វា សច្ចានិ បវិចិនន្តោ អជ្ឈត្តំ រាគាទីនំ សន្តិភាវេន អជ្ឈត្តសន្តិសង្ខាតំ និព្ពានមេវ អទ្ទសន្តិ.

អាទីនវន្តិ ឧបទ្ទវំ. សទុក្ខន្តិ កាយិកទុក្ខេន សទុក្ខំ. សវិឃាតន្តិ ចេតសិកទុក្ខេន សហិតំ. សឧបាយាសន្តិ ឧបាយាសសហិតំ. សបរិឡាហន្តិ សទរថំ. ន និព្ពិទាយាតិ ន វដ្ដេ និព្ពិន្ទនត្ថាយ. ន វិរាគាយាតិ ន វដ្ដេ វិរាគត្ថាយ. ន និរោធាយាតិ ន វដ្ដស្ស និរោធត្ថាយ. ន ឧបសមាយាតិ ន វដ្ដស្ស ឧបសមត្ថាយ. ន អភិញ្ញាយាតិ ន វដ្ដស្ស អភិជាននត្ថាយ. ន សម្ពោធាយាតិ ន កិលេសនិទ្ទាវិគមេន វដ្ដតោ សម្ពុជ្ឈនត្ថាយ. ន និព្ពានាយាតិ ន អមតនិព្ពានត្ថាយ. ឯត្ថ បន ‘‘និព្ពិទាយា’’តិ វិបស្សនា. ‘‘វិរាគាយា’’តិ មគ្គោ. ‘‘និរោធាយ ឧបសមាយា’’តិ និព្ពានំ. ‘‘អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយា’’តិ មគ្គោ. ‘‘និព្ពានាយា’’តិ និព្ពានមេវ. ឯវំ ឯកស្មិំ ឋានេ វិបស្សនា, តីសុ មគ្គោ, តីសុ និព្ពានំ វុត្តន្តិ ឯវំ វវត្ថានកថា វេទិតព្ពា. បរិយាយេន បន សព្ពានិបេតានិ មគ្គវេវចនានិបិ និព្ពានវេវចនានិបិ ហោន្តិយេវ.

អជ្ឈត្តំ រាគស្ស សន្តិន្តិ អជ្ឈត្តរាគស្ស សន្តភាវេន និព្ពុតភាវេន អជ្ឈត្តសន្តិសង្ខាតំ និព្ពានំ ឱលោកេសិំ. ទោសស្ស សន្តិន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បចិនន្តិ និទ្ទេសស្ស ឧទ្ទេសបទំ. វិចិនន្តោតិ សច្ចានិ វឌ្ឍេន្តោ វិភាវេន្តោ. បវិចិនន្តោតិ តានេវ បច្ចេកំ វិភាវេន្តោ. កេចិ ‘‘គវេសន្តោ’’តិ វណ្ណយន្តិ. អទស្សន្តិ ឱលោកេសិំ. អទក្ខិន្តិ វិនិវិជ្ឈិំ. អផស្សិន្តិ បញ្ញាយ ផុសិំ. បដិវិជ្ឈិន្តិ ញាណេន បច្ចក្ខំ អកាសិំ.

៧៣. ទុតិយគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – យានិមានិ ទិដ្ឋិគតានិ តេហិ តេហិ សត្តេហិ វិនិច្ឆិនិត្វា គហិតត្តា ‘‘វិនិច្ឆយា’’តិ ច អត្តនោ បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវាទិនា នយេន ‘‘បកប្បិតានី’’តិ ច វុច្ចន្តិ, តេ វេ មុនី ទិដ្ឋិគតធម្មេ អគ្គហេត្វា អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថំ ព្រូសិ, អាចិក្ខ មេ, កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ តំ កថំ បកាសិតំ ធីរេហីតិ វទតិ.

ឥមិស្សា គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោ ឋបេត្វា បរមត្ថបទំ. តត្ថ យំ បរមត្ថន្តិ យំ ឧត្តមំ និព្ពានំ.

៧៤. អថស្ស ភគវា យថា យេន ឧបាយេន តំ បទំ ធីរេហិ បកាសិតំ, តំ ឧបាយំ សបដិបក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ទិដ្ឋិយា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ន ទិដ្ឋិយាតិអាទីហិ ទិដ្ឋិសុតិអដ្ឋសមាបត្តិញាណពាហិរសីលព្ពតានិ បដិក្ខិបតិ. ‘‘សុទ្ធិមាហា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ អាហ-សទ្ទំ សព្ពត្ថ នការេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បុរិមបទត្តយំ នេត្វា ‘‘ទិដ្ឋិយា សុទ្ធិំ នាហ ន កថេមី’’តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧត្តរបទេសុបិ. តត្ថ ច អទិដ្ឋិយា នាហាតិ ទសវត្ថុកំ សម្មាទិដ្ឋិំ វិនា ន កថេមិ. តថា អស្សុតិយាតិ នវង្គំ សវនំ វិនា. អញាណាតិ កម្មស្សកតសច្ចានុលោមិកញាណំ វិនា. អសីលតាតិ បាតិមោក្ខសំវរំ វិនា. អព្ពតាតិ ធុតង្គវតំ វិនា. នោបិ តេនាតិ តេសុ ឯកមេកេន ទិដ្ឋិអាទិមត្តេនាបិ ន កថេមីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយាតិ ឯតេ ច បុរិមទិដ្ឋិអាទិភេទេ កណ្ហបក្ខិកេ ធម្មេ សមុគ្ឃាតករណេន និស្សជ្ជ, បច្ឆិមេ អទិដ្ឋិអាទិភេទេ សុក្កបក្ខិកេបិ អតម្មយតាបជ្ជនេន អនុគ្គហាយ. សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា រាគាទិវូបសមេន សន្តោ ចក្ខាទីសុ កញ្ចិ ធម្មំ អនិស្សាយ ឯកម្បិ ភវំ ន ជប្បេ, អបិហេតុំ អបត្ថេតុំ សមត្ថោ សិយា, អយមស្ស អជ្ឈត្តសន្តីតិ អធិប្បាយោ.

សវនម្បិ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ សុត្តាទិវសេន សុណនម្បិ អាកង្ខិតព្ពំ. សម្ភារា ឥមេ ធម្មាតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទិកា ឥមេ ធម្មា ឧបការដ្ឋេន សម្ភារា ហោន្តិ. កណ្ហបក្ខិកានន្តិ អកុសលបក្ខេ ភវានំ. សមុគ្ឃាតតោ បហានំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ សម្មា ហននតោ សមុច្ឆេទតោ បហានំ អាកង្ខិតព្ពំ. តេធាតុកេសុ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ កាមរូបារូបសង្ខាតេសុ តេភូមកេសុ កោសល្លសម្ភូតេសុ. អតម្មយតាតិ និត្តណ្ហភាវោ.

៧៥. ឯវំ វុត្តេ វចនត្ថំ អសល្លក្ខេន្តោ មាគណ្ឌិយោ ‘‘នោ ចេ កិរា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋាទីនិ វុត្តនយានេវ. កណ្ហបក្ខិកានិយេវ បន សន្ធាយ ឧភយត្រាបិ អាហ. អាហ-សទ្ទំ បន ‘‘នោ ចេ’’តិ សទ្ទេន យោជេត្វា នោ ចេ កិរ អាហ នោ ចេ កិរ កថេសីតិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មោមូហន្តិ អតិមូឡ្ហំ, មោហនំ វា. បច្ចេន្តីតិ ជានន្តិ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានោ.

៧៦. អថស្ស ភគវា តំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បុច្ឆំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘ទិដ្ឋិញ្ច និស្សាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ត្វំ មាគណ្ឌិយ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បុនប្បុនំ បុច្ឆមានោ យានិ តេ ទិដ្ឋិគតានិ សមុគ្គហិតានិ, តេស្វេវ សមុគ្គហីតេសុ បមោហំ អាគតោ ត្វំ ឥតោ ច មយា វុត្តអជ្ឈត្តសន្តិតោ បដិបត្តិតោ ធម្មទេសនតោ វា អណុម្បិ យុត្តសញ្ញំ ន បស្សសិ, តេន ការណេន ត្វំ ឥមំ ធម្មំ មោមូហតោ បស្សសីតិ.

លគ្គនំ និស្សាយ លគ្គនន្តិ ទិដ្ឋិលគ្គនំ អល្លីយិត្វា ទិដ្ឋិលគ្គនំ. ពន្ធនន្តិ ទិដ្ឋិពន្ធនំ. បលិពោធន្តិ ទិដ្ឋិបលិពោធំ.

អន្ធការំ បក្ខន្ទោសីតិ ពហលន្ធការំ បវិដ្ឋោសិ. យុត្តសញ្ញន្តិ សមណធម្មេ យុត្តសញ្ញំ. បត្តសញ្ញន្តិ សមណធម្មេ បដិលទ្ធសញ្ញំ. លគ្គនសញ្ញន្តិ សញ្ជានិតសញ្ញំ. ការណសញ្ញន្តិ ហេតុសញ្ញំ. ឋានសញ្ញន្តិ ការណសញ្ញំ. ន បដិលភសីតិ ន វិន្ទសិ. កុតោ ញាណន្តិ មគ្គញាណំ បន កេន ការណេន លភិស្សសិ. អនិច្ចំ វាតិ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចំ. អនិច្ចសញ្ញានុលោមំ វាតិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា’’តិ ឧប្បន្នា សញ្ញា អនិច្ចសញ្ញា, តាយ សញ្ញាយ អនុលោមំ អប្បដិក្កូលំ អនិច្ចសញ្ញានុលោមំ. កិំ តំ? វិបស្សនាញាណំ. ទ្វិន្នំ វិបស្សនាញាណានំ ទុក្ខានត្តសញ្ញានុលោមានម្បិ ឯសេវ នយោ.

៧៧. ឯវំ សមុគ្គហិតេសុ បមោហេន មាគណ្ឌិយស្ស វិវាទាបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អញ្ញេសុ ច ធម្មេសុ វិគតប្បមោហស្ស អត្តនោ និព្ពិវាទតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមោ វិសេសី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យោ ឯវំ តិធា មានេន វា ទិដ្ឋិយា វា បុគ្គលេន វា មញ្ញតិ, សោ តេន មានេន តាយ វា ទិដ្ឋិយា តេន វា បុគ្គលេន វិវទេយ្យ. យោ បន អម្ហាទិសោ ឥមាសុ តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតិ, ន ច ហីនោតិ បាឋសេសោ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានោវ.

៧៨. កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘សច្ចន្តិ សោ’’តិ គាថា. តស្សត្ថោ – សោ ឯវរូបោ បហីនមានទិដ្ឋិកោ ‘‘មាទិសោ ‘ពាហិតបាបត្តា’ទិនា នយេន ព្រាហ្មណោ, ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ កិំ វទេយ្យ កិំ វត្ថុំ ភណេយ្យ, កេន វា ការណេន ភណេយ្យ, ‘‘មយ្ហំ សច្ចំ, តុយ្ហំ មុសា’’តិ វា កេន មានេន ទិដ្ឋិយា បុគ្គលេន វា វិវទេយ្យ. យស្មិំ មាទិសេ ខីណាសវេ ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ បវត្តិយា សមំ វា, ឥតរទ្វយភាវេន បវត្តិយា វិសមំ វា មញ្ញិតំ នត្ថិ, សមានាទីសុ កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យ បដិប្ផរេយ្យាតិ. ឥមិស្សាបិ គាថាយ និទ្ទេសោ ឧត្តានោ.

៧៩. ននុ ឯកំសេនេវ ឯវរូបោ បុគ្គលោ? ‘‘ឱកំ បហាយា’’តិ គាថា. តត្ថ ឱកំ បហាយាតិ រូបធាត្វាទិវិញ្ញាណស្សោកាសំ តត្រ ឆន្ទរាគប្បហានេន ឆឌ្ឌេត្វា. អនិកេតសារីតិ រូបនិមិត្តនិកេតាទីនិ តណ្ហាវសេន អសរន្តោ. គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានីតិ គាមេ គិហិសន្ថវានិ អករោន្តោ. កាមេហិ រិត្តោតិ កាមេសុ ឆន្ទរាគាភាវេន សព្ពកាមេហិ បុថុភូតោ. អបុរក្ខរានោតិ អាយតិំ អត្តភាវំ អនភិនិព្ពត្តេន្តោ. កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរាតិ ជនេន សទ្ធិំ វិគ្គាហិកកថំ ន កថេយ្យ.

ហាលិទ្ទកានីតិ ឯវំនាមកោ គហបតិ. យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមីតិ យេនាតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. តស្មា យត្ថ មហាកច្ចានោ, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន វា ការណេន មហាកច្ចានោ ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន មហាកច្ចានោ ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន, សាទុផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ. ឧបសង្កមីតិ ច គតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវំ គតោ តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ មហាកច្ចានស្ស សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិបិ វុត្តំ ហោតិ.

អភិវាទេត្វាតិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា. ឥទានិ យេនត្ថេន មហាកច្ចានស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគតោ, តំ បុច្ឆិតុកាមោ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ សិរសិ បតិដ្ឋាបេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧) វិយ. តស្មា យថា និសិន្នោ ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតិ, ឯវំ និសីទីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភុម្មត្ថេ វា ឯតំ ឧបយោគវចនំ. និសីទីតិ និសជ្ជំ កប្បេសិ. បណ្ឌិតា ហិ ទេវមនុស្សា គរុដ្ឋានិយំ ឧបសង្កមិត្វា អាសនកុសលតាយ ឯកមន្តំ និសីទន្តិ. អយញ្ច គហបតិ តេសំ អញ្ញតរោ, តស្មា ឯកមន្តំ និសីទិ.

កថំ និសិន្នោ ច បន ឯកមន្តំ និសិន្នោ ហោតីតិ? ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា. សេយ្យថិទំ? អតិទូរំ អច្ចាសន្នំ ឧបរិវាតំ ឧន្នតប្បទេសំ អតិសម្មុខំ អតិបច្ឆាតិ. អតិទូរេ និសិន្នោ ហិ សចេ កថេតុកាមោ ហោតិ, ឧច្ចាសទ្ទេន កថេតព្ពំ ហោតិ. អច្ចាសន្នេ និសិន្នោ សង្ឃដ្ដនំ ករោតិ. ឧបរិវាតេ និសិន្នោ សរីរគន្ធេន ពាធតិ. ឧន្នតប្បទេសេ និសិន្នោ អគារវំ បកាសេតិ. អតិសម្មុខា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, ចក្ខុនា ចក្ខុំ អាហច្ច ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. អតិបច្ឆា និសិន្នោ សចេ ទដ្ឋុកាមោ ហោតិ, គីវំ បសារេត្វា ទដ្ឋព្ពំ ហោតិ. តស្មា អយម្បិ ឯតេ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា និសីទិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិ.

ឯតទវោចាតិ ឯតំ អវោច. វុត្តមិទំ ភន្តេ កច្ចាន ភគវតា អដ្ឋកវគ្គិយេ មាគណ្ឌិយបញ្ហេតិ អដ្ឋកវគ្គិយម្ហិ មាគណ្ឌិយបញ្ហោ នាម អត្ថិ, តស្មិំ បញ្ហេ.

រូបធាតូតិ រូបក្ខន្ធោ អធិប្បេតោ. រូបធាតុរាគវិនិពន្ធន្តិ រូបធាតុម្ហិ រាគេន វិនិពទ្ធំ. វិញ្ញាណន្តិ កម្មវិញ្ញាណំ. ឱកសារីតិ គេហសារី អាលយសារី. កស្មា បនេត្ថ ‘‘វិញ្ញាណធាតុ ខោ គហបតី’’តិ ន វុត្តន្តិ? សម្មោហវិឃាតត្ថំ. ‘‘ឱកោ’’តិ ហិ អត្ថតោ បច្ចយោ វុច្ចតិ, បុរេជាតញ្ច កម្មវិញ្ញាណំ បច្ឆាជាតស្ស កម្មវិញ្ញាណស្សបិ វិបាកវិញ្ញាណស្សបិ, វិបាកវិញ្ញាណញ្ច វិបាកវិញ្ញាណស្សបិ កម្មវិញ្ញាណស្សបិ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា ‘‘កតរំ នុ ខោ ឥធ វិញ្ញាណ’’ន្តិ សម្មោហោ ភវេយ្យ. តស្ស វិឃាតត្ថំ តំ អគ្គហេត្វា អសម្ភិន្នាវ ទេសនា កតាតិ. អបិច វិបាកអារម្មណវសេន ចតស្សោ អភិសង្ខារវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ វុត្តាតិ តា ទស្សេតុម្បិ ឥធ វិញ្ញាណំ ន គហិតំ.

ឧបយុបាទានាតិ តណ្ហូបយទិដ្ឋូបយវសេន ទ្វេ ឧបយា, កាមុបាទានាទីនិ ចត្តារិ ឧបាទានានិ ច. ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយាតិ អកុសលចិត្តស្ស អធិដ្ឋានភូតា ចេវ អភិនិវេសភូតា ច អនុសយភូតា ច. តថាគតស្សាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. សព្ពេសម្បិ ហិ ខីណាសវានំ ឯតេ បហីនាវ, សត្ថុ បន ខីណាសវភាវោ លោកេ អតិបាកដោតិ ឧបរិមកោដិយា ឯវំ វុត្តំ. វិញ្ញាណធាតុយាតិ ឥធ វិញ្ញាណំ កស្មា គហិតំ? កិលេសប្បហានទស្សនត្ថំ. កិលេសា ហិ ន កេវលំ ចតូសុយេវ ខន្ធេសុ បហីនា បហីយន្តិ, បញ្ចសុបិ បហីយន្តិយេវាតិ កិលេសប្បហានទស្សនត្ថំ គហិតំ. ឯវំ ខោ គហបតិ អនោកសារី ហោតីតិ ឯវំ កម្មវិញ្ញាណេន ឱកំ អសរន្តេន អនោកសារី នាម ហោតិ.

រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធាតិ រូបមេវ កិលេសានំ បច្ចយដ្ឋេន និមិត្តំ, អារម្មណកិរិយសង្ខាតេន និវាសដ្ឋេន និកេតន្តិ រូបនិមិត្តនិកេតំ. វិសារោ ច វិនិពន្ធោ ច វិសារវិនិពន្ធា. ឧភយេនបិ ហិ កិលេសានំ បត្ថដភាវោ ច វិនិពន្ធនភាវោ ច វុត្តោ, រូបនិមិត្តនិកេតេ វិសារវិនិពន្ធាតិ រូបនិមិត្តនិកេតវិសារវិនិពន្ធា, តស្មា រូបនិមិត្តនិកេតម្ហិ ឧប្បន្នេន កិលេសវិសារេន ចេវ កិលេសវិនិពន្ធនេន ចាតិ អត្ថោ. និកេតសារីតិ វុច្ចតីតិ អារម្មណករណវសេន និវាសដ្ឋានដ្ឋេន និកេតសារីតិ វុច្ចតិ. បហីនាតិ តេ រូបនិមិត្តនិកេតេ កិលេសវិសារវិនិពន្ធា បហីនា.

កស្មា បនេត្ថ បញ្ចក្ខន្ធា ច ‘‘ឱកា’’តិ វុត្តា, ឆ អារម្មណានិ ‘‘និកេត’’ន្តិ? ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយ. សមានេបិ ហិ ឯតេសំ អាលយដ្ឋេន វិសយភាវេ ឱកោតិ និប្បរិយាយេន សុទ្ធំ គេហមេវ វុច្ចតិ, និកេតន្តិ ‘‘អជ្ជ អសុកដ្ឋានេ កីឡិស្សាមា’’តិ កតសង្កេតានំ និវាសនដ្ឋានំ ឧយ្យានាទិ. តត្ថ យថា បុត្តទារធនធញ្ញបុណ្ណគេហេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, ឯវំ អជ្ឈត្តិកេសុ ខន្ធេសុ. យថា បន ឧយ្យានដ្ឋានាទីសុ តតោ ទុព្ពលតរោ ហោតិ, ឯវំ ពាហិរេសុ ឆសុ អារម្មណេសូតិ ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយ ឯវំ ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

សុខិតេសុ សុខិតោតិ ឧបដ្ឋាកេសុ ធនធញ្ញលាភាទិវសេន សុខិតេសុ ‘‘ឥទានាហំ មនាបំ ចីវរំ មនាបំ ភោជនំ លភិស្សាមី’’តិ គេហស្សិតសុខេន សុខិតោ ហោតិ, តេហិ បត្តសម្បត្តិំ អត្តនា អនុភវមានោ វិយ ចរតិ. ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោតិ តេសំ កេនចិទេវ ការណេន ទុក្ខេ ឧប្បន្នេ សយំ ទ្វិគុណេន ទុក្ខេន ទុក្ខិតោ ហោតិ. កិច្ចករណីយេសូតិ កិច្ចសង្ខាតេសុ ករណីយេសុ. វោយោគំ អាបជ្ជតីតិ ឧបយោគំ សយំ តេសំ កិច្ចានំ កត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ.

កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. ឯវំ ខោ គហបតិ កាមេហិ អរិត្តោ ហោតីតិ ឯវំ កិលេសកាមេហិ អរិត្តោ ហោតិ.

អន្តោ កាមានំ ភាវេន អតុច្ឆោ. សុក្កបក្ខោ តេសំ អភាវេន រិត្តោ តុច្ឆោតិ វេទិតព្ពោ.

បុរក្ខរានោតិ វដ្ដំ បុរតោ កុរុមានោ. ឯវំរូបោ សិយន្តិអាទីសុ ទីឃរស្សកាឡោទាតាទីសុ រូបេសុ ឯវំរូបោ នាម ភវេយ្យន្តិ បត្ថេតិ. សុខាទីសុ វេទនាសុ ឯវំវេទនោ នាម. នីលសញ្ញាទីសុ សញ្ញាសុ ឯវំសញ្ញោ នាម. បុញ្ញាភិសង្ខារាទីសុ សង្ខារេសុ ឯវំសង្ខារោ នាម. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ វិញ្ញាណេសុ ឯវំវិញ្ញាណោ នាម ភវេយ្យន្តិ បត្ថេតិ.

អបុរក្ខរានោតិ វដ្ដំ បុរតោ អកុរុមានោ. សហិតំ មេ, អសហិតំ តេតិ តុយ្ហំ វចនំ អសហិតំ អសិលិដ្ឋំ, មយ្ហំ សហិតំ សិលិដ្ឋំ មធុរំ មធុរបានសទិសំ. អធិចិណ្ណំ តេ វិបរាវត្តន្តិ យំ តុយ្ហំ ទីឃេន កាលេន បរិចិតំ សុប្បគុណំ, តំ មម វាទំ អាគម្ម សព្ពំ ខណេន វិបរាវត្តំ និវត្តំ. អារោបិតោ តេ វាទោតិ តុយ្ហំ ទោសោ មយា អារោបិតោ. ចរ វាទប្បមោក្ខាយាតិ តំ តំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ឧត្តរំ បរិយេសន្តោ ឥមស្ស វាទស្ស មោក្ខាយ ចរ អាហិណ្ឌ. និព្ពេឋេហិ វា សចេ បហោសីតិ អថ សយមេវ បហោសិ, ឥធេវ និព្ពេឋេហីតិ.

៨០. សោ ឯវរូបោ ‘‘យេហិ វិវិត្តោ’’តិ គាថា. តត្ថ យេហីតិ យេហិ ទិដ្ឋិគតាទីហិ. វិវិត្តោ វិចរេយ្យាតិ រិត្តោ ចរេយ្យ. ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោតិ ‘‘អាគុំ ន ករោតី’’តិអាទិនា (ចូឡនិ. ភទ្រាវុធមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧០; បារាយនានុគីតិនិទ្ទេស ១០២) នយេន នាគោ តានិ ទិដ្ឋិគតានិ ឧគ្គហេត្វា ន ចរេយ្យ. ឯលម្ពុជន្តិ ឯលសញ្ញិតេ អម្ពុម្ហិ ជាតំ កណ្ដកនាឡំ វារិជំ, បទុមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យថា ជលេន បង្កេន ចនូបលិត្តន្តិ តំ បទុមំ យថា ជលេន ច បង្កេន ច អនុបលិត្តំ ហោតិ. ឯវំ មុនិ សន្តិវាទោ អគិទ្ធោតិ ឯវំ អជ្ឈត្តសន្តិវាទោ មុនិ គេធាភាវេន អគិទ្ធោ. កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោតិ ទុវិធេបិ កាមេ អបាយាទិកេ ច លោកេ ទ្វីហិ សិលេសេហិ អនុបលិត្តោ ហោតិ.

អាគុំ ន ករោតីតិ អកុសលាទិទោសំ ន ករោតិ. ន គច្ឆតីតិ អគតិវសេន ន គច្ឆតិ. នាគច្ឆតីតិ បហីនកិលេសេ ន ឧបេតិ. បាបកាតិ លាមកា. អកុសលាតិ អកោសល្លសម្ភូតា. តេ កិលេសេ ន បុនេតីតិ យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ បុន ន ឯតិ. ន បច្ចេតីតិ បដិ ន ឧបេតិ. ន បច្ចាគច្ឆតីតិ បុន ន និវត្តតិ.

ខរទណ្ឌោតិ ខរបត្តទណ្ឌោ ផរុសទណ្ឌោ. ចត្តគេធោតិ វិស្សដ្ឋគេធោ. វន្តគេធោតិ វមិតគេធោ. មុត្តគេធោតិ ឆិន្នពន្ធនគេធោ. បហីនគេធោតិ បជហិតគេធោ. បដិនិស្សដ្ឋគេធោតិ យថា ន បុន ចិត្តំ អារុហតិ, ឯវំ បដិវិស្សជ្ជិតគេធោ. ឧបរិ វីតរាគាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពានេវ តានិ គហិតគ្គហណស្ស វិស្សដ្ឋភាវវេវចនានិ.

៨១. កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘ន វេទគូ’’តិ គាថា. តត្ថ ន វេទគូ ទិដ្ឋិយាយកោតិ ចតុមគ្គវេទគូ មាទិសោ ទិដ្ឋិយាយកោ ន ហោតិ, ទិដ្ឋិយា គច្ឆន្តោ វា, តំ សារតោ បច្ចេន្តោ វា ន ហោតិ. តត្ថ វចនត្ថោ – យាយតីតិ យាយកោ. ករណវចនេន ទិដ្ឋិយា យាយតីតិ ទិដ្ឋិយាយកោ. ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនេនបិ ទិដ្ឋិយា យាតីតិបិ ទិដ្ឋិយាយកោ. ន មុតិយា ស មានមេតីតិ មុតរូបាទិភេទាយ មុតិយាបិ សោ មានំ ន ឯតិ. ន ហិ តម្មយោ សោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន តម្មយោ ហោតិ តប្បរាយណោ, អយំ បន ន តាទិសោ. ន កម្មុនា នោបិ សុតេន នេយ្យោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិនា កម្មុនា វា, សុតសុទ្ធិអាទិនា សុតេន វា សោ នេតព្ពោ ន ហោតិ. អនូបនីតោ ស និវេសនេសូតិ សោ ទ្វិន្នម្បិ ឧបយានំ បហីនត្តា សព្ពេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិនិវេសនេសុ អនុបនីតោ.

មុតរូបេន វាតិ ឯត្ថ មុតរូបំ នាម គន្ធរសផោដ្ឋព្ពានិ. មានំ នេតីតិ អស្មិមានំ ន ឯតិ. ន ឧបេតីតិ សមីបំ ន ឯតិ. ន ឧបគច្ឆតីតិ ឧបគន្ត្វា ន តិដ្ឋតិ. តម្មយោតិ តប្បកតោ.

៨២. តស្ស ច ឯវំវិធស្ស ‘‘សញ្ញាវិរត្តស្សា’’តិ គាថា. តត្ថ សញ្ញាវិរត្តស្សាតិ នេក្ខម្មសញ្ញាបុព្ពង្គមាយ ភាវនាយ បហីនកាមាទិសញ្ញស្ស. ឥមិនា បទេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ សមថយានិកោ អធិប្បេតោ. បញ្ញាវិមុត្តស្សាតិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមាយ ភាវនាយ សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តស្ស. ឥមិនា សុក្ខវិបស្សកោ អធិប្បេតោ. សញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិញ្ច យេ អគ្គហេសុំ, តេ ឃដ្ដមានា វិចរន្តិ លោកេតិ យេ បន កាមសញ្ញាទិកំ សញ្ញំ អគ្គហេសុំ, តេ វិសេសតោ គហដ្ឋា កាមាធិករណំ, យេ ច ទិដ្ឋិំ អគ្គហេសុំ, តេ វិសេសតោ បព្ពជិតា ធម្មាធិករណំ អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេន្តា វិចរន្តីតិ.

យោ សមថបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ យោ បុគ្គលោ សមថបុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា សហវិបស្សនំ អរិយមគ្គំ ភាវេតិ, បឋមំ សមាធិំ ឧប្បាទេត្វា បច្ឆា សហវិបស្សនំ អរិយមគ្គំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. តស្ស អាទិតោតិ តស្ស បុគ្គលស្ស បឋមជ្ឈានាទិតោ. ឧបាទាយាតិ បដិច្ច អាគម្ម. គន្ថា វិក្ខម្ភីតា ហោន្តីតិ គន្ថា ទូរីកតា ភវន្តិ. អរហត្តេ បត្តេតិ អរហត្តផលំ បត្តេ. អរហតោតិ អរហត្តផលេ ឋិតស្ស. គន្ថា ច មោហា ចាតិអាទយោ សព្ពេ កិលេសា បហីនា ហោន្តិ.

យោ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតីតិ យោ បុគ្គលោ វិបស្សនំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ កត្វា អរិយមគ្គំ ភាវេតិ, បឋមំ វិបស្សនំ ឧប្បាទេត្វា បច្ឆា អរិយមគ្គសម្បយុត្តំ សមាធិំ ភាវេតីតិ អត្ថោ. តស្ស អាទិតោ ឧបាទាយាតិ តស្ស បុគ្គលស្ស វិបស្សនតោ បដ្ឋាយ វិបស្សនំ បដិច្ច. មោហា វិក្ខម្ភិតា ហោន្តីតិ ឯត្ថ វិក្ខម្ភិតាតិ ទូរំ បាបិតា សញ្ញាវសេន. ឃដ្ដេន្តីតិ យេ កាមសញ្ញាទិំ គណ្ហន្តិ, តេ សញ្ញាវសេន បីឡេន្តិ. សង្ឃដ្ដេន្តីតិ តតោ តតោ បីឡេន្តិ. ឥទានិ ឃដ្ដេន្តេ ទស្សេតុំ ‘‘រាជានោបិ រាជូហិ វិវទន្តី’’តិអាទិនា នយេន វិត្ថារោ វុត្តោ. អញ្ញមញ្ញំ បាណីហិបិ ឧបក្កមន្តីតិ ឯត្ថ អញ្ញមញ្ញំ ហត្ថេហិ បហរន្តិ. លេឌ្ឌូហីតិ កបាលខណ្ឌេហិ. ទណ្ឌេហីតិ អឌ្ឍទណ្ឌកេហិ. សត្ថេហីតិ ឧភតោធារេហិ សត្ថេហិ.

អភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តាតិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារានំ អប្បហីនភាវេន. គតិយា ឃដ្ដេន្តីតិ គន្តព្ពាយ បតិដ្ឋាភូតាយ គតិយា បីឡេន្តិ ឃដ្ដនំ អាបជ្ជន្តិ. និរយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវ.

សទ្ធម្មប្បជ្ជោតិកាយ មហានិទ្ទេសដ្ឋកថាយ

មាគណ្ឌិយសុត្តនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.