នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

ខុទ្ទកបាឋ-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ;

ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ;

សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមីតិ.

អយំ សរណគមននិទ្ទេសោ ខុទ្ទកានំ អាទិ.

ឥមស្ស ទានិ អត្ថំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកដ្ឋកថាយ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុំ ឥទំ វុច្ចតិ –

ឧត្តមំ វន្ទនេយ្យានំ, វន្ទិត្វា រតនត្តយំ;

ខុទ្ទកានំ ករិស្សាមិ, កេសញ្ចិ អត្ថវណ្ណនំ.

ខុទ្ទកានំ គម្ភីរត្តា, កិញ្ចាបិ អតិទុក្ករា;

វណ្ណនា មាទិសេនេសា, អពោធន្តេន សាសនំ.

អជ្ជាបិ តុ អព្ពោច្ឆិន្នោ, បុព្ពាចរិយនិច្ឆយោ;

តថេវ ច ឋិតំ យស្មា, នវង្គំ សត្ថុសាសនំ.

តស្មាហំ កាតុមិច្ឆាមិ, អត្ថសំវណ្ណនំ ឥមំ;

សាសនញ្ចេវ និស្សាយ, បោរាណញ្ច វិនិច្ឆយំ.

សទ្ធម្មពហុមានេន, នាត្តុក្កំសនកម្យតា;

នាញ្ញេសំ វម្ភនត្ថាយ, តំ សុណាថ សមាហិតាតិ.

ខុទ្ទកវវត្ថានំ

តត្ថ ‘‘ខុទ្ទកានំ ករិស្សាមិ, កេសញ្ចិ អត្ថវណ្ណន’’ន្តិ វុត្តត្តា ខុទ្ទកានិ តាវ វវត្ថបេត្វា បច្ឆា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាមិ. ខុទ្ទកានិ នាម ខុទ្ទកនិកាយស្ស ឯកទេសោ, ខុទ្ទកនិកាយោ នាម បញ្ចន្នំ និកាយានំ ឯកទេសោ. បញ្ច និកាយា នាម –

ទីឃមជ្ឈិមសំយុត្ត, អង្គុត្តរិកខុទ្ទកា;

និកាយា បញ្ច គម្ភីរា, ធម្មតោ អត្ថតោ ចិមេ.

តត្ថ ព្រហ្មជាលសុត្តាទីនិ ចតុត្តិំស សុត្តានិ ទីឃនិកាយោ. មូលបរិយាយសុត្តាទីនិ ទិយឌ្ឍសតំ ទ្វេ ច សុត្តានិ មជ្ឈិមនិកាយោ. ឱឃតរណសុត្តាទីនិ សត្ត សុត្តសហស្សានិ សត្ត ច សុត្តសតានិ ទ្វាសដ្ឋិ ច សុត្តានិ សំយុត្តនិកាយោ. ចិត្តបរិយាទានសុត្តាទីនិ នវ សុត្តសហស្សានិ បញ្ច ច សុត្តសតានិ សត្តបញ្ញាសញ្ច សុត្តានិ អង្គុត្តរនិកាយោ. ខុទ្ទកបាឋោ, ធម្មបទំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, សុត្តនិបាតោ, វិមានវត្ថុ, បេតវត្ថុ, ថេរគាថា, ថេរីគាថា, ជាតកំ, និទ្ទេសោ, បដិសម្ភិទា, អបទានំ, ពុទ្ធវំសោ, ចរិយាបិដកំ, វិនយាភិធម្មបិដកានិ, ឋបេត្វា វា ចត្តារោ និកាយេ អវសេសំ ពុទ្ធវចនំ ខុទ្ទកនិកាយោ.

កស្មា បនេស ខុទ្ទកនិកាយោតិ វុច្ចតិ? ពហូនំ ខុទ្ទកានំ ធម្មក្ខន្ធានំ សមូហតោ និវាសតោ ច. សមូហនិវាសា ហិ ‘‘និកាយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកនិកាយម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ ចិត្តំ, យថយិទំ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា (សំ. និ. ៣.១០០). បោណិកនិកាយោ, ចិក្ខល្លិកនិកាយោ’’តិ ឯវមាទីនិ ចេត្ថ សាធកានិ សាសនតោ លោកតោ ច. អយមស្ស ខុទ្ទកនិកាយស្ស ឯកទេសោ. ឥមានិ សុត្តន្តបិដកបរិយាបន្នានិ អត្ថតោ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុញ្ច អធិប្បេតានិ ខុទ្ទកានិ, តេសម្បិ ខុទ្ទកានំ សរណសិក្ខាបទទ្វត្តិំសាការកុមារបញ្ហមង្គលសុត្ត- រតនសុត្តតិរោកុដ្ដនិធិកណ្ឌមេត្តសុត្តានំ វសេន នវប្បភេទោ ខុទ្ទកបាឋោ អាទិ អាចរិយបរម្បរាយ វាចនាមគ្គំ អារោបិតវសេន ន ភគវតា វុត្តវសេន. ភគវតា ហិ វុត្តវសេន –

‘‘អនេកជាតិសំសារំ, សន្ធាវិស្សំ អនិព្ពិសំ;

គហការំ គវេសន្តោ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសិ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, គហកូដំ វិសង្ខតំ;

វិសង្ខារគតំ ចិត្តំ, តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ. (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤) –

ឥទំ គាថាទ្វយំ សព្ពស្សាបិ ពុទ្ធវចនស្ស អាទិ. តញ្ច មនសាវ វុត្តវសេន, ន វចីភេទំ កត្វា វុត្តវសេន. វចីភេទំ បន កត្វា វុត្តវសេន –

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពា,

យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ. (ឧទា. ១; មហាវ. ១) –

អយំ គាថា អាទិ. តស្មា យ្វាយំ នវប្បភេទោ ខុទ្ទកបាឋោ ឥមេសំ ខុទ្ទកានំ អាទិ, តស្ស អាទិតោ បភុតិ អត្ថសំវណ្ណនំ អារភិស្សាមិ.

និទានសោធនំ

តស្ស ចាយមាទិ ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ. តស្សាយំ អត្ថវណ្ណនាយ មាតិកា –

‘‘កេន កត្ថ កទា កស្មា, ភាសិតំ សរណត្តយំ;

កស្មា ចិធាទិតោ វុត្ត, មវុត្តមបិ អាទិតោ.

‘‘និទានសោធនំ កត្វា, ឯវមេត្ថ តតោ បរំ;

ពុទ្ធំ សរណគមនំ, គមកញ្ច វិភាវយេ.

‘‘ភេទាភេទំ ផលញ្ចាបិ, គមនីយញ្ច ទីបយេ;

ធម្មំ សរណមិច្ចាទិ, ទ្វយេបេស នយោ មតោ.

‘‘អនុបុព្ពវវត្ថានេ, ការណញ្ច វិនិទ្ទិសេ;

សរណត្តយមេតញ្ច, ឧបមាហិ បកាសយេ’’តិ.

តត្ថ បឋមគាថាយ តាវ ឥទំ សរណត្តយំ កេន ភាសិតំ, កត្ថ ភាសិតំ, កទា ភាសិតំ, កស្មា ភាសិតំ អវុត្តមបិចាទិតោ តថាគតេន កស្មា ឥធាទិតោ វុត្តន្តិ បញ្ច បញ្ហា.

តេសំ វិស្សជ្ជនា កេន ភាសិតន្តិ ភគវតា ភាសិតំ, ន សាវកេហិ, ន ឥសីហិ, ន ទេវតាហិ. កត្ថាតិ ពារាណសិយំ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. កទាតិ អាយស្មន្តេ យសេ សទ្ធិំ សហាយកេហិ អរហត្តំ បត្តេ ឯកសដ្ឋិយា អរហន្តេសុ ពហុជនហិតាយ លោកេ ធម្មទេសនំ ករោន្តេសុ. កស្មាតិ បព្ពជ្ជត្ថញ្ច ឧបសម្បទត្ថញ្ច. យថាហ –

‘‘ឯវញ្ច បន, ភិក្ខវេ, បព្ពាជេតព្ពោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ. បឋមំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទាបេត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ការាបេត្វា ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទាបេត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទាបេត្វា អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាបេត្វា ‘ឯវំ វទេហី’តិ វត្តព្ពោ ‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ, ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមី’’’តិ (មហាវ. ៣៤).

កស្មា ចិធាទិតោ វុត្តន្តិ ឥទញ្ច នវង្គំ សត្ថុសាសនំ តីហិ បិដកេហិ សង្គណ្ហិត្វា វាចនាមគ្គំ អារោបេន្តេហិ បុព្ពាចរិយេហិ យស្មា ឥមិនា មគ្គេន ទេវមនុស្សា ឧបាសកភាវេន វា បព្ពជិតភាវេន វា សាសនំ ឱតរន្តិ, តស្មា សាសនោតារស្ស មគ្គភូតត្តា ឥធ ខុទ្ទកបាឋេ អាទិតោ វុត្តន្តិ ញាតព្ពំ.

កតំ និទានសោធនំ.

១. សរណត្តយវណ្ណនា

ពុទ្ធវិភាវនា

ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធំ សរណគមនំ, គមកញ្ច វិភាវយេ’’តិ, តត្ថ សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណនិមិត្តានុត្តរវិមោក្ខាធិគមបរិភាវិតំ ខន្ធសន្តានមុបាទាយ, បញ្ញត្តិតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ វា សច្ចាភិសម្ពោធិមុបាទាយ បញ្ញត្តិតោ សត្តវិសេសោ ពុទ្ធោ. យថាហ –

‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦១).

អយំ តាវ អត្ថតោ ពុទ្ធវិភាវនា.

ព្យញ្ជនតោ បន ‘‘ពុជ្ឈិតាតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតាតិ ពុទ្ធោ’’តិ ឯវមាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ចេតំ –

‘‘ពុទ្ធោតិ កេនដ្ឋេន ពុទ្ធោ? ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោ, សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោ, អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោ, វិកសិតាយ ពុទ្ធោ, ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, និរុបក្កិលេសសង្ខាតេន ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតរាគោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតទោសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តវីតមោហោតិ ពុទ្ធោ, ឯកន្តនិក្កិលេសោតិ ពុទ្ធោ, ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោ, ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោ, អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា ពុទ្ធោ. ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ, វិមោក្ខន្តិកមេតំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ពោធិយា មូលេ សហ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បដិលាភា សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ពុទ្ធោ’’តិ (មហានិ. ១៩២; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថានិទ្ទេស ៩៧; បដិ. ម. ១.១៦២).

ឯត្ថ ច យថា លោកេ អវគន្តា អវគតោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ. យថា បណ្ណសោសា វាតា បណ្ណសុសាតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ. សព្ពញ្ញុតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មពុជ្ឈនសមត្ថាយ ពុទ្ធិយា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពទស្សាវិតាយ ពុទ្ធោតិ សព្ពធម្មពោធនសមត្ថាយ ពុទ្ធិយា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អនញ្ញនេយ្យតាយ ពុទ្ធោតិ អញ្ញេន អពោធិតោ សយមេវ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. វិកសិតាយ ពុទ្ធោតិ នានាគុណវិកសនតោ បទុមមិវ វិកសនដ្ឋេន ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ខីណាសវសង្ខាតេន ពុទ្ធោតិ ឯវមាទីហិ ចិត្តសង្កោចករធម្មបហានតោ និទ្ទាក្ខយវិពុទ្ធោ បុរិសោ វិយ សព្ពកិលេសនិទ្ទាក្ខយវិពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកាយនមគ្គំ គតោតិ ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធិយត្ថានំ គមនត្ថបរិយាយតោ យថា មគ្គំ គតោបិ បុរិសោ គតោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ឯកាយនមគ្គំ គតត្តាបិ ពុទ្ធោតិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ឯកោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធោតិ ន បរេហិ ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោ, កិន្តុ សយមេវ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា ពុទ្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អពុទ្ធិវិហតត្តា ពុទ្ធិបដិលាភា ពុទ្ធោតិ ពុទ្ធិ ពុទ្ធំ ពោធោតិ បរិយាយវចនមេតំ. តត្ថ យថា នីលរត្តគុណយោគតោ ‘‘នីលោ បដោ, រត្តោ បដោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពុទ្ធិគុណយោគតោ ពុទ្ធោតិ ញាបេតុំ វុត្តំ ហោតិ. តតោ បរំ ពុទ្ធោតិ នេតំ នាមន្តិ ឯវមាទិ អត្ថមនុគតា អយំ បញ្ញត្តីតិ ពោធនត្ថំ វុត្តន្តិ ឯវរូបេន នយេន សព្ពេសំ បទានំ ពុទ្ធសទ្ទស្ស សាធនសមត្ថោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ ព្យញ្ជនតោបិ ពុទ្ធវិភាវនា.

សរណគមនគមកវិភាវនា

ឥទានិ សរណគមនាទីសុ ហិំសតីតិ សរណំ, សរណគតានំ តេនេវ សរណគមនេន ភយំ សន្តាសំ ទុក្ខំ ទុគ្គតិំ បរិក្កិលេសំ ហិំសតិ វិធមតិ នីហរតិ និរោធេតីតិ អត្ថោ. អថ វា ហិតេ បវត្តនេន អហិតា ច និវត្តនេន សត្តានំ ភយំ ហិំសតីតិ ពុទ្ធោ, ភវកន្តារា ឧត្តរណេន អស្សាសទានេន ច ធម្មោ, អប្បកានម្បិ ការានំ វិបុលផលបដិលាភករណេន សង្ឃោ. តស្មា ឥមិនាបិ បរិយាយេន តំ រតនត្តយំ សរណំ. តប្បសាទតគ្គរុតាហិ វិហតវិទ្ធំសិតកិលេសោ តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ អបរប្បច្ចយោ វា ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ. តំសមង្គី សត្តោ តំ សរណំ គច្ឆតិ, វុត្តប្បការេន ចិត្តុប្បាទេន ‘‘ឯស មេ សរណំ, ឯស មេ បរាយណ’’ន្តិ ឯវមេតំ ឧបេតីតិ អត្ថោ. ឧបេន្តោ ច ‘‘ឯតេ មយំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាម, ធម្មញ្ច, ឧបាសកេ នោ ភគវា ធារេតូ’’តិ តបុស្សភល្លិកាទយោ វិយ សមាទានេន វា, ‘‘សត្ថា មេ, ភន្តេ, ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) មហាកស្សបាទយោ វិយ សិស្សភាវូបគមនេន វា, ‘‘ឯវំ វុត្តេ ព្រហ្មាយុ ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ ‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. នមោ តស្ស…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’’តិ (ម. និ. ២.៣៨៨) ព្រហ្មាយុអាទយោ វិយ តប្បោណត្តេន វា, កម្មដ្ឋានានុយោគិនោ វិយ អត្តសន្និយ្យាតនេន វា, អរិយបុគ្គលា វិយ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន វាតិ អនេកប្បការំ វិសយតោ កិច្ចតោ ច ឧបេតិ.

អយំ សរណគមនស្ស គមកស្ស ច វិភាវនា.

ភេទាភេទផលទីបនា

ឥទានិ ‘‘ភេទាភេទំ ផលញ្ចាបិ, គមនីយញ្ច ទីបយេ’’តិ វុត្តានំ ភេទាទីនំ អយំ ទីបនា, ឯវំ សរណគតស្ស បុគ្គលស្ស ទុវិធោ សរណគមនភេទោ – សាវជ្ជោ ច អនវជ្ជោ ច. អនវជ្ជោ កាលកិរិយាយ, សាវជ្ជោ អញ្ញសត្ថរិ វុត្តប្បការប្បវត្តិយា, តស្មិញ្ច វុត្តប្បការវិបរីតប្បវត្តិយា. សោ ទុវិធោបិ បុថុជ្ជនានមេវ. ពុទ្ធគុណេសុ អញ្ញាណសំសយមិច្ឆាញាណប្បវត្តិយា អនាទរាទិប្បវត្តិយា ច តេសំ សរណំ សំកិលិដ្ឋំ ហោតិ. អរិយបុគ្គលា បន អភិន្នសរណា ចេវ អសំកិលិដ្ឋសរណា ច ហោន្តិ. យថាហ ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ (អ. និ. ១.២៧៦; ម. និ. ៣.១២៨; វិភ. ៨០៩). បុថុជ្ជនា តុ យាវទេវ សរណភេទំ ន បាបុណន្តិ, តាវទេវ អភិន្នសរណា. សាវជ្ជោវ នេសំ សរណភេទោ, សំកិលេសោ ច អនិដ្ឋផលទោ ហោតិ. អនវជ្ជោ អវិបាកត្តា អផលោ, អភេទោ បន ផលតោ ឥដ្ឋមេវ ផលំ ទេតិ.

យថាហ –

‘‘យេកេចិ ពុទ្ធំ សរណំ គតាសេ, ន តេ គមិស្សន្តិ អបាយភូមិំ;

បហាយ មានុសំ ទេហំ, ទេវកាយំ បរិបូរេស្សន្តី’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៣២; សំ. និ. ១.៣៧);

តត្រ ច យេ សរណគមនុបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន សរណំ គតា, តេ អបាយំ ន គមិស្សន្តិ. ឥតរេ បន សរណគមនេន ន គមិស្សន្តីតិ ឯវំ គាថាយ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

អយំ តាវ ភេទាភេទផលទីបនា.

គមនីយទីបនា

គមនីយទីបនាយំ ចោទកោ អាហ – ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯត្ថ យោ ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆតិ, ឯស ពុទ្ធំ វា គច្ឆេយ្យ សរណំ វា, ឧភយថាបិ ច ឯកស្ស វចនំ និរត្ថកំ. កស្មា? គមនកិរិយាយ កម្មទ្វយាភាវតោ. ន ហេត្ថ ‘‘អជំ គាមំ នេតី’’តិអាទីសុ វិយ ទ្វិកម្មកត្តំ អក្ខរចិន្តកា ឥច្ឆន្តិ.

‘‘គច្ឆតេវ បុព្ពំ ទិសំ, គច្ឆតិ បច្ឆិមំ ទិស’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៥៩; ៣.៨៧) វិយ សាត្ថកមេវាតិ ចេ? ន, ពុទ្ធសរណានំ សមានាធិករណភាវស្សានធិប្បេតតោ. ឯតេសញ្ហិ សមានាធិករណភាវេ អធិប្បេតេ បដិហតចិត្តោបិ ពុទ្ធំ ឧបសង្កមន្តោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ សិយា. យញ្ហិ តំ ពុទ្ធោតិ វិសេសិតំ សរណំ, តមេវេស គតោតិ. ‘‘ឯតំ ខោ សរណំ ខេមំ, ឯតំ សរណមុត្តម’’ន្តិ (ធ. ប. ១៩២) វចនតោ សមានាធិករណត្តមេវាតិ ចេ? ន, តត្ថេវ តព្ភាវតោ. តត្ថេវ ហិ គាថាបទេ ឯតំ ពុទ្ធាទិរតនត្តយំ សរណគតានំ ភយហរណត្តសង្ខាតេ សរណភាវេ អព្យភិចរណតោ ‘‘ខេមមុត្តមញ្ច សរណ’’ន្តិ អយំ សមានាធិករណភាវោ អធិប្បេតោ, អញ្ញត្ថ តុ គមិសម្ពន្ធេ សតិ សរណគមនស្ស អប្បសិទ្ធិតោ អនធិប្បេតោតិ អសាធកមេតំ. ‘‘ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ ឯត្ថ គមិសម្ពន្ធេបិ សរណគមនបសិទ្ធិតោ សមានាធិករណត្តមេវាតិ ចេ? ន បុព្ពេ វុត្តទោសប្បសង្គតោ. តត្រាបិ ហិ សមានាធិករណភាវេ សតិ ឯតំ ពុទ្ធធម្មសង្ឃសរណំ បដិហតចិត្តោបិ អាគម្ម សព្ពទុក្ខា បមុច្ចេយ្យាតិ ឯវំ បុព្ពេ វុត្តទោសប្បសង្គោ ឯវ សិយា, ន ច នោ ទោសេន អត្ថិ អត្ថោតិ អសាធកមេតំ. យថា ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.១២៩) ឯត្ថ ភគវតោ កល្យាណមិត្តស្ស អានុភាវេន បរិមុច្ចមានា សត្តា ‘‘កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម បរិមុច្ចន្តី’’តិ វុត្តា. ឯវមិធាបិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃស្ស សរណស្សានុភាវេន មុច្ចមានោ ‘‘ឯតំ សរណមាគម្ម, សព្ពទុក្ខា បមុច្ចតី’’តិ វុត្តោតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

ឯវំ សព្ពថាបិ ន ពុទ្ធស្ស គមនីយត្តំ យុជ្ជតិ, ន សរណស្ស, ន ឧភយេសំ, ឥច្ឆិតព្ពញ្ច គច្ឆាមីតិ និទ្ទិដ្ឋស្ស គមកស្ស គមនីយំ, តតោ វត្តព្ពា ឯត្ថ យុត្តីតិ. វុច្ចតេ –

ពុទ្ធោយេវេត្ថ គមនីយោ, គមនាការទស្សនត្ថំ តុ តំ សរណវចនំ, ពុទ្ធំ សរណន្តិ គច្ឆាមិ. ឯស មេ សរណំ, ឯស មេ បរាយណំ, អឃស្ស, តាតា, ហិតស្ស ច វិធាតាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឯតំ គច្ឆាមិ ភជាមិ សេវាមិ បយិរុបាសាមិ, ឯវំ វា ជានាមិ ពុជ្ឈាមីតិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិអត្ថោ ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោតិ. ឥតិ-សទ្ទស្ស អប្បយោគា អយុត្តមិតិ ចេ? តំ ន. តត្ថ សិយា – យទិ ចេត្ថ ឯវមត្ថោ ភវេយ្យ, តតោ ‘‘អនិច្ចំ រូបំ អនិច្ចំ រូបន្តិ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៥, ៨៥) វិយ ឥតិ-សទ្ទោ បយុត្តោ សិយា, ន ច បយុត្តោ, តស្មា អយុត្តមេតន្តិ. តញ្ច ន, កស្មា? តទត្ថសម្ភវា. ‘‘យោ ច ពុទ្ធញ្ច ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ច សរណំ គតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ប. ១៩០) វិយ ឥធាបិ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ សម្ភវតិ, ន ច វិជ្ជមានត្ថសម្ភវា ឥតិ-សទ្ទា សព្ពត្ថ បយុជ្ជន្តិ, អប្បយុត្តស្សាបេត្ថ បយុត្តស្ស វិយ ឥតិ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វិញ្ញាតព្ពោ អញ្ញេសុ ច ឯវំជាតិកេសុ, តស្មា អទោសោ ឯវ សោតិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តីហិ សរណគមនេហិ បព្ពជ្ជ’’ន្តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៤) សរណស្សេវ គមនីយតោ យំ វុត្តំ ‘‘គមនាការទស្សនត្ថំ តុ សរណវចន’’ន្តិ, តំ ន យុត្តមិតិ ចេ. តំ នាយុត្តំ. កស្មា? តទត្ថសម្ភវា ឯវ. តត្រាបិ ហិ តស្ស អត្ថោ សម្ភវតិ, យតោ បុព្ពសទិសមេវ អប្បយុត្តោបិ បយុត្តោ វិយ វេទិតព្ពោ. ឥតរថា ហិ បុព្ពេ វុត្តទោសប្បសង្គោ ឯវ សិយា, តស្មា យថានុសិដ្ឋមេវ គហេតព្ពំ.

អយំ គមនីយទីបនា.

ធម្មសង្ឃសរណវិភាវនា

ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘ធម្មំ សរណមិច្ចាទិ, ទ្វយេបេស នយោ មតោ’’តិ ឯត្ថ វុច្ចតេ – យ្វាយំ ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯត្ថ អត្ថវណ្ណនានយោ វុត្តោ, ‘‘ធម្មំ សរណំ គច្ឆាមិ, សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ ឯតស្មិម្បិ បទទ្វយេ ឯសោវ វេទិតព្ពោ. តត្រាបិ ហិ ធម្មសង្ឃានំ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច វិភាវនមត្តមេវ អសទិសំ, សេសំ វុត្តសទិសមេវ. យតោ យទេវេត្ថ អសទិសំ, តំ វុច្ចតេ – មគ្គផលនិព្ពានានិ ធម្មោតិ ឯកេ. ភាវិតមគ្គានំ សច្ឆិកតនិព្ពានានញ្ច អបាយេសុ អបតនភាវេន ធារណតោ បរមស្សាសវិធានតោ ច មគ្គវិរាគា ឯវ ឥមស្មិំ អត្ថេ ធម្មោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, អគ្គប្បសាទសុត្តញ្ចេវ សាធកំ. វុត្តញ្ចេត្ថ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ ឯវមាទិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

ចតុព្ពិធអរិយមគ្គសមង្គីនំ ចតុសាមញ្ញផលសមធិវាសិតខន្ធសន្តានានញ្ច បុគ្គលានំ សមូហោ ទិដ្ឋិសីលសង្ឃាតេន សំហតត្តា សង្ឃោ. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា –

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, អានន្ទ, យេ វោ មយា ធម្មា អភិញ្ញា ទេសិតា, សេយ្យថិទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, បស្សសិ នោ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមេសុ ធម្មេសុ ទ្វេបិ ភិក្ខូ នានាវាទេ’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣).

អយញ្ហិ បរមត្ថសង្ឃោ សរណន្តិ គមនីយោ. សុត្តេ ច ‘‘អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤, ១៨១) វុត្តោ. ឯតំ បន សរណំ គតស្ស អញ្ញស្មិម្បិ ភិក្ខុសង្ឃេ វា ភិក្ខុនិសង្ឃេ វា ពុទ្ធប្បមុខេ វា សង្ឃេ សម្មុតិសង្ឃេ វា ចតុវគ្គាទិភេទេ ឯកបុគ្គលេបិ វា ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតេ វន្ទនាទិកិរិយាយ សរណគមនំ នេវ ភិជ្ជតិ ន សំកិលិស្សតិ, អយមេត្ថ វិសេសោ. វុត្តាវសេសន្តុ ឥមស្ស ទុតិយស្ស ច សរណគមនស្ស ភេទាភេទាទិវិធានំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវ ‘‘ធម្មំ សរណមិច្ចាទិ, ទ្វយេបេស នយោ មតោ’’តិ ឯតស្ស វណ្ណនា.

អនុបុព្ពវវត្ថានការណនិទ្ទេសោ

ឥទានិ អនុបុព្ពវវត្ថានេ, ការណញ្ច វិនិទ្ទិសេតិ ឯត្ថ ឯតេសុ ច តីសុ សរណវចនេសុ សព្ពសត្តានំ អគ្គោតិ កត្វា បឋមំ ពុទ្ធោ, តប្បភវតោ តទុបទេសិតតោ ច អនន្តរំ ធម្មោ, តស្ស ធម្មស្ស អាធារកតោ តទាសេវនតោ ច អន្តេ សង្ឃោ. សព្ពសត្តានំ វា ហិតេ និយោជកោតិ កត្វា បឋមំ ពុទ្ធោ, តប្បភវតោ សព្ពសត្តហិតត្តា អនន្តរំ ធម្មោ, ហិតាធិគមាយ បដិបន្នោ អធិគតហិតោ ចាតិ កត្វា អន្តេ សង្ឃោ សរណភាវេន វវត្ថបេត្វា បកាសិតោតិ ឯវំ អនុបុព្ពវវត្ថានេ ការណញ្ច វិនិទ្ទិសេ.

ឧបមាបកាសនា

ឥទានិ យម្បិ វុត្តំ ‘‘សរណត្តយមេតញ្ច, ឧបមាហិ បកាសយេ’’តិ, តម្បិ វុច្ចតេ – ឯត្ថ បន បុណ្ណចន្ទោ វិយ ពុទ្ធោ, ចន្ទកិរណនិករោ វិយ តេន ទេសិតោ ធម្មោ, បុណ្ណចន្ទកិរណសមុប្បាទិតបីណិតោ លោកោ វិយ សង្ឃោ. ពាលសូរិយោ វិយ ពុទ្ធោ, តស្ស រស្មិជាលមិវ វុត្តប្បការោ ធម្មោ, តេន វិហតន្ធការោ លោកោ វិយ សង្ឃោ. វនទាហកបុរិសោ វិយ ពុទ្ធោ, វនទហនគ្គិ វិយ កិលេសវនទហនោ ធម្មោ, ទឌ្ឍវនត្តា ខេត្តភូតោ វិយ ភូមិភាគោ ទឌ្ឍកិលេសត្តា បុញ្ញក្ខេត្តភូតោ សង្ឃោ. មហាមេឃោ វិយ ពុទ្ធោ, សលិលវុដ្ឋិ វិយ ធម្មោ, វុដ្ឋិនិបាតូបសមិតរេណុ វិយ ជនបទោ ឧបសមិតកិលេសរេណុ សង្ឃោ. សុសារថិ វិយ ពុទ្ធោ, អស្សាជានីយវិនយូបាយោ វិយ ធម្មោ, សុវិនីតស្សាជានីយសមូហោ វិយ សង្ឃោ. សព្ពទិដ្ឋិសល្លុទ្ធរណតោ សល្លកត្តោ វិយ ពុទ្ធោ, សល្លុទ្ធរណូបាយោ វិយ ធម្មោ, សមុទ្ធដសល្លោ វិយ ជនោ សមុទ្ធដទិដ្ឋិសល្លោ សង្ឃោ. មោហបដលសមុប្បាដនតោ វា សាលាកិយោ វិយ ពុទ្ធោ, បដលសមុប្បាដនុបាយោ វិយ ធម្មោ, សមុប្បាដិតបដលោ វិប្បសន្នលោចនោ វិយ ជនោ សមុប្បាដិតមោហបដលោ វិប្បសន្នញាណលោចនោ សង្ឃោ. សានុសយកិលេសព្យាធិហរណសមត្ថតាយ វា កុសលោ វេជ្ជោ វិយ ពុទ្ធោ, សម្មា បយុត្តភេសជ្ជមិវ ធម្មោ, ភេសជ្ជបយោគេន សមុបសន្តព្យាធិ វិយ ជនសមុទាយោ សមុបសន្តកិលេសព្យាធានុសយោ សង្ឃោ.

អថ វា សុទេសកោ វិយ ពុទ្ធោ, សុមគ្គោ វិយ ខេមន្តភូមិ វិយ ច ធម្មោ, មគ្គប្បដិបន្នោ ខេមន្តភូមិប្បត្តោ វិយ សង្ឃោ. សុនាវិកោ វិយ ពុទ្ធោ, នាវា វិយ ធម្មោ, បារប្បត្តោ សម្បត្តិកោ វិយ ជនោ សង្ឃោ. ហិមវា វិយ ពុទ្ធោ, តប្បភវោសធមិវ ធម្មោ, ឱសធូបភោគេន និរាមយោ វិយ ជនោ សង្ឃោ. ធនទោ វិយ ពុទ្ធោ, ធនំ វិយ ធម្មោ, យថាធិប្បាយំ លទ្ធធនោ វិយ ជនោ សម្មាលទ្ធអរិយធនោ សង្ឃោ. និធិទស្សនកោ វិយ ពុទ្ធោ, និធិ វិយ ធម្មោ, និធិប្បត្តោ វិយ ជនោ សង្ឃោ.

អបិច អភយទោ វិយ វីរបុរិសោ ពុទ្ធោ, អភយមិវ ធម្មោ, សម្បត្តាភយោ វិយ ជនោ អច្ចន្តសព្ពភយោ សង្ឃោ. អស្សាសកោ វិយ ពុទ្ធោ, អស្សាសោ វិយ ធម្មោ, អស្សត្ថជនោ វិយ សង្ឃោ. សុមិត្តោ វិយ ពុទ្ធោ, ហិតូបទេសោ វិយ ធម្មោ, ហិតូបយោគេន បត្តសទត្ថោ វិយ ជនោ សង្ឃោ. ធនាករោ វិយ ពុទ្ធោ, ធនសារោ វិយ ធម្មោ, ធនសារូបភោគោ វិយ ជនោ សង្ឃោ. រាជកុមារន្ហាបកោ វិយ ពុទ្ធោ, សីសន្ហានសលិលំ វិយ ធម្មោ, សុន្ហាតរាជកុមារវគ្គោ វិយ សទ្ធម្មសលិលសុន្ហាតោ សង្ឃោ. អលង្ការការកោ វិយ ពុទ្ធោ, អលង្ការោ វិយ ធម្មោ, អលង្កតរាជបុត្តគណោ វិយ សទ្ធម្មាលង្កតោ សង្ឃោ. ចន្ទនរុក្ខោ វិយ ពុទ្ធោ, តប្បភវគន្ធោ វិយ ធម្មោ, ចន្ទនុបភោគេន សន្តបរិឡាហោ វិយ ជនោ សទ្ធម្មូបភោគេន សន្តបរិឡាហោ សង្ឃោ. ទាយជ្ជសម្បទានកោ វិយ បិតា ពុទ្ធោ, ទាយជ្ជំ វិយ ធម្មោ, ទាយជ្ជហរោ បុត្តវគ្គោ វិយ សទ្ធម្មទាយជ្ជហរោ សង្ឃោ. វិកសិតបទុមំ វិយ ពុទ្ធោ, តប្បភវមធុ វិយ ធម្មោ, តទុបភោគីភមរគណោ វិយ សង្ឃោ. ឯវំ សរណត្តយមេតញ្ច, ឧបមាហិ បកាសយេ.

ឯត្តាវតា ច យា បុព្ពេ ‘‘កេន កត្ថ កទា កស្មា, ភាសិតំ សរណត្តយ’’ន្តិអាទីហិ ចតូហិ គាថាហិ អត្ថវណ្ណនាយ មាតិកា និក្ខិត្តា, សា អត្ថតោ បកាសិតា ហោតីតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកបាឋ-អដ្ឋកថាយ

សរណត្តយវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សិក្ខាបទវណ្ណនា

សិក្ខាបទបាឋមាតិកា

ឯវំ សរណគមនេហិ សាសនោតារំ ទស្សេត្វា សាសនំ ឱតិណ្ណេន ឧបាសកេន វា បព្ពជិតេន វា យេសុ សិក្ខាបទេសុ បឋមំ សិក្ខិតព្ពំ, តានិ ទស្សេតុំ និក្ខិត្តស្ស សិក្ខាបទបាឋស្ស ឥទានិ វណ្ណនត្ថំ អយំ មាតិកា –

‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តានេតានិ តំ នយំ;

វត្វា កត្វា វវត្ថានំ, សាធារណវិសេសតោ.

‘‘បកតិយា ច យំ វជ្ជំ, វជ្ជំ បណ្ណត្តិយា ច យំ;

វវត្ថបេត្វា តំ កត្វា, បទានំ ព្យញ្ជនត្ថតោ.

‘‘សាធារណានំ សព្ពេសំ, សាធារណវិភាវនំ;

អថ បញ្ចសុ បុព្ពេសុ, វិសេសត្ថប្បកាសតោ.

‘‘បាណាតិបាតបភុតិ-ហេកតានានតាទិតោ;

អារម្មណាទានភេទា, មហាសាវជ្ជតោ តថា.

‘‘បយោគង្គសមុដ្ឋានា, វេទនាមូលកម្មតោ;

វិរមតោ ច ផលតោ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

‘‘យោជេតព្ពំ តតោ យុត្តំ, បច្ឆិមេស្វបិ បញ្ចសុ;

អាវេណិកញ្ច វត្តព្ពំ, ញេយ្យា ហីនាទិតាបិ ចា’’តិ.

តត្ថ ឯតានិ បាណាតិបាតាវេរមណីតិអាទីនិ ទស សិក្ខាបទានិ ភគវតា ឯវ វុត្តានិ, ន សាវកាទីហិ. តានិ ច សាវត្ថិយំ វុត្តានិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ អាយស្មន្តំ រាហុលំ បព្ពាជេត្វា កបិលវត្ថុតោ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តេន សាមណេរានំ សិក្ខាបទវវត្ថាបនត្ថំ. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘អថ ខោ ភគវា កបិលវត្ថុស្មិំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន សាវត្ថិ តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ យេន សាវត្ថិ តទវសរិ. តត្រ សុទំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន …បេ… អថ ខោ សាមណេរានំ ឯតទហោសិ – ‘កតិ នុ ខោ អម្ហាកំ សិក្ខាបទានិ, កត្ថ ច អម្ហេហិ សិក្ខិតព្ព’’’ន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សាមណេរានំ ទស សិក្ខាបទានិ, តេសុ ច សាមណេរេហិ សិក្ខិតុំ, បាណាតិបាតាវេរមណី…បេ… ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា វេរមណី’’តិ (មហាវ. ១០៥).

តានេតានិ ‘‘សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (ទី. និ. ១.១៩៣; ម. និ. ២.២៤; វិភ. ៥០៨) សុត្តានុសារេន សរណគមនេសុ ច ទស្សិតបាឋានុសារេន ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯវំ វាចនាមគ្គំ អារោបិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវំ តាវ ‘‘យេន យត្ថ យទា យស្មា, វុត្តានេតានិ តំ នយំ វត្វា’’តិ សោ នយោ ទដ្ឋព្ពោ.

សាធារណវិសេសវវត្ថានំ

ឯត្ថ ច អាទិតោ ទ្វេ ចតុត្ថបញ្ចមានិ ឧបាសកានំ សាមណេរានញ្ច សាធារណានិ និច្ចសីលវសេន. ឧបោសថសីលវសេន បន ឧបាសកានំ សត្តមដ្ឋមំ ចេកំ អង្គំ កត្វា សព្ពបច្ឆិមវជ្ជានិ សព្ពានិបិ សាមណេរេហិ សាធារណានិ, បច្ឆិមំ បន សាមណេរានមេវ វិសេសភូតន្តិ ឯវំ សាធារណវិសេសតោ វវត្ថានំ កាតព្ពំ. បុរិមានិ ចេត្ថ បញ្ច ឯកន្តអកុសលចិត្តសមុដ្ឋានត្តា បាណាតិបាតាទីនំ បកតិវជ្ជតោ វេរមណិយា, សេសានិ បណ្ណត្តិវជ្ជតោតិ ឯវំ បកតិយា ច យំ វជ្ជំ, វជ្ជំ បណ្ណត្តិយា ច យំ, តំ វវត្ថបេតព្ពំ.

សាធារណវិភាវនា

យស្មា ចេត្ថ ‘‘វេរមណិសិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឯតានិ សព្ពសាធារណានិ បទានិ, តស្មា ឯតេសំ បទានំ ព្យញ្ជនតោ ច អត្ថតោ ច អយំ សាធារណវិភាវនា វេទិតព្ពា –

តត្ថ ព្យញ្ជនតោ តាវ វេរំ មណតីតិ វេរមណី, វេរំ បជហតិ, វិនោទេតិ, ព្យន្តីករោតិ, អនភាវំ គមេតីតិ អត្ថោ. វិរមតិ វា ឯតាយ ករណភូតាយ វេរម្ហា បុគ្គលោតិ, វិការស្ស វេការំ កត្វា វេរមណី. តេនេវ ចេត្ថ ‘‘វេរមណិសិក្ខាបទំ វិរមណិសិក្ខាបទ’’ន្តិ ទ្វិធា សជ្ឈាយំ ករោន្តិ. សិក្ខិតព្ពាតិ សិក្ខា, បជ្ជតេ អនេនាតិ បទំ. សិក្ខាយ បទំ សិក្ខាបទំ, សិក្ខាយ អធិគមូបាយោតិ អត្ថោ. អថ វា មូលំ និស្សយោ បតិដ្ឋាតិ វុត្តំ ហោតិ. វេរមណី ឯវ សិក្ខាបទំ វេរមណិសិក្ខាបទំ, វិរមណិសិក្ខាបទំ វា ទុតិយេន នយេន. សម្មា អាទិយាមិ សមាទិយាមិ, អវីតិក្កមនាធិប្បាយេន អខណ្ឌការិតាយ អច្ឆិទ្ទការិតាយ អសពលការិតាយ ច អាទិយាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អត្ថតោ បន វេរមណីតិ កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ, សា បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស ‘‘យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតិ បដិវិរតិ វេរមណី អកិរិយា អករណំ អនជ្ឈាបត្តិ វេលាអនតិក្កមោ សេតុឃាតោ’’តិ ឯវមាទិនា (វិភ. ៧០៤) នយេន វិភង្គេ វុត្តា. កាមញ្ចេសា វេរមណី នាម លោកុត្តរាបិ អត្ថិ, ឥធ បន សមាទិយាមីតិ វុត្តត្តា សមាទានវសេន បវត្តារហា, តស្មា សា ន ហោតីតិ កាមាវចរកុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតីតិ វុត្តា.

សិក្ខាតិ តិស្សោ សិក្ខា អធិសីលសិក្ខា, អធិចិត្តសិក្ខា, អធិបញ្ញាសិក្ខាតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ សម្បត្តវិរតិសីលំ លោកិកា វិបស្សនា រូបារូបឈានានិ អរិយមគ្គោ ច សិក្ខាតិ អធិប្បេតា. យថាហ –

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ…បេ… តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា.

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ…បេ… បញ្ចមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា.

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ អរូបបត្តិយា…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសហគតំ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា.

‘‘កតមេ ធម្មា សិក្ខា? យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ, ឥមេ ធម្មា សិក្ខា’’តិ (វិភ. ៧១២-៧១៣).

ឯតាសុ សិក្ខាសុ យាយ កាយចិ សិក្ខាយ បទំ អធិគមូបាយោ, អថ វា មូលំ និស្សយោ បតិដ្ឋាតិ សិក្ខាបទំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សីលំ និស្សាយ សីលេ បតិដ្ឋាយ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ’’តិ ឯវមាទិ (សំ. និ. ៥.១៨២). ឯវមេត្ថ សាធារណានំ បទានំ សាធារណា ព្យញ្ជនតោ អត្ថតោ ច វិភាវនា កាតព្ពា.

បុរិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា

ឥទានិ យំ វុត្តំ – ‘‘អថ បញ្ចសុ បុព្ពេសុ, វិសេសត្ថប្បកាសតោ…បេ… វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ’’តិ, តត្ថេតំ វុច្ចតិ – បាណាតិបាតោតិ ឯត្ថ តាវ បាណោតិ ជីវិតិន្ទ្រិយប្បដិពទ្ធា ខន្ធសន្តតិ, តំ វា ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ សត្តោ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ តស្ស បាណស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. អទិន្នាទានន្តិ ឯត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ, តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា ឯវ ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. អព្រហ្មចរិយន្តិ អសេដ្ឋចរិយំ, ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិមេថុនប្បដិសេវនា កាយទ្វារប្បវត្តា អសទ្ធម្មប្បដិសេវនដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា អព្រហ្មចរិយំ. មុសាវាទោតិ ឯត្ថ មុសាតិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជនកោ វចីបយោគោ កាយបយោគោ វា, វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានមេវ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា មិច្ឆាចេតនា មុសាវាទោ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បន សុរាតិ បញ្ច សុរា – បិដ្ឋសុរា, បូវសុរា, ឱទនសុរា, កិណ្ណបក្ខិត្តា, សម្ភារសំយុត្តា ចាតិ. មេរយម្បិ បុប្ផាសវោ, ផលាសវោ, គុឡាសវោ, មធ្វាសវោ, សម្ភារសំយុត្តោ ចាតិ បញ្ចវិធំ. មជ្ជន្តិ តទុភយមេវ មទនិយដ្ឋេន មជ្ជំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ អត្ថិ មទនិយំ, យេន បីតេន មត្តោ ហោតិ បមត្តោ, ឥទំ វុច្ចតិ មជ្ជំ. បមាទដ្ឋានន្តិ យាយ ចេតនាយ តំ បិវតិ អជ្ឈោហរតិ, សា ចេតនា មទប្បមាទហេតុតោ បមាទដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ, យតោ អជ្ឈោហរណាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា សុរាមេរយមជ្ជានំ អជ្ឈោហរណចេតនា ‘‘សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋាន’’ន្តិ វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវេត្ថ បាណាតិបាតប្បភុតីហិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឯកតានានតាទិវិនិច្ឆយំ

ឯកតានានតាទិតោតិ ឯត្ថ អាហ – កិំ បន វជ្ឈវធកប្បយោគចេតនាទីនំ ឯកតាយ បាណាតិបាតស្ស អញ្ញស្ស វា អទិន្នាទានាទិនោ ឯកត្តំ, នានតាយ នានត្តំ ហោតិ, ឧទាហុ នោតិ. កស្មា បនេតំ វុច្ចតិ? យទិ តាវ ឯកតាយ ឯកត្តំ, អថ យទា ឯកំ វជ្ឈំ ពហូ វធកា វធេន្តិ, ឯកោ វា វធកោ ពហុកេ វជ្ឈេ វធេតិ, ឯកេន វា សាហត្ថិកាទិនា បយោគេន ពហូ វជ្ឈា វធីយន្តិ, ឯកា វា ចេតនា ពហូនំ វជ្ឈានំ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគំ សមុដ្ឋាបេតិ, តទា ឯកេន បាណាតិបាតេន ភវិតព្ពំ. យទិ បន នានតាយ នានត្តំ. អថ យទា ឯកោ វធកោ ឯកស្សត្ថាយ ឯកំ បយោគំ ករោន្តោ ពហូ វជ្ឈេ វធេតិ, ពហូ វា វធកា ទេវទត្តយញ្ញទត្តសោមទត្តាទីនំ ពហូនមត្ថាយ ពហូ បយោគេ ករោន្តា ឯកមេវ ទេវទត្តំ យញ្ញទត្តំ សោមទត្តំ វា វធេន្តិ, ពហូហិ វា សាហត្ថិកាទីហិ បយោគេហិ ឯកោ វជ្ឈោ វធីយតិ. ពហូ វា ចេតនា ឯកស្សេវ វជ្ឈស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកបយោគំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តទា ពហូហិ បាណាតិបាតេហិ ភវិតព្ពំ. ឧភយម្បិ ចេតមយុត្តំ. អថ នេវ ឯតេសំ វជ្ឈាទីនំ ឯកតាយ ឯកត្តំ, នានតាយ នានត្តំ, អញ្ញថេវ តុ ឯកត្តំ នានត្តញ្ច ហោតិ, តំ វត្តព្ពំ បាណាតិបាតស្ស, ឯវំ សេសានម្បីតិ.

វុច្ចតេ – តត្ថ តាវ បាណាតិបាតស្ស ន វជ្ឈវធកាទីនំ បច្ចេកមេកតាយ ឯកតា, នានតាយ នានតា, កិន្តុ វជ្ឈវធកាទីនំ យុគនន្ធមេកតាយ ឯកតា, ទ្វិន្នម្បិ តុ តេសំ, តតោ អញ្ញតរស្ស វា នានតាយ នានតា. តថា ហិ ពហូសុ វធកេសុ ពហូហិ សរក្ខេបាទីហិ ឯកេន វា ឱបាតខណនាទិនា បយោគេន ពហូ វជ្ឈេ វធេន្តេសុបិ ពហូ បាណាតិបាតា ហោន្តិ. ឯកស្មិំ វធកេ ឯកេន, ពហូហិ វា បយោគេហិ តប្បយោគសមុដ្ឋាបិកាយ ច ឯកាយ, ពហូហិ វា ចេតនាហិ ពហូ វជ្ឈេ វធេន្តេបិ ពហូ បាណាតិបាតា ហោន្តិ, ពហូសុ ច វធកេសុ យថាវុត្តប្បការេហិ ពហូហិ, ឯកេន វា បយោគេន ឯកំ វជ្ឈំ វធេន្តេសុបិ ពហូ បាណាតិបាតា ហោន្តិ. ឯស នយោ អទិន្នាទានាទីសុបីតិ. ឯវមេត្ថ ឯកតានានតាទិតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អារម្មណតោតិ បាណាតិបាតោ ចេត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណោ. អទិន្នាទានអព្រហ្មចរិយសុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានានិ រូបធម្មេសុ រូបាយតនាទិអញ្ញតរសង្ខារារម្មណានិ. មុសាវាទោ យស្ស មុសា ភណតិ, តមារភិត្វា បវត្តនតោ សត្តារម្មណោ. អព្រហ្មចរិយម្បិ សត្តារម្មណន្តិ ឯកេ. អទិន្នាទានញ្ច យទា សត្តោ ហរិតព្ពោ ហោតិ, តទា សត្តារម្មណន្តិ. អបិ ចេត្ថ សង្ខារវសេនេវ សត្តារម្មណំ, ន បណ្ណត្តិវសេនាតិ. ឯវមេត្ថ អារម្មណតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អាទានតោតិ បាណាតិបាតាវេរមណិសិក្ខាបទាទីនិ ចេតានិ សាមណេរេន ភិក្ខុសន្តិកេ សមាទិន្នានេវ សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, ឧបាសកេន បន អត្តនា សមាទិយន្តេនាបិ សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, បរស្ស សន្តិកេ សមាទិយន្តេនាបិ. ឯកជ្ឈំ សមាទិន្នានិបិ សមាទិន្នានិ ហោន្តិ, បច្ចេកំ សមាទិន្នានិបិ. កិន្តុ នានំ ឯកជ្ឈំ សមាទិយតោ ឯកាយេវ វិរតិ, ឯកាវ ចេតនា ហោតិ, កិច្ចវសេន បនេតាសំ បញ្ចវិធត្តំ វិញ្ញាយតិ. បច្ចេកំ សមាទិយតោ បន បញ្ចេវ វិរតិយោ, បញ្ច ច ចេតនា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. ឯវមេត្ថ អាទានតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ភេទតោតិ សាមណេរានញ្ចេត្ថ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សព្ពានិបិ ភិន្នានិ ហោន្តិ. បារាជិកដ្ឋានិយានិ ហិ តានិ តេសំ, យំ តំ វីតិក្កន្តំ ហោតិ, តេនេវ កម្មពទ្ធោ. គហដ្ឋានំ បន ឯកស្មិំ ភិន្នេ ឯកមេវ ភិន្នំ ហោតិ, យតោ តេសំ តំសមាទានេនេវ បុន បញ្ចង្គិកត្តំ សីលស្ស សម្បជ្ជតិ. អបរេ បនាហុ – ‘‘វិសុំ វិសុំ សមាទិន្នេសុ ឯកស្មិំ ភិន្នេ ឯកមេវ ភិន្នំ ហោតិ, ‘បញ្ចង្គសមន្នាគតំ សីលំ សមាទិយាមី’តិ ឯវំ បន ឯកតោ សមាទិន្នេសុ ឯកស្មិំ ភិន្នេ សេសានិបិ សព្ពានិ ភិន្នានិ ហោន្តិ. កស្មា? សមាទិន្នស្ស អភិន្នត្តា, យំ តំ វីតិក្កន្តំ, តេនេវ កម្មពទ្ធោ’’តិ. ឯវមេត្ថ ភេទតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

មហាសាវជ្ជតោតិ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ បាណាតិបាតោ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ បន មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ បាណាតិបាតោ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានន្តុ សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជតា, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជតា ច វេទិតព្ពា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អបិ ចេត្ថ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានមេវ មហាសាវជ្ជំ, ន តថា បាណាតិបាតាទយោ. កស្មា? មនុស្សភូតស្សាបិ ឧម្មត្តកភាវសំវត្តនេន អរិយធម្មន្តរាយករណតោតិ. ឯវមេត្ថ មហាសាវជ្ជតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

បយោគតោតិ ឯត្ថ ច បាណាតិបាតស្ស សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ ឆប្បយោគា. តត្ថ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណំ សាហត្ថិកោ បយោគោ, សោ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧទ្ទិស្សកេ យំ ឧទ្ទិស្ស បហរតិ, តស្សេវ មរណេន កម្មុនា ពជ្ឈតិ. ‘‘យោ កោចិ មរតូ’’តិ ឯវំ អនុទ្ទិស្សកេ បហារបច្ចយា យស្ស កស្សចិ មរណេន. ឧភយថាបិ ច បហរិតមត្តេ វា មរតុ, បច្ឆា វា តេនេវ រោគេន, បហរិតក្ខណេ ឯវ កម្មុនា ពជ្ឈតិ. មរណាធិប្បាយេន ច បហារំ ទត្វា តេន អមតស្ស បុន អញ្ញេន ចិត្តេន បហារេ ទិន្នេ បច្ឆាបិ យទិ បឋមបហារេនេវ មរតិ, តទា ឯវ កម្មុនា ពទ្ធោ ហោតិ. អថ ទុតិយបហារេន, នត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឧភយេហិ មតេបិ បឋមបហារេនេវ កម្មុនា ពទ្ធោ, ឧភយេហិបិ អមតេ នេវត្ថិ បាណាតិបាតោ. ឯស នយោ ពហុកេហិបិ ឯកស្ស បហារេ ទិន្នេ. តត្រាបិ ហិ យស្ស បហារេន មរតិ, តស្សេវ កម្មពទ្ធោ ហោតិ.

អធិដ្ឋហិត្វា បន អាណាបនំ អាណត្តិកោ បយោគោ. តត្ថបិ សាហត្ថិកេ បយោគេ វុត្តនយេនេវ កម្មពទ្ធោ អនុស្សរិតព្ពោ. ឆព្ពិធោ ចេត្ថ និយមោ វេទិតព្ពោ –

‘‘វត្ថុ កាលោ ច ឱកាសោ, អាវុធំ ឥរិយាបថោ;

កិរិយាវិសេសោតិ ឥមេ, ឆ អាណត្តិនិយាមកា’’តិ. (បាចិ. អដ្ឋ. ២.១៧៤);

តត្ថ វត្ថូតិ មារេតព្ពោ បាណោ. កាលោតិ បុព្ពណ្ហសាយន្ហាទិកាលោ ច, យោព្ពនថាវរិយាទិកាលោ ច. ឱកាសោតិ គាមោ វា និគមោ វា វនំ វា រច្ឆា វា សិង្ឃាដកំ វាតិ ឯវមាទិ. អាវុធន្តិ អសិ វា ឧសុ វា សត្តិ វាតិ ឯវមាទិ. ឥរិយាបថោតិ មារេតព្ពស្ស មារកស្ស ច ឋានំ វា និសជ្ជា វាតិ ឯវមាទិ.

កិរិយាវិសេសោតិ វិជ្ឈនំ វា ឆេទនំ វា ភេទនំ វា សង្ខមុណ្ឌិកំ វាតិ ឯវមាទិ. យទិ ហិ វត្ថុំ វិសំវាទេត្វា ‘‘យំ មារេហី’’តិ អាណត្តោ, តតោ អញ្ញំ មារេតិ, អាណាបកស្ស នត្ថិ កម្មពទ្ធោ. អថ វត្ថុំ អវិសំវាទេត្វា មារេតិ, អាណាបកស្ស អាណត្តិក្ខណេ អាណត្តស្ស មារណក្ខណេតិ ឧភយេសម្បិ កម្មពទ្ធោ. ឯស នយោ កាលាទីសុបិ.

មារណត្ថន្តុ កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា បហរណនិស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយោ បយោគោ. សោបិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ ឯវ, កម្មពទ្ធោ ចេត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

មារណត្ថមេវ ឱបាតខណនំ, អបស្សេនឧបនិក្ខិបនំ, ភេសជ្ជវិសយន្តាទិប្បយោជនំ វា ថាវរោ បយោគោ. សោបិ ឧទ្ទិស្សានុទ្ទិស្សភេទតោ ទុវិធោ, យតោ តត្ថបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ កម្មពទ្ធោ វេទិតព្ពោ. អយន្តុ វិសេសោ – មូលដ្ឋេន ឱបាតាទីសុ បរេសំ មូលេន វា មុធា វា ទិន្នេសុបិ យទិ តប្បច្ចយា កោចិ មរតិ, មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពទ្ធោ. យទិបិ ច តេន អញ្ញេន វា តត្ថ ឱបាតេ វិនាសេត្វា ភូមិសមេ កតេបិ បំសុធោវកា វា បំសុំ គណ្ហន្តា, មូលខណកា វា មូលានិ ខណន្តា អាវាដំ ករោន្តិ, ទេវេ វា វស្សន្តេ កទ្ទមោ ជាយតិ, តត្ថ ច កោចិ ឱតរិត្វា វា លគ្គិត្វា វា មរតិ, មូលដ្ឋស្សេវ កម្មពទ្ធោ. យទិ បន យេន លទ្ធំ, សោ អញ្ញោ វា តំ វិត្ថដតរំ គម្ភីរតរំ វា ករោតិ, តប្បច្ចយាវ កោចិ មរតិ, ឧភយេសម្បិ កម្មពទ្ធោ. យថា តុ មូលានិ មូលេហិ សំសន្ទន្តិ, តថា តត្រ ថលេ កតេ មុច្ចតិ. ឯវំ អបស្សេនាទីសុបិ យាវ តេសំ បវត្តិ, តាវ យថាសម្ភវំ កម្មពទ្ធោ វេទិតព្ពោ.

មារណត្ថំ បន វិជ្ជាបរិជប្បនំ វិជ្ជាមយោ បយោគោ. ទាឋាវុធាទីនំ ទាឋាកោដនាទិមិវ មារណត្ថំ កម្មវិបាកជិទ្ធិវិការករណំ ឥទ្ធិមយោ បយោគោតិ. អទិន្នាទានស្ស តុ ថេយ្យបសយ្ហបដិច្ឆន្នបរិកប្បកុសាវហារវសប្បវត្តា សាហត្ថិកាណត្តិកាទយោ បយោគា, តេសម្បិ វុត្តានុសារេនេវ បភេទោ វេទិតព្ពោ. អព្រហ្មចរិយាទីនំ តិណ្ណម្បិ សាហត្ថិកោ ឯវ បយោគោ លព្ភតីតិ. ឯវមេត្ថ បយោគតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អង្គតោតិ ឯត្ថ ច បាណាតិបាតស្ស បញ្ច អង្គានិ ភវន្តិ – បាណោ ច ហោតិ, បាណសញ្ញី ច, វធកចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, វាយមតិ, តេន ច មរតីតិ. អទិន្នាទានស្សាបិ បញ្ចេវ – បរបរិគ្គហិតញ្ច ហោតិ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញី ច, ថេយ្យចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, វាយមតិ, តេន ច អាទាតព្ពំ អាទានំ គច្ឆតីតិ. អព្រហ្មចរិយស្ស បន ចត្តារិ អង្គានិ ភវន្តិ – អជ្ឈាចរិយវត្ថុ ច ហោតិ, តត្ថ ច សេវនចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, សេវនបច្ចយា បយោគញ្ច សមាបជ្ជតិ, សាទិយតិ ចាតិ, តថា បរេសំ ទ្វិន្នម្បិ. តត្ថ មុសាវាទស្ស តាវ មុសា ច ហោតិ តំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, តជ្ជោ ច វាយាមោ, បរវិសំវាទនញ្ច វិញ្ញាបយមានា វិញ្ញត្តិ បវត្តតីតិ ចត្តារិ អង្គានិ វេទិតព្ពានិ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានស្ស បន សុរាទីនញ្ច អញ្ញតរំ ហោតិ មទនីយបាតុកម្យតាចិត្តញ្ច បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ, តជ្ជញ្ច វាយាមំ អាបជ្ជតិ, បីតេ ច បវិសតីតិ ឥមានិ ចត្តារិ អង្គានីតិ. ឯវមេត្ថ អង្គតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

សមុដ្ឋានតោតិ បាណាតិបាតអទិន្នាទានមុសាវាទា ចេត្ថ កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ចាតិ តិសមុដ្ឋានា ហោន្តិ. អព្រហ្មចរិយំ កាយចិត្តវសេន ឯកសមុដ្ឋានមេវ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយតោ ច, កាយចិត្តតោ ចាតិ ទ្វិសមុដ្ឋានន្តិ. ឯវមេត្ថ សមុដ្ឋានតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

វេទនាតោតិ ឯត្ថ ច បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនាសម្បយុត្តោវ. អទិន្នាទានំ តីសុ វេទនាសុ អញ្ញតរវេទនាសម្បយុត្តំ, តថា មុសាវាទោ. ឥតរានិ ទ្វេ សុខាយ វា អទុក្ខមសុខាយ វា វេទនាយ សម្បយុត្តានីតិ. ឯវមេត្ថ វេទនាតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

មូលតោតិ បាណាតិបាតោ ចេត្ថ ទោសមោហមូលោ. អទិន្នាទានមុសាវាទា លោភមោហមូលា វា ទោសមោហមូលា វា. ឥតរានិ ទ្វេ លោភមោហមូលានីតិ. ឯវមេត្ថ មូលតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

កម្មតោតិ បាណាតិបាតអទិន្នាទានអព្រហ្មចរិយានិ ចេត្ថ កាយកម្មមេវ កម្មបថប្បត្តានេវ ច, មុសាវាទោ វចីកម្មមេវ. យោ បន អត្ថភញ្ជកោ, សោ កម្មបថប្បត្តោ. ឥតរោ កម្មមេវ. សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានំ កាយកម្មមេវាតិ. ឯវមេត្ថ កម្មតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

វិរមតោតិ ឯត្ថ អាហ ‘‘បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តោ កុតោ វិរមតី’’តិ? វុច្ចតេ – សមាទានវសេន តាវ វិរមន្តោ អត្តនោ វា បរេសំ វា បាណាតិបាតាទិអកុសលតោ វិរមតិ. កិមារភិត្វា? យតោ វិរមតិ, តទេវ. សម្បត្តវសេនាបិ វិរមន្តោ វុត្តប្បការាកុសលតោវ. កិមារភិត្វា? បាណាតិបាតាទីនំ វុត្តារម្មណានេវ. កេចិ បន ភណន្តិ ‘‘សុរាមេរយមជ្ជសង្ខាតេ សង្ខារេ អារភិត្វា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា វិរមតិ, សត្តសង្ខារេសុ យំ បន អវហរិតព្ពំ ភញ្ជិតព្ពញ្ច, តំ អារភិត្វា អទិន្នាទានា មុសាវាទា ច, សត្តេយេវារភិត្វា បាណាតិបាតា អព្រហ្មចរិយា ចា’’តិ. តទញ្ញេ ‘‘ឯវំ សន្តេ ‘អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករេយ្យ, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានេយ្យា’តិ ឯវំទិដ្ឋិកា ហុត្វា អនិច្ឆមានា យទេវ បជហតិ, តំ អត្តនោ បាណាតិបាតាទិអកុសលមេវារភិត្វា វិរមតី’’តិ វទន្តិ. តទយុត្តំ. កស្មា? តស្ស បច្ចុប្បន្នាភាវតោ ពហិទ្ធាភាវតោ ច. សិក្ខាបទានញ្ហិ វិភង្គបាឋេ ‘‘បញ្ចន្នំ សិក្ខាបទានំ កតិ កុសលា…បេ… កតិ អរណា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘កុសលាយេវ, សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’’តិ (វិភ. ៧១៦) ឯវំ បវត្តមានេ វិស្សជ្ជនេ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ ច ‘‘ពហិទ្ធារម្មណា’’តិ ច ឯវំ បច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណត្តំ វុត្តំ, តំ អត្តនោ បាណាតិបាតាទិអកុសលំ អារភិត្វា វិរមន្តស្ស ន យុជ្ជតិ. យំ បន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករេយ្យ, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានេយ្យា’’តិ. តត្ថ វុច្ចតេ – ន កិច្ចសាធនវសេន បវត្តេន្តោ អញ្ញំ ចិន្តេន្តោ អញ្ញំ ករោតីតិ វា, យញ្ច បជហតិ, តំ ន ជានាតីតិ វា វុច្ចតិ.

‘‘អារភិត្វាន អមតំ, ជហន្តោ សព្ពបាបកេ;

និទស្សនញ្ចេត្ថ ភវេ, មគ្គដ្ឋោរិយបុគ្គលោ’’តិ.

ឯវមេត្ថ វិរមតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ផលតោតិ សព្ពេ ឯវ ចេតេ បាណាតិបាតាទយោ ទុគ្គតិផលនិព្ពត្តកា ហោន្តិ, សុគតិយញ្ច អនិដ្ឋាកន្តាមនាបវិបាកនិព្ពត្តកា ហោន្តិ, សម្បរាយេ ទិដ្ឋធម្មេ ឯវ ច អវេសារជ្ជាទិផលនិព្ពត្តកា. អបិច ‘‘យោ សព្ពលហុសោ បាណាតិបាតស្ស វិបាកោ មនុស្សភូតស្ស អប្បាយុកសំវត្តនិកោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៨.៤០) ឯវមាទិនា នយេនេត្ថ ផលតោបិ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

អបិ ចេត្ថ បាណាតិបាតាទិវេរមណីនម្បិ សមុដ្ឋានវេទនាមូលកម្មផលតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តត្ថាយំ វិញ្ញាបនា – សព្ពា ឯវ ចេតា វេរមណិយោ ចតូហិ សមុដ្ឋហន្តិ កាយតោ, កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ ចាតិ. សព្ពា ឯវ ច សុខវេទនាសម្បយុត្តា វា, អទុក្ខមសុខវេទនាសម្បយុត្តា វា, អលោភាទោសមូលា វា អលោភាទោសាមោហមូលា វា. ចតស្សោបិ ចេត្ថ កាយកម្មំ, មុសាវាទាវេរមណី វចីកម្មំ, មគ្គក្ខណេ ច ចិត្តតោវ សមុដ្ឋហន្តិ, សព្ពាបិ មនោកម្មំ.

បាណាតិបាតា វេរមណិយា ចេត្ថ អង្គបច្ចង្គសម្បន្នតា អារោហបរិណាហសម្បត្តិតា ជវសម្បត្តិតា សុប្បតិដ្ឋិតបាទតា ចារុតា មុទុតា សុចិតា សូរតា មហព្ពលតា វិស្សត្ថវចនតា លោកបិយតា នេលតា អភេជ្ជបរិសតា អច្ឆម្ភិតា ទុប្បធំសិតា បរូបក្កមេន អមរណតា អនន្តបរិវារតា សុរូបតា សុសណ្ឋានតា អប្បាពាធតា អសោកិតា បិយេហិ មនាបេហិ សទ្ធិំ អវិប្បយោគតា ទីឃាយុកតាតិ ឯវមាទីនិ ផលានិ.