៤. កុមារបញ្ហវណ្ណនា

អដ្ឋុប្បត្តិ

ឥទានិ ឯកំ នាម កិន្តិ ឯវមាទីនំ កុមារបញ្ហានំ អត្ថវណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ. តេសំ អដ្ឋុប្បត្តិំ ឥធ និក្ខេបប្បយោជនញ្ច វត្វា វណ្ណនំ ករិស្សាម –

អដ្ឋុប្បត្តិ តាវ នេសំ សោបាកោ នាម ភគវតោ មហាសាវកោ អហោសិ. តេនាយស្មតា ជាតិយា សត្តវស្សេនេវ អញ្ញា អារាធិតា, តស្ស ភគវា បញ្ហព្យាករណេន ឧបសម្បទំ អនុញ្ញាតុកាមោ អត្តនា អធិប្បេតត្ថានំ បញ្ហានំ ព្យាករណសមត្ថតំ បស្សន្តោ ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ ឯវមាទិនា បញ្ហេ បុច្ឆិ. សោ ព្យាកាសិ. តេន ច ព្យាករណេន ភគវតោ ចិត្តំ អារាធេសិ. សាវ តស្សាយស្មតោ ឧបសម្បទា អហោសិ.

អយំ តេសំ អដ្ឋុប្បត្តិ.

និក្ខេបប្បយោជនំ

យស្មា បន សរណគមនេហិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃានុស្សតិវសេន ចិត្តភាវនា, សិក្ខាបទេហិ សីលភាវនា, ទ្វត្តិំសាការេន ច កាយភាវនា បកាសិតា, តស្មា ឥទានិ នានប្បការតោ បញ្ញាភាវនាមុខទស្សនត្ថំ ឥមេ បញ្ហព្យាករណា ឥធ និក្ខិត្តា. យស្មា វា សីលបទដ្ឋានោ សមាធិ, សមាធិបទដ្ឋានា ច បញ្ញា; យថាហ – ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២), តស្មា សិក្ខាបទេហិ សីលំ ទ្វត្តិំសាការេន តំគោចរំ សមាធិញ្ច ទស្សេត្វា សមាហិតចិត្តស្ស នានាធម្មបរិក្ខារាយ បញ្ញាយ បភេទទស្សនត្ថំ ឥធ និក្ខិត្តាតិបិ វិញ្ញាតព្ពា.

ឥទំ តេសំ ឥធ និក្ខេបប្បយោជនំ.

បញ្ហវណ្ណនា

ឯកំ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឥទានិ តេសំ អត្ថវណ្ណនា ហោតិ – ឯកំ នាម កិន្តិ ភគវា យស្មិំ ឯកធម្មស្មិំ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, យស្មិំ ចាយមាយស្មា និព្ពិន្ទមានោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តមកាសិ, តំ ធម្មំ សន្ធាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ‘‘សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ ថេរោ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វិស្សជ្ជេតិ. ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាសតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៨) ឯវមាទីនិ ចេត្ថ សុត្តានិ ឯវំ វិស្សជ្ជនយុត្តិសម្ភវេ សាធកានិ. ឯត្ថ យេនាហារេន សព្ពេ សត្តា ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ វុច្ចន្តិ, សោ អាហារោ តំ វា នេសំ អាហារដ្ឋិតិកត្តំ ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ បុដ្ឋេន ថេរេន និទ្ទិដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ ភគវតា ឥធ ឯកន្តិ អធិប្បេតំ, ន តុ សាសនេ លោកេ វា អញ្ញំ ឯកំ នាម នត្ថីតិ ញាបេតុំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ឯកធម្មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ សម្មា វិរជ្ជមានោ សម្មា វិមុច្ចមានោ សម្មា បរិយន្តទស្សាវី សម្មត្តំ អភិសមេច្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមស្មិំ ឯកធម្មេ? សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា. ឥមស្មិំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឯកធម្មេ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘ឯកោ បញ្ហោ ឯកោ ឧទ្ទេសោ ឯកំ វេយ្យាករណ’ន្តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

អាហារដ្ឋិតិកាតិ ចេត្ថ យថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សុភនិមិត្តំ. តត្ថ អយោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា កាមច្ឆន្ទស្ស ឧប្បាទាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៥.២៣២) បច្ចយោ អាហារោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ បច្ចយំ អាហារសទ្ទេន គហេត្វា បច្ចយដ្ឋិតិកា ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ វុត្តា. ចត្តារោ បន អាហារេ សន្ធាយ – ‘‘អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ វុច្ចមានេ ‘‘អសញ្ញសត្តា ទេវា អហេតុកា អនាហារា អផស្សកា អវេទនកា’’តិ វចនតោ (វិភ. ១០១៧) ‘‘សព្ពេ’’តិ វចនមយុត្តំ ភវេយ្យ.

តត្ថ សិយា – ឯវម្បិ វុច្ចមានេ ‘‘កតមេ ធម្មា សបច្ចយា? បញ្ចក្ខន្ធា – រូបក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (ធ. ស. ១០៨៩) វចនតោ ខន្ធានំយេវ បច្ចយដ្ឋិតិកត្តំ យុត្តំ, សត្តានន្តុ អយុត្តមេវេតំ វចនំ ភវេយ្យាតិ. ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. កស្មា? សត្តេសុ ខន្ធោបចារសិទ្ធិតោ. សត្តេសុ ហិ ខន្ធោបចារោ សិទ្ធោ. កស្មា? ខន្ធេ ឧបាទាយ បញ្ញាបេតព្ពតោ. កថំ? គេហេ គាមោបចារោ វិយ. សេយ្យថាបិ ហិ គេហានិ ឧបាទាយ បញ្ញាបេតព្ពត្តា គាមស្ស ឯកស្មិម្បិ ទ្វីសុ តីសុបិ វា គេហេសុ ទឌ្ឍេសុ ‘‘គាមោ ទឌ្ឍោ’’តិ ឯវំ គេហេ គាមោបចារោ សិទ្ធោ, ឯវមេវ ខន្ធេសុ បច្ចយដ្ឋេន អាហារដ្ឋិតិកេសុ ‘‘សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ អយំ ឧបចារោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ. បរមត្ថតោ ច ខន្ធេសុ ជាយមានេសុ ជីយមានេសុ មីយមានេសុ ច ‘‘ខណេ ខណេ ត្វំ ភិក្ខុ ជាយសេ ច ជីយសេ ច មីយសេ ចា’’តិ វទតា ភគវតា តេសុ សត្តេសុ ខន្ធោបចារោ សិទ្ធោតិ ទស្សិតោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ. យតោ យេន បច្ចយាខ្យេន អាហារេន សព្ពេ សត្តា តិដ្ឋន្តិ, សោ អាហារោ តំ វា នេសំ អាហារដ្ឋិតិកត្តំ ឯកន្តិ វេទិតព្ពំ. អាហារោ ហិ អាហារដ្ឋិតិកត្តំ វា អនិច្ចតាការណតោ និព្ពិទាដ្ឋានំ ហោតិ. អថ តេសុ សព្ពសត្តសញ្ញិតេសុ សង្ខារេសុ អនិច្ចតាទស្សនេន និព្ពិន្ទមានោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, បរមត្ថវិសុទ្ធិំ បាបុណាតិ. យថាហ –

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ. (ធ. ប. ២៧៧);

ឯត្ថ ច ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ ច ‘‘កិហា’’តិ ច ទុវិធោ បាឋោ, តត្ថ សីហឡានំ កិហាតិ បាឋោ. តេ ហិ ‘‘កិ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘កិហា’’តិ វទន្តិ. កេចិ ភណន្តិ ‘‘ហ-ឥតិ និបាតោ, ថេរិយានម្បិ អយមេវ បាឋោ’’តិ ឧភយថាបិ បន ឯកោវ អត្ថោ. យថា រុច្ចតិ, តថា បឋិតព្ពំ. យថា បន ‘‘សុខេន ផុដ្ឋោ អថ វា ទុខេន (ធ. ប. ៨៣), ទុក្ខំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេតី’’តិ ឯវមាទីសុ កត្ថចិ ទុខន្តិ ច កត្ថចិ ទុក្ខន្តិ ច វុច្ចតិ, ឯវំ កត្ថចិ ឯកន្តិ, កត្ថចិ ឯក្កន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន ឯកំ នាមាតិ អយមេវ បាឋោ.

ទ្វេ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឯវំ ឥមិនា បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា បុរិមនយេនេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ ទ្វេ នាម កិន្តិ? ថេរោ ទ្វេតិ បច្ចនុភាសិត្វា ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ ធម្មាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ, ចិត្តស្ស ច នតិហេតុតោ សព្ពម្បិ អរូបំ ‘‘នាម’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន និព្ពិទាហេតុត្តា សាសវធម្មមេវ អធិប្បេតំ រុប្បនដ្ឋេន ចត្តារោ ច មហាភូតា, សព្ពញ្ច តទុបាទាយ បវត្តមានំ រូបំ ‘‘រូប’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ សព្ពម្បិ ឥធាធិប្បេតំ. អធិប្បាយវសេនេវ ចេត្ថ ‘‘ទ្វេ នាម នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ ទ្វិន្នមភាវតោ. យថាហ –

‘‘ទ្វីសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ ទ្វីសុ? នាមេ ច រូបេ ច. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វីសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘ទ្វេ បញ្ហា, ទ្វេ ឧទ្ទេសា, ទ្វេ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ឯត្ថ ច នាមរូបមត្តទស្សនេន អត្តទិដ្ឋិំ បហាយ អនត្តានុបស្សនាមុខេនេវ និព្ពិន្ទមានោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, បរមត្ថវិសុទ្ធិំ បាបុណាតីតិ វេទិតព្ពោ. យថាហ –

‘‘សព្ពេ ធម្មា អនត្តាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ. (ធ. ប. ២៧៩);

តីណិ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឥទានិ ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា បុរិមនយេនេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ តីណិ នាម កិន្តិ? ថេរោ តីណីតិ បច្ចនុភាសិត្វា បុន ព្យាករិតព្ពស្ស អត្ថស្ស លិង្គានុរូបំ សង្ខ្យំ ទស្សេន្តោ ‘‘តិស្សោ វេទនា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. អថ វា ‘‘យា ភគវតា ‘តិស្សោ វេទនា’តិ វុត្តា, ឥមាសមត្ថមហំ តីណីតិ បច្ចេមី’’តិ ទស្សេន្តោ អាហាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អនេកមុខា ហិ ទេសនា បដិសម្ភិទាបភេទេន ទេសនាវិលាសប្បត្តានំ. កេចិ បនាហុ ‘‘តីណីតិ អធិកបទមិទ’’ន្តិ. បុរិមនយេនេវ ចេត្ថ ‘‘តិស្សោ វេទនា’’តិ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ តិណ្ណមភាវតោ. យថាហ –

‘‘តីសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ តីសុ? តីសុ វេទនាសុ. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, តីសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘តយោ បញ្ហា, តយោ ឧទ្ទេសា, តីណិ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ឯត្ថ ច ‘‘យំកិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៥៩) វុត្តសុត្តានុសារេន វា. –

‘‘យោ សុខំ ទុក្ខតោ អទ្ទ, ទុក្ខមទ្ទក្ខិ សល្លតោ;

អទុក្ខមសុខំ សន្តំ, អទ្ទក្ខិ នំ អនិច្ចតោ’’តិ. (ឥតិវុ. ៥៣) –

ឯវំ ទុក្ខទុក្ខតាវិបរិណាមទុក្ខតាសង្ខារទុក្ខតានុសារេន វា តិស្សន្នំ វេទនានំ ទុក្ខភាវទស្សនេន សុខសញ្ញំ បហាយ ទុក្ខានុបស្សនាមុខេន និព្ពិន្ទមានោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, បរមត្ថវិសុទ្ធិំ បាបុណាតីតិ វេទិតព្ពោ. យថាហ –

‘‘សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ. (ធ. ប. ២៧៨);

ចត្តារិ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឯវំ ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា បុរិមនយេនេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ ចត្តារិ នាម កិន្តិ? តត្ថ ឥមស្ស បញ្ហស្ស ព្យាករណបក្ខេ កត្ថចិ បុរិមនយេនេវ ចត្តារោ អាហារា អធិប្បេតា. យថាហ –

‘‘ចតូសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ ចតូសុ? ចតូសុ អាហារេសុ. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘ចត្តារោ បញ្ហា ចត្តារោ ឧទ្ទេសា ចត្តារិ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

កត្ថចិ យេសុ សុភាវិតចិត្តោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, តានិ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ. យថាហ កជង្គលា ភិក្ខុនី –

‘‘ចតូសុ, អាវុសោ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា សុភាវិតចិត្តោ សម្មា បរិយន្តទស្សាវី សម្មត្តំ អភិសមេច្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ ចតូសុ? ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ. ឥមេសុ ខោ, អាវុសោ, ចតូសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា សុភាវិតចិត្តោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘ចត្តារោ បញ្ហា ចត្តារោ ឧទ្ទេសា ចត្តារិ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៨).

ឥធ បន យេសំ ចតុន្នំ អនុពោធប្បដិវេធតោ ភវតណ្ហាឆេទោ ហោតិ, យស្មា តានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ អធិប្បេតានិ. យស្មា វា ឥមិនា បរិយាយេន ព្យាកតំ សុព្យាកតមេវ ហោតិ, តស្មា ថេរោ ចត្តារីតិ បច្ចនុភាសិត្វា ‘‘អរិយសច្ចានី’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ ចត្តារីតិ គណនបរិច្ឆេទោ. អរិយសច្ចានីតិ អរិយានិ សច្ចានិ, អវិតថានិ អវិសំវាទកានីតិ អត្ថោ. យថាហ –

‘‘ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៧).

យស្មា វា សទេវកេន លោកេន អរណីយតោ អភិគមនីយតោតិ វុត្តំ ហោតិ, វាយមិតព្ពដ្ឋានសញ្ញិតេ អយេ វា ឥរិយនតោ, អនយេ វា ន ឥរិយនតោ, សត្តតិំសពោធិបក្ខិយអរិយធម្មសមាយោគតោ វា អរិយសម្មតា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកា ឯតានិ បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មាបិ ‘‘អរិយសច្ចានី’’តិ វុច្ចន្តិ. យថាហ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អរិយសច្ចានិ…បេ… ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ, អរិយា ឥមានិ បដិវិជ្ឈន្តិ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ.

អបិច អរិយស្ស ភគវតោ សច្ចានីតិបិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ –

‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អរិយោ, តស្មា អរិយសច្ចានីតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨).

អថ វា ឯតេសំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា អរិយភាវសិទ្ធិតោបិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ –

‘‘ឥមេសំ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ យថាភូតំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៣).

អយមេតេសំ បទត្ថោ. ឯតេសំ បន អរិយសច្ចានំ អនុពោធប្បដិវេធតោ ភវតណ្ហាឆេទោ ហោតិ. យថាហ –

‘‘តយិទំ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ អនុពុទ្ធំ បដិវិទ្ធំ…បេ… ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា អរិយសច្ចំ អនុពុទ្ធំ បដិវិទ្ធំ, ឧច្ឆិន្នា ភវតណ្ហា, ខីណា ភវនេត្តិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩១).

បញ្ច នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា បុរិមនយេនេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ បញ្ច នាម កិន្តិ? ថេរោ បញ្ចាតិ បច្ចនុភាសិត្វា ‘‘ឧបាទានក្ខន្ធា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. ឧបាទានជនិតា ឧបាទានជនកា វា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. យំកិញ្ចិ រូបំ, វេទនា, សញ្ញា, សង្ខារា, វិញ្ញាណញ្ច សាសវា ឧបាទានិយា, ឯតេសមេតំ អធិវចនំ. បុព្ពនយេនេវ ចេត្ថ ‘‘បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ បញ្ចន្នមភាវតោ. យថាហ –

‘‘បញ្ចសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ បញ្ចសុ? បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘បញ្ច បញ្ហា, បញ្ច ឧទ្ទេសា, បញ្ច វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ឯត្ថ ច បញ្ចក្ខន្ធេ ឧទយព្ពយវសេន សម្មសន្តោ វិបស្សនាមតំ លទ្ធា អនុបុព្ពេន និព្ពានាមតំ សច្ឆិករោតិ. យថាហ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤);

ឆ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឯវំ ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា បុរិមនយេនេវ ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ ‘‘ឆ នាម កិ’’ន្តិ? ថេរោ ឆឥតិ បច្ចនុភាសិត្វា ‘អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានី’តិ វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ ឆឥតិ គណនបរិច្ឆេទោ, អជ្ឈត្តេ និយុត្តានិ, អត្តានំ វា អធិកត្វា បវត្តានិ អជ្ឈត្តិកានិ. អាយតនតោ, អាយស្ស វា តននតោ, អាយតស្ស វា សំសារទុក្ខស្ស នយនតោ អាយតនានិ, ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនានមេតំ អធិវចនំ. បុព្ពនយេន ចេត្ថ ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានី’’តិ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ ឆន្នមភាវតោ. យថាហ –

‘‘ឆសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ ឆសុ? ឆសុ អជ្ឈត្តិកេសុ អាយតនេសុ. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘ឆ បញ្ហា ឆ ឧទ្ទេសា ឆ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ឯត្ថ ច ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ‘‘សុញ្ញោ គាមោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨) វចនតោ សុញ្ញតោ បុព្ពុឡកមរីចិកាទីនិ វិយ អចិរដ្ឋិតិកតោ តុច្ឆតោ វញ្ចនតោ ច សមនុបស្សំ និព្ពិន្ទមានោ អនុបុព្ពេន ទុក្ខស្សន្តំ កត្វា មច្ចុរាជស្ស អទស្សនំ ឧបេតិ. យថាហ –

‘‘យថា បុព្ពុឡកំ បស្សេ, យថា បស្សេ មរីចិកំ;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ. (ធ. ប. ១៧០);

សត្ត នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ សត្ត នាម កិន្តិ? ថេរោ កិញ្ចាបិ មហាបញ្ហព្យាករណេ សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ វុត្តា, អបិច ខោ បន យេសុ ធម្មេសុ សុភាវិតចិត្តោ ភិក្ខុ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. អយម្បិ ចត្ថោ ភគវតា អនុមតោ ឯវ. យថាហ –

‘‘បណ្ឌិតា គហបតយោ កជង្គលិកា ភិក្ខុនី, មហាបញ្ញា គហបតយោ កជង្គលិកា ភិក្ខុនី, មញ្ចេបិ តុម្ហេ គហបតយោ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ ចេតំ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យំ, យថា តំ កជង្គលិកាយ ភិក្ខុនិយា ព្យាកត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៨).

តាយ ច ឯវំ ព្យាកតំ –

‘‘សត្តសុ, អាវុសោ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា សុភាវិតចិត្តោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ សត្តសុ? សត្តសុ ពោជ្ឈង្គេសុ. ឥមេសុ ខោ, អាវុសោ, សត្តសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា សុភាវិតចិត្តោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘សត្ត បញ្ហា សត្ត ឧទ្ទេសា សត្ត វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៨).

ឯវមយមត្ថោ ភគវតា អនុមតោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សត្តាតិ ឩនាធិកនិវារណគណនបរិច្ឆេទោ. ពោជ្ឈង្គាតិ សតិអាទីនំ ធម្មានមេតំ អធិវចនំ. តត្រាយំ បទត្ថោ – ឯតាយ លោកិយលោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទិ- អនេកុបទ្ទវប្បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិប្បស្សទ្ធិសមាធុបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធិ, កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាហ – ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. យថាវុត្តប្បការាយ វា ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោបិ ពោធិ. ឥតិ តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គភូតត្តា ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គានិ វិយ, តស្ស វា ពោធីតិ លទ្ធវោហារស្ស អរិយសាវកស្ស អង្គភូតត្តាបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ.

អបិច ‘‘ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា? ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, បដិពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, សម្ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ (បដិ. ម. ២.១៧) ឥមិនាបិ បដិសម្ភិទាយំ វុត្តេន វិធិនា ពោជ្ឈង្គានំ ពោជ្ឈង្គដ្ឋោ វេទិតព្ពោ. ឯវមិមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ ន ចិរស្សេវ ឯកន្តនិព្ពិទាទិគុណបដិលាភី ហោតិ, តេន ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតីតិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា –

‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា ភាវិតា ពហុលីកតា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិ (សំ. និ. ៥.២០១).

អដ្ឋ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឯវំ ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ អដ្ឋ នាម កិន្តិ? ថេរោ កិញ្ចាបិ មហាបញ្ហព្យាករណេ អដ្ឋ លោកធម្មា វុត្តា, អបិច ខោ បន យេសុ ធម្មេសុ សុភាវិតចិត្តោ ភិក្ខុ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយានិ អដ្ឋ មគ្គង្គានី’’តិ អវត្វា យស្មា អដ្ឋង្គវិនិមុត្តោ មគ្គោ នាម នត្ថិ, អដ្ឋង្គមត្តមេវ តុ មគ្គោ, តស្មា តមត្ថំ សាធេន្តោ ទេសនាវិលាសេន អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ វិស្សជ្ជេតិ. ភគវតាបិ ចាយមត្ថោ ទេសនានយោ ច អនុមតោ ឯវ. យថាហ –

‘‘បណ្ឌិតា គហបតយោ កជង្គលិកា ភិក្ខុនី…បេ… អហម្បិ ឯវមេវ ព្យាករេយ្យំ, យថា តំ កជង្គលិកាយ ភិក្ខុនិយា ព្យាកត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៨).

តាយ ច ឯវំ ព្យាកតំ –

‘‘អដ្ឋសុ, អាវុសោ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា សុភាវិតចិត្តោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘អដ្ឋ បញ្ហា, អដ្ឋ ឧទ្ទេសា, អដ្ឋ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ភគវតា, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៨).

ឯវមយំ អត្ថោ ច ទេសនានយោ ច ភគវតា អនុមតោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អរិយោតិ និព្ពានត្ថិកេហិ អភិគន្តព្ពោ, អបិច អារកា កិលេសេហិ វត្តនតោ, អរិយភាវករណតោ, អរិយផលបដិលាភតោ ចាបិ អរិយោតិ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋ អង្គានិ អស្សាតិ អដ្ឋង្គិកោ. ស្វាយំ ចតុរង្គិកា វិយ សេនា, បញ្ចង្គិកំ វិយ ច តូរិយំ អង្គវិនិព្ភោគេន អនុបលព្ភសភាវតោ អង្គមត្តមេវាតិ វេទិតព្ពោ. មគ្គតិ ឥមិនា និព្ពានំ, សយំ វា មគ្គតិ, កិលេសេ មារេន្តោ វា គច្ឆតីតិ មគ្គោ.

ឯវមដ្ឋប្បភេទញ្ចិមំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ ភិក្ខុ អវិជ្ជំ ភិន្ទតិ, វិជ្ជំ ឧប្បាទេតិ, និព្ពានំ សច្ឆិករោតិ, តេន ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតីតិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, សាលិសូកំ វា យវសូកំ វា សម្មា បណិហិតំ ហត្ថេន វា បាទេន វា អក្កន្តំ ហត្ថំ វា បាទំ វា ភេច្ឆតិ, លោហិតំ វា ឧប្បាទេស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? សម្មា បណិហិតត្តា, ភិក្ខវេ, សូកស្ស, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ វត ភិក្ខុ សម្មា បណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា សម្មា បណិហិតាយ មគ្គភាវនាយ អវិជ្ជំ ភេច្ឆតិ, វិជ្ជំ ឧប្បាទេស្សតិ, និព្ពានំ សច្ឆិករិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ១.៤២).

នវ នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ នវ នាម កិន្តិ? ថេរោ នវឥតិ បច្ចនុភាសិត្វា ‘‘សត្តាវាសា’’តិ វិស្សជ្ជេតិ. តត្ថ នវាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. សត្តាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយប្បដិពទ្ធេ ខន្ធេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តា បាណិនោ បណ្ណត្តិ វា. អាវាសាតិ អាវសន្តិ ឯតេសូតិ អាវាសា, សត្តានំ អាវាសា សត្តាវាសា. ឯស ទេសនាមគ្គោ, អត្ថតោ បន នវវិធានំ សត្តានមេតំ អធិវចនំ. យថាហ –

‘‘សន្តាវុសោ, សត្តា នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ មនុស្សា ឯកច្ចេ ច ទេវា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា, អយំ បឋមោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ, ទេវា ព្រហ្មកាយិកា, បឋមាភិនិព្ពត្តា, អយំ ទុតិយោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ, ទេវា អាភស្សរា, អយំ តតិយោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, សេយ្យថាបិ, ទេវា សុភកិណ្ហា, អយំ ចតុត្ថោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា អសញ្ញិនោ អប្បដិសំវេទិនោ, សេយ្យថាបិ, ទេវា អសញ្ញសត្តា, អយំ បញ្ចមោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ…បេ… អាកាសានញ្ចាយតនូបគា, អយំ ឆដ្ឋោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា…បេ… វិញ្ញាណញ្ចាយតនូបគា, អយំ សត្តមោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា…បេ… អាកិញ្ចញ្ញាយតនូបគា, អយំ អដ្ឋមោ សត្តាវាសោ. សន្តាវុសោ, សត្តា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគា, អយំ នវមោ សត្តាវាសោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤១).

បុរិមនយេនេវ ចេត្ថ ‘‘នវ សត្តាវាសា’’តិ វុត្តំ, ន អញ្ញេសំ នវន្នមភាវតោ. យថាហ –

‘‘នវសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ នវសុ? នវសុ សត្តាវាសេសុ. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, នវសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘នវ បញ្ហា, នវ ឧទ្ទេសា, នវ វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ឯត្ថ ច ‘‘នវ ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា. កតមេ នវ? នវ សត្តាវាសា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩) វចនតោ នវសុ សត្តាវាសេសុ ញាតបរិញ្ញាយ ធុវសុភសុខត្តភាវទស្សនំ បហាយ សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជមត្តទស្សនេន និព្ពិន្ទមានោ តីរណបរិញ្ញាយ អនិច្ចានុបស្សនេន វិរជ្ជមានោ ទុក្ខានុបស្សនេន វិមុច្ចមានោ អនត្តានុបស្សនេន សម្មា បរិយន្តទស្សាវី បហានបរិញ្ញាយ សម្មត្តមភិសមេច្ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. តេនេតំ វុត្តំ –

‘‘នវសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ នវសុ? នវសុ សត្តាវាសេសូ’’តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ទស នាម កិន្តិបញ្ហវណ្ណនា

ឯវំ ឥមិនាបិ បញ្ហព្យាករណេន អារទ្ធចិត្តោ សត្ថា ឧត្តរិំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ ទស នាម កិន្តិ? តត្ថ កិញ្ចាបិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស ឥតោ អញ្ញត្រ វេយ្យាករណេសុ ទស អកុសលកម្មបថា វុត្តា. យថាហ –

‘‘ទសសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ… ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. កតមេសុ ទសសុ? ទសសុ អកុសលកម្មបថេសុ. ឥមេសុ ខោ, ភិក្ខវេ, ទសសុ ធម្មេសុ ភិក្ខុ សម្មា និព្ពិន្ទមានោ…បេ. … ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតិ. ‘ទស បញ្ហា ទស ឧទ្ទេសា ទស វេយ្យាករណានី’តិ ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២៧).

ឥធ បន យស្មា អយមាយស្មា អត្តានំ អនុបនេត្វា អញ្ញំ ព្យាកាតុកាមោ, យស្មា វា ឥមិនា បរិយាយេន ព្យាកតំ សុព្យាកតមេវ ហោតិ, តស្មា យេហិ ទសហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ អរហាតិ បវុច្ចតិ, តេសំ អធិគមំ ទីបេន្តោ ទសហង្គេហិ សមន្នាគតោ អរហាតិ បវុច្ចតីតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានាយ ទេសនាយ វិស្សជ្ជេតិ. យតោ ឯត្ថ យេហិ ទសហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ អរហាតិ បវុច្ចតិ, តានិ ទសង្គានិ ‘‘ទស នាម កិ’’ន្តិ បុដ្ឋេន ថេរេន និទ្ទិដ្ឋានីតិ វេទិតព្ពានិ. តានិ ច ទស –

‘‘អសេខោ អសេខោតិ, ភន្តេ, វុច្ចតិ, កិត្តាវតា នុ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ អសេខោ ហោតីតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អសេខាយ សម្មាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សម្មាសង្កប្បេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខាយ សម្មាវាចាយ សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សម្មាកម្មន្តេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សម្មាអាជីវេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សម្មាវាយាមេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខាយ សម្មាសតិយា សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សម្មាសមាធិនា សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខេន សម្មាញាណេន សមន្នាគតោ ហោតិ, អសេខាយ សម្មាវិមុត្តិយា សមន្នាគតោ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អសេខោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១១). –

ឯវមាទីសុ សុត្តេសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកបាឋ-អដ្ឋកថាយ

កុមារបញ្ហវណ្ណនា និដ្ឋិតា.