៥. មង្គលសុត្តវណ្ណនា

និក្ខេបប្បយោជនំ

ឥទានិ កុមារបញ្ហានន្តរំ និក្ខិត្តស្ស មង្គលសុត្តស្ស អត្ថវណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ, តស្ស ឥធ និក្ខេបប្បយោជនំ វត្វា អត្ថវណ្ណនំ ករិស្សាម. សេយ្យថិទំ – ឥទញ្ហិ សុត្តំ ឥមិនា អនុក្កមេន ភគវតា អវុត្តម្បិ យ្វាយំ សរណគមនេហិ សាសនោតារោ, សិក្ខាបទទ្វត្តិំសាការកុមារបញ្ហេហិ ច សីលសមាធិបញ្ញាប្បភេទនយោ ទស្សិតោ, សព្ពោបេស បរមមង្គលភូតោ, យតោ មង្គលត្ថិកេន ឯត្ថេវ អភិយោគោ កាតព្ពោ, សោ ចស្ស មង្គលភាវោ ឥមិនា សុត្តានុសារេន វេទិតព្ពោតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

ឥទមស្ស ឥធ និក្ខេបប្បយោជនំ.

បឋមមហាសង្គីតិកថា

ឯវំ និក្ខិត្តស្ស បនស្ស អត្ថវណ្ណនត្ថំ អយំ មាតិកា –

‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា, ចេតំ វត្វា ឥមំ វិធិំ;

ឯវមិច្ចាទិបាឋស្ស, អត្ថំ នានប្បការតោ.

‘‘វណ្ណយន្តោ សមុដ្ឋានំ, វត្វា យំ យត្ថ មង្គលំ;

វវត្ថបេត្វា តំ តស្ស, មង្គលត្តំ វិភាវយេ’’តិ.

តត្ថ ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា, ចេតំ វត្វា ឥមំ វិធិ’’ន្តិ អយំ តាវ អទ្ធគាថា យទិទំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ ឯកំ សមយំ ភគវា…បេ… ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសី’’តិ, ឥទំ វចនំ សន្ធាយ វុត្តា. ឥទញ្ហិ អនុស្សវវសេន វុត្តំ, សោ ច ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ, តស្មា នេទំ តស្ស ភគវតោ វចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. យតោ វត្តព្ពមេតំ ‘‘ឥទំ វចនំ កេន វុត្តំ, កទា, កស្មា ច វុត្ត’’ន្តិ. វុច្ចតេ – អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តំ, តញ្ច បឋមមហាសង្គីតិកាលេ.

បឋមមហាសង្គីតិ ចេសា សព្ពសុត្តនិទានកោសល្លត្ថមាទិតោ បភុតិ ឯវំ វេទិតព្ពា. ធម្មចក្កប្បវត្តនញ្ហិ អាទិំ កត្វា យាវ សុភទ្ទបរិព្ពាជកវិនយនា, កតពុទ្ធកិច្ចេ កុសិនារាយំ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ យមកសាលានមន្តរេ វិសាខបុណ្ណមទិវសេ បច្ចូសសមយេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតេ, ភគវតិ លោកនាថេ ភគវតោ បរិនិព្ពានេ សន្និបតិតានំ សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានំ សង្ឃត្ថេរោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សត្តាហបរិនិព្ពុតេ ភគវតិ សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន ‘‘អលំ, អាវុសោ, មា សោចិត្ថ, មា បរិទេវិត្ថ, សុមុត្តា មយំ តេន មហាសមណេន, ឧបទ្ទុតា ច ហោម ‘ឥទំ វោ កប្បតិ ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ, ឥទានិ បន មយំ យំ ឥច្ឆិស្សាម តំ ករិស្សាម, យំ ន ឥច្ឆិស្សាម ន តំ ករិស្សាមា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧; ទី. និ. ២.២៣២) វុត្តវចនមនុស្សរន្តោ ‘‘ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ បាបភិក្ខូ ‘អតីតសត្ថុកំ បាវចន’ន្តិ មញ្ញមានា បក្ខំ លភិត្វា ន ចិរស្សេវ សទ្ធម្មំ អន្តរធាបេយ្យុំ. យាវ ច ធម្មវិនយោ តិដ្ឋតិ, តាវ អនតីតសត្ថុកមេវ បាវចនំ ហោតិ. យថាហ ភគវា –

‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦).

‘‘យំនូនាហំ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យំ, យថយិទំ សាសនំ អទ្ធនិយំ អស្ស ចិរដ្ឋិតិកំ’’.

យញ្ចាហំ ភគវតា –

‘‘ធារេស្សសិ បន មេ ត្វំ, កស្សប, សាណានិ បំសុកូលានិ និព្ពសនានី’’តិ វត្វា ចីវរេ សាធារណបរិភោគេន ចេវ –

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមិ, កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេវ អាកង្ខតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ –

ឯវមាទិនា នយេន នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាប្បភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋបនេន ច អនុគ្គហិតោ, តស្ស មេ កិមញ្ញំ អាណណ្យំ ភវិស្សតិ? ‘‘ននុ មំ ភគវា រាជា វិយ សកកវចឥស្សរិយានុប្បទានេន អត្តនោ កុលវំសប្បតិដ្ឋាបកំ បុត្តំ ‘សទ្ធម្មវំសប្បតិដ្ឋាបកោ មេ អយំ ភវិស្សតី’តិ មន្ត្វា ឥមិនា អសាធារណេន អនុគ្គហេន អនុគ្គហេសី’’តិ ចិន្តយន្តោ ធម្មវិនយសង្គាយនត្ថំ ភិក្ខូនំ ឧស្សាហំ ជនេសិ? យថាហ –

‘‘អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ឯកមិទាហំ, អាវុសោ, សមយំ បាវាយ កុសិនារំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ បញ្ចមត្តេហិ ភិក្ខុសតេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២៣១; ចូឡវ. ៤៣៧) សព្ពំ សុភទ្ទកណ្ឌំ វិត្ថារេតព្ពំ.

តតោ បរំ អាហ –

‘‘ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាម, បុរេ អធម្មោ ទិប្បតិ, ធម្មោ បដិពាហិយ្យតិ, អវិនយោ ទិប្បតិ, វិនយោ បដិពាហិយ្យតិ, បុរេ អធម្មវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, ធម្មវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តិ, អវិនយវាទិនោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, វិនយវាទិនោ ទុព្ពលា ហោន្តី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧).

ភិក្ខូ អាហំសុ ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, ថេរោ ភិក្ខូ ឧច្ចិនតូ’’តិ. ថេរោ សកលនវង្គសត្ថុសាសនបរិយត្តិធរេ បុថុជ្ជនសោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិសុក្ខវិបស្សកខីណាសវភិក្ខូ អនេកសតេ អនេកសហស្សេ ច វជ្ជេត្វា តិបិដកសព្ពបរិយត្តិប្បភេទធរេ បដិសម្ភិទាប្បត្តេ មហានុភាវេ យេភុយ្យេន ភគវតា ឯតទគ្គំ អារោបិតេ តេវិជ្ជាទិភេទេ ខីណាសវភិក្ខូយេវ ឯកូនបញ្ចសតេ បរិគ្គហេសិ. យេ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ឯកេនូនបញ្ចអរហន្តសតានិ ឧច្ចិនី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧).

កិស្ស បន ថេរោ ឯកេនូនមកាសីតិ? អាយស្មតោ អានន្ទត្ថេរស្ស ឱកាសករណត្ថំ. តេន ហាយស្មតា សហាបិ វិនាបិ ន សក្កា ធម្មសង្គីតិ កាតុំ. សោ ហាយស្មា សេខោ សករណីយោ, តស្មា សហ ន សក្កា, យស្មា បនស្ស កិញ្ចិ ទសពលទេសិតំ សុត្តគេយ្យាទិកំ ភគវតោ អសម្មុខា បដិគ្គហិតំ នាម នត្ថិ, តស្មា វិនាបិ ន សក្កា. យទិ ឯវំ សេខោបិ សមានោ ធម្មសង្គីតិយា ពហូការត្តា ថេរេន ឧច្ចិនិតព្ពោ អស្ស, អថ កស្មា ន ឧច្ចិនិតោតិ? បរូបវាទវិវជ្ជនតោ. ថេរោ ហិ អាយស្មន្តេ អានន្ទេ អតិវិយ វិស្សត្ថោ អហោសិ. តថា ហិ នំ សិរស្មិំ បលិតេសុ ជាតេសុបិ ‘‘ន វាយំ កុមារកោ មត្តមញ្ញាសី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥៤) កុមារកវាទេន ឱវទតិ. សក្យកុលប្បសុតោ ចាយំ អាយស្មា តថាគតស្ស ភាតា ចូឡបិតុ បុត្តោ, តត្រ ភិក្ខូ ឆន្ទាគមនំ វិយ មញ្ញមានា ‘‘ពហូ អសេខបដិសម្ភិទាប្បត្តេ ភិក្ខូ ឋបេត្វា អានន្ទំ សេខបដិសម្ភិទាប្បត្តំ ថេរោ ឧច្ចិនី’’តិ ឧបវទេយ្យុំ. តំ បរូបវាទំ បរិវិវជ្ជេន្តោ ‘‘អានន្ទំ វិនា សង្គីតិ ន សក្កា កាតុំ, ភិក្ខូនំយេវ អនុមតិយា គហេស្សាមី’’តិ ន ឧច្ចិនិ.

អថ សយមេវ ភិក្ខូ អានន្ទស្សត្ថាយ ថេរំ យាចិំសុ. យថាហ –

‘‘ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ ឯតទវោចុំ – ‘អយំ, ភន្តេ, អាយស្មា អានន្ទោ កិញ្ចាបិ សេខោ, អភព្ពោ ឆន្ទា ទោសា មោហា ភយា អគតិំ គន្តុំ, ពហុ ចានេន ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មោ ច វិនយោ ច បរិយត្តោ, តេន ហិ, ភន្តេ, ថេរោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនតូ’តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តម្បិ អានន្ទំ ឧច្ចិនី’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៧).

ឯវំ ភិក្ខូនំ អនុមតិយា ឧច្ចិនិតេន តេនាយស្មតា សទ្ធិំ បញ្ចថេរសតានិ អហេសុំ.

អថ ខោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘កត្ថ នុ ខោ មយំ ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាមា’’តិ. អថ ខោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ ‘‘រាជគហំ ខោ មហាគោចរំ បហូតសេនាសនំ, យំនូន មយំ រាជគហេ វស្សំ វសន្តា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយេយ្យាម, នញ្ញេ ភិក្ខូ រាជគហេ វស្សំ ឧបគច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ. កស្មា បន នេសំ ឯតទហោសិ? ឥទំ អម្ហាកំ ថាវរកម្មំ, កោចិ វិសភាគបុគ្គលោ សង្ឃមជ្ឈំ បវិសិត្វា ឧក្កោដេយ្យាតិ. អថាយស្មា មហាកស្សបោ ញត្តិទុតិយេន កម្មេន សាវេសិ. តំ សង្គីតិក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤៣៧) វុត្តនយេនេវ ញាតព្ពំ.

អថ តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ សត្តសុ សាធុកីឡនទិវសេសុ សត្តសុ ច ធាតុបូជាទិវសេសុ វីតិវត្តេសុ ‘‘អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ, ឥទានិ គិម្ហានំ ទិយឌ្ឍោ មាសោ សេសោ, ឧបកដ្ឋា វស្សូបនាយិកា’’តិ មន្ត្វា មហាកស្សបត្ថេរោ ‘‘រាជគហំ, អាវុសោ, គច្ឆាមា’’តិ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុសង្ឃំ គហេត្វា ឯកំ មគ្គំ គតោ. អនុរុទ្ធត្ថេរោបិ ឧបឌ្ឍំ គហេត្វា ឯកំ មគ្គំ គតោ, អានន្ទត្ថេរោ បន ភគវតោ បត្តចីវរំ គហេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា រាជគហំ គន្តុកាមោ យេន សាវត្ថិ, តេន ចារិកំ បក្កាមិ. អានន្ទត្ថេរេន គតគតដ្ឋានេ មហាបរិទេវោ អហោសិ, ‘‘ភន្តេ អានន្ទ, កុហិំ សត្ថារំ ឋបេត្វា អាគតោសី’’តិ? អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អនុប្បត្តេ ថេរេ ភគវតោ បរិនិព្ពានសមយេ វិយ មហាបរិទេវោ អហោសិ.

តត្រ សុទំ អាយស្មា អានន្ទោ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តាយ ធម្មិយា កថាយ តំ មហាជនំ សញ្ញាបេត្វា ជេតវនំ បវិសិត្វា ទសពលេន វសិតគន្ធកុដិយា ទ្វារំ វិវរិត្វា មញ្ចបីឋំ នីហរិត្វា បប្ផោដេត្វា គន្ធកុដិំ សម្មជ្ជិត្វា មិលាតមាលាកចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា មញ្ចបីឋំ អតិហរិត្វា បុន យថាឋានេ ឋបេត្វា ភគវតោ ឋិតកាលេ ករណីយំ វត្តំ សព្ពមកាសិ. អថ ថេរោ ភគវតោ បរិនិព្ពានតោ បភុតិ ឋាននិសជ្ជពហុលត្តា ឧស្សន្នធាតុកំ កាយំ សមស្សាសេតុំ ទុតិយទិវសេ ខីរវិរេចនំ បិវិត្វា វិហារេយេវ និសីទិ, យំ សន្ធាយ សុភេន មាណវេន បហិតំ មាណវកំ ឯតទវោច –

‘‘អកាលោ ខោ, មាណវក, អត្ថិ មេ អជ្ជ ភេសជ្ជមត្តា បីតា, អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាមា’’តិ (ទី. និ. ១.៤៤៧).

ទុតិយទិវសេ ចេតកត្ថេរេន បច្ឆាសមណេន គន្ត្វា សុភេន មាណវេន បុដ្ឋោ ទីឃនិកាយេ សុភសុត្តំ នាម ទសមំ សុត្តមភាសិ.

អថ ខោ ថេរោ ជេតវនេ វិហារេ ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ ការាបេត្វា ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ រាជគហំ គតោ. តថា មហាកស្សបត្ថេរោ អនុរុទ្ធត្ថេរោ ច សព្ពំ ភិក្ខុសង្ឃំ គហេត្វា រាជគហមេវ គតា.

តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ អដ្ឋារស មហាវិហារា ហោន្តិ. តេ សព្ពេបិ ឆឌ្ឌិតបតិតឧក្លាបា អហេសុំ. ភគវតោ ហិ បរិនិព្ពានេ សព្ពេ ភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិហារេ ច បរិវេណេ ច ឆឌ្ឌេត្វា អគមំសុ. តត្ថ ថេរា ភគវតោ វចនបូជនត្ថំ តិត្ថិយវាទបរិមោចនត្ថញ្ច ‘‘បឋមំ មាសំ ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ ករោមា’’តិ ចិន្តេសុំ. តិត្ថិយា ហិ វទេយ្យុំ ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស សាវកា សត្ថរិ ឋិតេយេវ វិហារេ បដិជគ្គិំសុ, បរិនិព្ពុតេ ឆឌ្ឌេសុ’’ន្តិ. តេសំ វាទបរិមោចនត្ថញ្ច ចិន្តេសុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អថ ខោ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ភគវតា ខោ, អាវុសោ, ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ វណ្ណិតំ, ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, បឋមំ មាសំ ខណ្ឌផុល្លប្បដិសង្ខរណំ ករោម, មជ្ឈិមំ មាសំ សន្និបតិត្វា ធម្មញ្ច វិនយញ្ច សង្គាយិស្សាមា’’តិ (ចូឡវ. ៤៣៨).

តេ ទុតិយទិវសេ គន្ត្វា រាជទ្វារេ អដ្ឋំសុ. អជាតសត្តុ រាជា អាគន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, កិំ ករោមិ, កេនត្ថោ’’តិ បវារេសិ. ថេរា អដ្ឋារសមហាវិហារប្បដិសង្ខរណត្ថាយ ហត្ថកម្មំ បដិវេទេសុំ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ រាជា ហត្ថកម្មការកេ មនុស្សេ អទាសិ. ថេរា បឋមំ មាសំ សព្ពវិហារេ បដិសង្ខរាបេសុំ.

អថ រញ្ញោ អារោចេសុំ – ‘‘និដ្ឋិតំ, មហារាជ, វិហារប្បដិសង្ខរណំ, ឥទានិ ធម្មវិនយសង្គហំ ករោមា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ, វិស្សត្ថា ករោថ, មយ្ហំ អាណាចក្កំ, តុម្ហាកំ ធម្មចក្កំ ហោតុ. អាណាបេថ, ភន្តេ, កិំ ករោមី’’តិ? ‘‘ធម្មសង្គហំ ករោន្តានំ ភិក្ខូនំ សន្និសជ្ជដ្ឋានំ មហារាជា’’តិ. ‘‘កត្ថ ករោមិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘វេភារបព្ពតបស្សេ សត្តបណ្ណិគុហាទ្វារេ កាតុំ យុត្តំ មហារាជា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ខោ, រាជា អជាតសត្តុ, វិស្សកម្មុនា និម្មិតសទិសំ សុវិភត្តភិត្តិថម្ភសោបានំ នានាវិធមាលាកម្មលតាកម្មវិចិត្រំ មហាមណ្ឌបំ ការាបេត្វា វិវិធកុសុមទាមឱលម្ពកវិនិគ្គលន្តចារុវិតានំ រតនវិចិត្រមណិកោដ្ដិមតលមិវ ច នំ នានាបុប្ផូបហារវិចិត្រំ សុបរិនិដ្ឋិតភូមិកម្មំ ព្រហ្មវិមានសទិសំ អលង្ករិត្វា តស្មិំ មហាមណ្ឌបេ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ អនគ្ឃានិ បញ្ចកប្បិយបច្ចត្ថរណសតានិ បញ្ញាបេត្វា ទក្ខិណភាគំ និស្សាយ ឧត្តរាភិមុខំ ថេរាសនំ, មណ្ឌបមជ្ឈេ បុរត្ថាភិមុខំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អាសនារហំ ធម្មាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទន្តខចិតំ ចិត្តពីជនិញ្ចេត្ថ ឋបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារោចាបេសិ ‘‘និដ្ឋិតំ, ភន្តេ, កិច្ច’’ន្តិ.

ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាហំសុ ‘‘ស្វេ, អាវុសោ អានន្ទ, សង្ឃសន្និបាតោ, ត្វញ្ច សេខោ សករណីយោ, តេន តេ ន យុត្តំ សន្និបាតំ គន្តុំ, អប្បមត្តោ ហោហី’’តិ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ‘‘ស្វេ សន្និបាតោ, ន ខោ បន មេតំ បតិរូបំ, យ្វាហំ សេខោ សមានោ សន្និបាតំ គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ ពហុទេវ រត្តិំ កាយគតាយ សតិយា វីតិនាមេត្វា រត្តិយា បច្ចូសសមយេ ចង្កមា ឱរោហិត្វា វិហារំ បវិសិត្វា ‘‘និបជ្ជិស្សាមី’’តិ កាយំ អាវជ្ជេសិ. ទ្វេ បាទា ភូមិតោ មុត្តា, អប្បត្តញ្ច សីសំ ពិម្ពោហនំ, ឯតស្មិំ អន្តរេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. អយញ្ហិ អាយស្មា ចង្កមេន ពហិ វីតិនាមេត្វា វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ ចិន្តេសិ ‘‘ននុ មំ ភគវា ឯតទវោច – ‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ, អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’តិ (ទី. និ. ២.២០៧). ពុទ្ធានញ្ច កថាទោសោ នាម នត្ថិ, មម បន អច្ចារទ្ធំ វីរិយំ, តេន មេ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចាយ សំវត្តតិ, ហន្ទាហំ វីរិយសមតំ យោជេមី’’តិ ចង្កមា ឱរោហិត្វា បាទធោវនដ្ឋានេ ឋត្វា បាទេ ធោវិត្វា វិហារំ បវិសិត្វា មញ្ចកេ និសីទិត្វា ‘‘ថោកំ វិស្សមិស្សាមី’’តិ កាយំ មញ្ចកេ ឧបនាមេសិ. ទ្វេ បាទា ភូមិតោ មុត្តា, សីសញ្ច ពិម្ពោហនមសម្បត្តំ, ឯតស្មិំ អន្តរេ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. ចតុឥរិយាបថវិរហិតំ ថេរស្ស អរហត្តំ. តេន ‘‘ឥមស្មិំ សាសនេ អនិសិន្នោ អនិបន្នោ អដ្ឋិតោ អចង្កមន្តោ កោ ភិក្ខុ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អានន្ទត្ថេរោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

អថ ថេរា ភិក្ខូ ទុតិយទិវសេ ភត្តកិច្ចំ កត្វា បត្តចីវរំ បដិសាមេត្វា ធម្មសភាយំ សន្និបតិតា. អានន្ទត្ថេរោ បន អត្តនោ អរហត្តប្បត្តិំ ញាបេតុកាមោ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ន គតោ. ភិក្ខូ យថាវុឌ្ឍំ អត្តនោ អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទន្តា អានន្ទត្ថេរស្ស អាសនំ ឋបេត្វា និសិន្នា. តត្ថ កេហិចិ ‘‘ឯតមាសនំ កស្សា’’តិ វុត្តេ អានន្ទស្សាតិ. ‘‘អានន្ទោ បន កុហិំ គតោ’’តិ. តស្មិំ សមយេ ថេរោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ មយ្ហំ គមនកាលោ’’តិ. តតោ អត្តនោ អានុភាវំ ទស្សេន្តោ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា អត្តនោ អាសនេយេវ អត្តានំ ទស្សេសិ. អាកាសេនាគន្ត្វា និសីទីតិបិ ឯកេ.

ឯវំ និសិន្នេ តស្មិំ អាយស្មន្តេ មហាកស្សបត្ថេរោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ, ‘‘អាវុសោ, កិំ បឋមំ សង្គាយាម ធម្មំ វា វិនយំ វា’’តិ? ភិក្ខូ អាហំសុ, ‘‘ភន្តេ មហាកស្សប, វិនយោនាមពុទ្ធសាសនស្ស អាយុ, វិនយេ ឋិតេ សាសនំ ឋិតំ ហោតិ, តស្មា បឋមំ វិនយំ សង្គាយាមា’’តិ. ‘‘កំ ធុរំ កត្វា វិនយោ សង្គាយិតព្ពោ’’តិ? ‘‘អាយស្មន្តំ ឧបាលិ’’ន្តិ. ‘‘កិំ អានន្ទោ នប្បហោតី’’តិ? ‘‘នោ នប្បហោតិ, អបិច ខោ បន សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធរមានោយេវ វិនយបរិយត្តិំ និស្សាយ អាយស្មន្តំ ឧបាលិំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ – ‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’’តិ (អ. និ. ១.២២៨). តស្មា ឧបាលិត្ថេរំ បុច្ឆិត្វា វិនយំ សង្គាយាមាតិ. តតោ ថេរោ វិនយំ បុច្ឆនត្ថាយ អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្និ. ឧបាលិត្ថេរោបិ វិស្សជ្ជនត្ថាយ សម្មន្និ. តត្រាយំ បាឡិ –

អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសិ –

‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ ឧបាលិំ វិនយំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ.

អាយស្មាបិ ឧបាលិ សង្ឃំ ញាបេសិ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ អាយស្មតា មហាកស្សបេន វិនយំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ.

ឯវំ អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្និត្វា អាយស្មា, ឧបាលិ, ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា ថេរេ ភិក្ខូ វន្ទិត្វា ធម្មាសនេ និសីទិ ទន្តខចិតំ ពីជនិំ គហេត្វា. តតោ មហាកស្សបត្ថេរោ ឧបាលិត្ថេរំ បឋមបារាជិកំ អាទិំ កត្វា សព្ពំ វិនយំ បុច្ឆិ, ឧបាលិត្ថេរោ វិស្សជ្ជេសិ. សព្ពេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ បឋមបារាជិកសិក្ខាបទំ សនិទានំ កត្វា ឯកតោ គណសជ្ឈាយមកំសុ. ឯវំ សេសានិបីតិ សព្ពំ វិនយដ្ឋកថាយ គហេតព្ពំ. ឯតេន នយេន សឧភតោវិភង្គំ សខន្ធកបរិវារំ សកលំ វិនយបិដកំ សង្គាយិត្វា ឧបាលិត្ថេរោ ទន្តខចិតំ ពីជនិំ និក្ខិបិត្វា ធម្មាសនា ឱរោហិត្វា វុឌ្ឍេ ភិក្ខូ វន្ទិត្វា អត្តនោ បត្តាសនេ និសីទិ.

វិនយំ សង្គាយិត្វា ធម្មំ សង្គាយិតុកាមោ អាយស្មា មហាកស្សបត្ថេរោ ភិក្ខូ បុច្ឆិ – ‘‘ធម្មំ សង្គាយន្តេហិ កំ បុគ្គលំ ធុរំ កត្វា ធម្មោ សង្គាយិតព្ពោ’’តិ? ភិក្ខូ ‘‘អានន្ទត្ថេរំ ធុរំ កត្វា’’តិ អាហំសុ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ សង្ឃំ ញាបេសិ –

‘‘សុណាតុ មេ, អាវុសោ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ អានន្ទំ ធម្មំ បុច្ឆេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សង្ឃំ ញាបេសិ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, អហំ អាយស្មតា មហាកស្សបេន ធម្មំ បុដ្ឋោ វិស្សជ្ជេយ្យ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ចីវរំ កត្វា ថេរេ ភិក្ខូ វន្ទិត្វា ធម្មាសនេ និសីទិ ទន្តខចិតំ ពីជនិំ គហេត្វា. អថ មហាកស្សបត្ថេរោ អានន្ទត្ថេរំ ធម្មំ បុច្ឆិ – ‘‘ព្រហ្មជាលំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ? ‘‘អន្តរា ច, ភន្តេ, រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ រាជាគារកេ អម្ពលដ្ឋិកាយ’’ន្តិ. ‘‘កំ អារព្ភា’’តិ? ‘‘សុប្បិយញ្ច បរិព្ពាជកំ ព្រហ្មទត្តញ្ច មាណវក’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ព្រហ្មជាលស្ស និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ. ‘‘សាមញ្ញផលំ; បនាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ? ‘‘រាជគហេ, ភន្តេ, ជីវកម្ពវនេ’’តិ. ‘‘កេន សទ្ធិ’’ន្តិ? ‘‘អជាតសត្តុនា វេទេហិបុត្តេន សទ្ធិ’’ន្តិ. អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ សាមញ្ញផលស្ស និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន បញ្ចបិ និកាយេ បុច្ឆិ, បុដ្ឋោ បុដ្ឋោ អាយស្មា អានន្ទោ វិស្សជ្ជេសិ. អយំ បឋមមហាសង្គីតិ បញ្ចហិ ថេរសតេហិ កតា –

‘‘សតេហិ បញ្ចហិ កតា, តេន បញ្ចសតាតិ ច;

ថេរេហេវ កតត្តា ច, ថេរិកាតិ បវុច្ចតី’’តិ.

ឥមិស្សា បឋមមហាសង្គីតិយា វត្តមានាយ សព្ពំ ទីឃនិកាយំ មជ្ឈិមនិកាយាទិញ្ច បុច្ឆិត្វា អនុបុព្ពេន ខុទ្ទកនិកាយំ បុច្ឆន្តេន អាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘មង្គលសុត្តំ, អាវុសោ អានន្ទ, កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ ឯវមាទិវចនាវសានេ ‘‘និទានម្បិ បុច្ឆិ, បុគ្គលម្បិ បុច្ឆី’’តិ ឯត្ថ និទានេ បុច្ឆិតេ តំ និទានំ វិត្ថារេត្វា យថា ច ភាសិតំ, យេន ច សុតំ, យទា ច សុតំ, យេន ច ភាសិតំ, យត្ថ ច ភាសិតំ, យស្ស ច ភាសិតំ, តំ សព្ពំ កថេតុកាមេន ‘‘ឯវំ ភាសិតំ មយា សុតំ, ឯកំ សមយំ សុតំ, ភគវតា ភាសិតំ, សាវត្ថិយំ ភាសិតំ, ទេវតាយ ភាសិត’’ន្តិ ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តេន អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ…បេ… ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសី’’តិ. ឯវមិទំ អាយស្មតា អានន្ទេន វុត្តំ, តញ្ច បន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ ‘‘កស្មា វុត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ វុច្ចតេ – យស្មា អយមាយស្មា មហាកស្សបត្ថេរេន និទានំ បុដ្ឋោ, តស្មានេន តំ និទានំ អាទិតោ បភុតិ វិត្ថារេតុំ វុត្តំ. យស្មា វា អានន្ទំ ធម្មាសនេ និសិន្នំ វសីគណបរិវុតំ ទិស្វា ឯកច្ចានំ ទេវតានំ ចិត្តមុប្បន្នំ ‘‘អយមាយស្មា វេទេហមុនិ បកតិយាបិ សក្យកុលមន្វយោ ភគវតោ ទាយាទោ, ភគវតាបិ បញ្ចក្ខត្តុំ ឯតទគ្គេ និទ្ទិដ្ឋោ, ចតូហិ អច្ឆរិយអព្ភុតធម្មេហិ សមន្នាគតោ, ចតុន្នំ បរិសានំ បិយោ មនាបោ, ឥទានិ មញ្ញេ ភគវតោ ធម្មរជ្ជទាយជ្ជំ បត្វា ពុទ្ធោ ជាតោ’’តិ. តស្មា អាយស្មា អានន្ទោ តាសំ ទេវតានំ ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ តំ អភូតគុណសម្ភាវនំ អនធិវាសេន្តោ អត្តនោ សាវកភាវមេវ ទីបេតុំ អាហ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ ឯកំ សមយំ ភគវា …បេ… អជ្ឈភាសី’’តិ. ឯត្ថន្តរេ បញ្ច អរហន្តសតានិ អនេកានិ ច ទេវតាសហស្សានិ ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិនន្ទិំសុ, មហាភូមិចាលោ អហោសិ, នានាវិធកុសុមវស្សំ អន្តលិក្ខតោ បបតិ, អញ្ញានិ ច ពហូនិ អច្ឆរិយានិ បាតុរហេសុំ, ពហូនញ្ច ទេវតានំ សំវេគោ ឧប្បជ្ជិ ‘‘យំ អម្ហេហិ ភគវតោ សម្មុខា សុតំ, ឥទានេវ តំ បរោក្ខា ជាត’’ន្តិ. ឯវមិទំ អាយស្មតា អានន្ទេន បឋមមហាសង្គីតិកាលេ វទន្តេនាបិ ឥមិនា ការណេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា ច ‘‘វុត្តំ យេន យទា យស្មា, ចេតំ វត្វា ឥមំ វិធិ’’ន្តិ ឥមិស្សា អទ្ធគាថាយ អត្ថោ បកាសិតោ ហោតិ.

ឯវមិច្ចាទិបាឋវណ្ណនា

១. ឥទានិ ‘‘ឯវមិច្ចាទិបាឋស្ស, អត្ថំ នានប្បការតោ’’តិ ឯវមាទិមាតិកាយ សង្គហិតត្ថប្បកាសនត្ថំ វុច្ចតេ – ឯវន្តិ អយំ សទ្ទោ ឧបមូបទេសសម្បហំសនគរហណវចនសម្បដិគ្គហាការនិទស្សនាវធារណាទីសុ អត្ថេសុ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហេស ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេន, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ប. ៥៣) ឧបមាយំ ទិស្សតិ. ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១២២) ឧបទេសេ. ‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) សម្បហំសនេ. ‘‘ឯវមេវំ បនាយំ វសលី យស្មិំ វា តស្មិំ វា តស្ស មុណ្ឌកស្ស សមណកស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៨៧) គរហណេ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេតិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.១) វចនសម្បដិគ្គហេ. ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៩៨) អាការេ. ‘‘ឯហិ ត្វំ, មាណវក, យេន សមណោ អានន្ទោ តេនុបសង្កម, ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន សមណំ អានន្ទំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ. ‘សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភវន្តំ អានន្ទំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’តិ, ឯវញ្ច វទេហិ សាធុ កិរ ភវំ អានន្ទោ យេន សុភស្ស មាណវស្ស តោទេយ្យបុត្តស្ស និវេសនំ, តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៥) និទស្សនេ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថ កាលាមា, ឥមេ ធម្មា កុសលា វា អកុសលា វាតិ? អកុសលា, ភន្តេ. សាវជ្ជា វា អនវជ្ជា វាតិ? សាវជ្ជា, ភន្តេ. វិញ្ញុគរហិតា វា វិញ្ញុប្បសត្ថា វាតិ? វិញ្ញុគរហិតា, ភន្តេ. សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ នោ វា, កថំ វោ ឯត្ថ ហោតីតិ? សមត្តា, ភន្តេ, សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) អវធារណេ. ឥធ បន អាការនិទស្សនាវធារណេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថ អាការត្ថេន ឯវំ-សទ្ទេន ឯតមត្ថំ ទីបេតិ – នានានយនិបុណមនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ វិវិធបាដិហារិយំ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរំ សព្ពសត្តានំ សកសកភាសានុរូបតោ សោតបថមាគច្ឆន្តំ តស្ស ភគវតោ វចនំ សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុំ, សព្ពថាមេន បន សោតុកាមតំ ជនេត្វាបិ ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯកេនាការេន សុតន្តិ.

និទស្សនត្ថេន ‘‘នាហំ សយម្ភូ, ន មយា ឥទំ សច្ឆិកត’’ន្តិ អត្តានំ បរិមោចេន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯវំ សុត’’ន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលសុត្តំ និទស្សេតិ.

អវធារណត្ថេន ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ, គតិមន្តានំ, សតិមន្តានំ, ធិតិមន្តានំ, ឧបដ្ឋាកានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩-២២៣) ឯវំ ភគវតា បសត្ថភាវានុរូបំ អត្តនោ ធារណពលំ ទស្សេន្តោ សត្តានំ សោតុកម្យតំ ជនេតិ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, តញ្ច ខោ អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនមនធិកំ, ឯវមេវ, ន អញ្ញថា ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ.

មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហិស្ស ‘‘គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ៨១) មយាតិ អត្ថោ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៤.៨៨) មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) មមាតិ អត្ថោ. ឥធ បន ‘‘មយា សុត’’ន្តិ ច ‘‘មម សុត’’ន្តិ ច អត្ថទ្វយេ យុជ្ជតិ.

សុតន្តិ អយំ សុតសទ្ទោ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច គមនខ្យាតរាគាភិភូតូបចិតានុយោគសោតវិញ្ញេយ្យសោតទ្វារវិញ្ញាតាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហិស្ស ‘‘សេនាយ បសុតោ’’តិ ឯវមាទីសុ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សុតធម្មស្ស បស្សតោ’’តិ ឯវមាទីសុ ខ្យាតធម្មស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អវស្សុតា អវស្សុតស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (បាចិ. ៦៥៧) រាគាភិភូតា រាគាភិភូតស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ខុ. បា. ៧.១២) ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘យេ ឈានប្បសុតា ធីរា’’តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ប. ១៨១) ឈានានុយុត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុត’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.២៤១) សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ អត្ថោ. ឥធ បន សុតន្តិ សោតវិញ្ញាណបុព្ពង្គមាយ វិញ្ញាណវីថិយា ឧបធារិតន្តិ វា ឧបធារណន្តិ វាតិ អត្ថោ. តត្ថ យទា មេ-សទ្ទស្ស មយាតិ អត្ថោ, តទា ‘‘ឯវំ មយា សុតំ, សោតវិញ្ញាណបុព្ពង្គមាយ វិញ្ញាណវីថិយា ឧបធារិត’’ន្តិ យុជ្ជតិ. យទា មេ-សទ្ទស្ស មមាតិ អត្ថោ, តទា ‘‘ឯវំ មម សុតំ សោតវិញ្ញាណបុព្ពង្គមាយ វិញ្ញាណវីថិយា ឧបធារណ’’ន្តិ យុជ្ជតិ.

ឯវមេតេសុ តីសុ បទេសុ ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សនំ. មេតិ វុត្តវិញ្ញាណសមង្គីបុគ្គលនិទស្សនំ. សុតន្តិ អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបតោ អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សនំ. តថា ឯវន្តិ សវនាទិចិត្តានំ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តភាវនិទស្សនំ. មេតិ អត្តនិទស្សនំ. សុតន្តិ ធម្មនិទស្សនំ.

តថា ឯវន្តិ និទ្ទិសិតព្ពធម្មនិទស្សនំ. មេតិ បុគ្គលនិទស្សនំ. សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទស្សនំ.

តថា ឯវន្តិ វីថិចិត្តានំ អាការបញ្ញត្តិវសេន នានប្បការនិទ្ទេសោ. មេតិ កត្តារនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោ.

តថា ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ. មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ.

តថា ឯវន្តិ ភាវនិទ្ទេសោ. មេតិ បុគ្គលនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ តស្ស កិច្ចនិទ្ទេសោ.

តត្ថ ឯវន្តិ ច មេតិ ច សច្ឆិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. សុតន្តិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. តថា ឯវន្តិ ច មេតិ ច តំ តំ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោ ឧបាទាបញ្ញត្តិ. សុតន្តិ ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ.

ឯត្ថ ច ឯវន្តិ វចនេន អសម្មោហំ ទីបេតិ, សុតន្តិ វចនេន សុតស្ស អសម្មោសំ. តថា ឯវន្តិ វចនេន យោនិសោមនសិការំ ទីបេតិ អយោនិសោ មនសិករោតោ នានប្បការប្បដិវេធាភាវតោ. សុតន្តិ វចនេន អវិក្ខេបំ ទីបេតិ វិក្ខិត្តចិត្តស្ស សវនាភាវតោ. តថា ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ បុគ្គលោ សព្ពសម្បត្តិយា វុច្ចមានោបិ ‘‘ន មយា សុតំ, បុន ភណថា’’តិ ភណតិ. យោនិសោមនសិការេន ចេត្ថ អត្តសម្មាបណិធិំ បុព្ពេ កតបុញ្ញតញ្ច សាធេតិ, អវិក្ខេបេន សទ្ធម្មស្សវនំ សប្បុរិសូបនិស្សយញ្ច. ឯវន្តិ ច ឥមិនា ភទ្ទកេន អាការេន បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិំ អត្តនោ ទីបេតិ, សុតន្តិ សវនយោគេន បុរិមចក្កទ្វយសម្បត្តិំ. តថា អាសយសុទ្ធិំ បយោគសុទ្ធិញ្ច, តាយ ច អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិំ, បយោគសុទ្ធិយា អាគមព្យត្តិំ.

ឯវន្តិ ច ឥមិនា នានប្បការបដិវេធទីបកេន វចនេន អត្តនោ អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាសម្បទំ ទីបេតិ. សុតន្តិ ឥមិនា សោតព្ពភេទបដិវេធទីបកេន ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាសម្បទំ ទីបេតិ. ឯវន្តិ ច ឥទំ យោនិសោមនសិការទីបកំ វចនំ ភណន្តោ ‘‘ឯតេ មយា ធម្មា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា’’តិ ញាបេតិ. សុតន្តិ ឥទំ សវនយោគទីបកវចនំ ភណន្តោ ‘‘ពហូ មយា ធម្មា សុតា ធាតា វចសា បរិចិតា’’តិ ញាបេតិ. តទុភយេនបិ អត្ថព្យញ្ជនបារិបូរិំ ទីបេន្តោ សវនេ អាទរំ ជនេតិ.

ឯវំ មេ សុតន្តិ ឥមិនា បន សកលេនបិ វចនេន អាយស្មា អានន្ទោ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មំ អត្តនោ អទហន្តោ អសប្បុរិសភូមិំ, អតិក្កមតិ, សាវកត្តំ បដិជានន្តោ សប្បុរិសភូមិំ ឱក្កមតិ. តថា អសទ្ធម្មា ចិត្តំ វុដ្ឋាបេតិ, សទ្ធម្មេ ចិត្តំ បតិដ្ឋាបេតិ. ‘‘កេវលំ សុតមេវេតំ មយា, តស្សេវ តុ ភគវតោ វចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ច ទីបេន្តោ អត្តានំ បរិមោចេតិ, សត្ថារំ អបទិសតិ, ជិនវចនំ អប្បេតិ, ធម្មនេត្តិំ បតិដ្ឋាបេតិ.

អបិច ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អត្តនា ឧប្បាទិតភាវំ អប្បដិជានន្តោ បុរិមស្សវនំ វិវរន្តោ ‘‘សម្មុខា បដិគ្គហិតមិទំ មយា តស្ស ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទស្ស ទសពលធរស្ស អាសភដ្ឋានដ្ឋាយិនោ សីហនាទនាទិនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ធម្មិស្សរស្ស ធម្មរាជស្ស ធម្មាធិបតិនោ ធម្មទីបស្ស ធម្មប្បដិសរណស្ស សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. ន ឯត្ថ អត្ថេ វា ធម្មេ វា បទេ វា ព្យញ្ជនេ វា កង្ខា វា វិមតិ វា កាតព្ពា’’តិ សព្ពទេវមនុស្សានំ ឥមស្មិំ ធម្មេ អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ, សទ្ធាសម្បទំ ឧប្បាទេតីតិ វេទិតព្ពោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘វិនាសយតិ អស្សទ្ធំ, សទ្ធំ វឌ្ឍេតិ សាសនេ;

ឯវំ មេ សុតមិច្ចេវំ, វទំ គោតមសាវកោ’’តិ.

ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ. សមយន្តិ បរិច្ឆិន្ននិទ្ទេសោ. ឯកំ សមយន្តិ អនិយមិតបរិទីបនំ. តត្ថ សមយសទ្ទោ –

សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតិ.

តថា ហិស្ស ‘‘អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៧) សមវាយោ អត្ថោ. ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) ខណោ. ‘‘ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ’’តិ ឯវមាទីសុ (បាចិ. ៣៥៨) កាលោ. ‘‘មហាសមយោ បវនស្មិ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ សមូហោ. ‘‘សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, អប្បដិវិទ្ធោ អហោសិ, ភគវា ខោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ, សោបិ មំ ជានិស្សតិ, ‘ភទ្ទាលិ, នាម ភិក្ខុ សត្ថុសាសនេ សិក្ខាយ អបរិបូរការី’តិ, អយម្បិ ខោ តេ ភទ្ទាលិ សមយោ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.១៣៥) ហេតុ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គាហមានោ បរិព្ពាជកោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ បដិវសតី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.២៦០) ទិដ្ឋិ.

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៩) –

ឯវមាទីសុ បដិលាភោ. ‘‘សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.២៨) បហានំ. ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ អភិសមយដ្ឋោ’’តិ ឯវមាទីសុ (បដិ. ម. ២.៨) បដិវេធោ. ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោ. តេន ឯកំ សមយន្តិ សំវច្ឆរឧតុមាសអឌ្ឍមាសរត្តិទិវបុព្ពណ្ហមជ្ឈន្ហិកសាយន្ហបឋមមជ្ឈិម- បច្ឆិមយាមមុហុត្តាទីសុ កាលខ្យេសុ សមយេសុ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ.

យេ វា ឥមេ គព្ភោក្កន្តិសមយោ ជាតិសមយោ សំវេគសមយោ អភិនិក្ខមនសមយោ ទុក្ករការិកសមយោ មារវិជយសមយោ អភិសម្ពោធិសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេសនាសមយោ បរិនិព្ពានសមយោតិ ឯវមាទយោ ភគវតោ ទេវមនុស្សេសុ អតិវិយ បកាសា អនេកកាលខ្យា ឯវ សមយា. តេសុ សមយេសុ ទេសនាសមយសង្ខាតំ ឯកំ សមយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ចាយំ ញាណករុណាកិច្ចសមយេសុ ករុណាកិច្ចសមយោ, អត្តហិតបរហិតប្បដិបត្តិសមយេសុ បរហិតប្បដិបត្តិសមយោ, សន្និបតិតានំ ករណីយទ្វយសមយេសុ ធម្មីកថាសមយោ, ទេសនាបដិបត្តិសមយេសុ ទេសនាសមយោ, តេសុបិ សមយេសុ យំ កិញ្ចិ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្ថាហ – អថ កស្មា យថា អភិធម្មេ ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរ’’ន្តិ ច ឥតោ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ ច ភុម្មវចនេន និទ្ទេសោ កតោ, វិនយេ ច ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ ករណវចនេន, តថា អកត្វា ឥធ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោតិ. តត្ថ តថា, ឥធ ច អញ្ញថា អត្ថសម្ភវតោ. តត្ថ ហិ អភិធម្មេ ឥតោ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ ច អធិករណត្ថោ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថោ ច សម្ភវតិ. អធិករណញ្ហិ កាលត្ថោ សមូហត្ថោ ច សមយោ, តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្ស ច សមយស្ស ភាវេន តេសំ ភាវោ លក្ខីយតិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ តត្ថ ភុម្មវចននិទ្ទេសោ កតោ.

វិនយេ ច ហេត្វត្ថោ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. យោ ហិ សោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ សារិបុត្តាទីហិបិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តេន សមយេន ហេតុភូតេន ករណភូតេន ច សិក្ខាបទានិ បញ្ញបេន្តោ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុញ្ច អបេក្ខមានោ ភគវា តត្ថ តត្ថ វិហាសិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ តត្ថ ករណវចននិទ្ទេសោ កតោ.

ឥធ បន អញ្ញស្មិញ្ច ឯវំជាតិកេ សុត្តន្តបាឋេ អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ. យញ្ហិ សមយំ ភគវា ឥមំ អញ្ញំ វា សុត្តន្តំ ទេសេសិ, អច្ចន្តមេវ តំ សមយំ ករុណាវិហារេន វិហាសិ. តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ ឥធ ឧបយោគវចននិទ្ទេសោ កតោតិ វិញ្ញេយ្យោ. ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘តំ តំ អត្ថមបេក្ខិត្វា, ភុម្មេន ករណេន ច;

អញ្ញត្រ សមយោ វុត្តោ, ឧបយោគេន សោ ឥធា’’តិ.

ភគវាតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនមេតំ. យថាហ –

‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តមំ;

គរុ គារវយុត្តោ សោ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

ចតុព្ពិធញ្ហិ នាមំ អាវត្ថិកំ, លិង្គិកំ, នេមិត្តកំ, អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិ. អធិច្ចសមុប្បន្នំ នាម ‘‘យទិច្ឆក’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ វច្ឆោ ទម្មោ ពលិពទ្ធោតិ ឯវមាទិ អាវត្ថិកំ, ទណ្ឌី ឆត្តី សិខី ករីតិ ឯវមាទិ លិង្គិកំ, តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោតិ ឯវមាទិ នេមិត្តកំ, សិរិវឌ្ឍកោ ធនវឌ្ឍកោតិ ឯវមាទិ វចនត្ថមនបេក្ខិត្វា បវត្តំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ. ឥទំ បន ភគវាតិ នាមំ គុណនេមិត្តកំ, ន មហាមាយាយ, ន សុទ្ធោទនមហារាជេន, ន អសីតិយា ញាតិសហស្សេហិ កតំ, ន សក្កសន្តុសិតាទីហិ ទេវតាវិសេសេហិ កតំ. យថាហ អាយស្មា សារិបុត្តត្ថេរោ ‘‘ភគវាតិ នេតំ នាមំ មាតរា កតំ…បេ… សច្ឆិកា បញ្ញត្តិ យទិទំ ភគវា’’តិ (មហានិ. ៨៤).

យំ គុណនេមិត្តកញ្ចេតំ នាមំ, តេសំ គុណានំ បកាសនត្ថំ ឥមំ គាថំ វទន្តិ –

‘‘ភគី ភជី ភាគី វិភត្តវា ឥតិ,

អកាសិ ភគ្គន្តិ គរូតិ ភាគ្យវា;

ពហូហិ ញាយេហិ សុភាវិតត្តនោ,

ភវន្តគោ សោ ភគវាតិ វុច្ចតី’’តិ.

និទ្ទេសាទីសុ (មហានិ. ៨៤; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២) វុត្តនយេនេវ ចស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អយំ បន អបរោ បរិយាយោ –

‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ.

តត្ថ ‘‘វណ្ណាគមោ វណ្ណវិបរិយាយោ’’តិ ឯវំ និរុត្តិលក្ខណំ គហេត្វា សទ្ទនយេន វា បិសោទរាទិបក្ខេបលក្ខណំ គហេត្វា យស្មា លោកិយលោកុត្តរសុខាភិនិព្ពត្តកំ ទានសីលាទិបារប្បត្តំ ភាគ្យមស្ស អត្ថិ, តស្មា ភាគ្យវាតិ វត្តព្ពេ ភគវាតិ វុច្ចតីតិ ញាតព្ពំ. យស្មា បន លោភទោសមោហវិបរីតមនសិការអហិរិកានោត្តប្បកោធូបនាហមក្ខបលា- ឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានមទបមាទតណ្ហាវិជ្ជាតិវិធាកុសលមូលទុច្ចរិត- សំកិលេសមលវិសមសញ្ញាវិតក្កបបញ្ចចតុព្ពិធវិបរិយេសអាសវគន្ថឱឃយោគអគតិតណ្ហុបាទាន- បញ្ចចេតោខិលវិនិពន្ធនីវរណាភិនន្ទនឆវិវាទមូលតណ្ហាកាយសត្តានុសយ- អដ្ឋមិច្ឆត្តនវតណ្ហាមូលកទសាកុសលកម្មបថទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគត- អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតប្បភេទសព្ពទរថបរិឡាហកិលេសសតសហស្សានិ, សង្ខេបតោ វា បញ្ច កិលេសក្ខន្ធអភិសង្ខារមច្ចុទេវបុត្តមារេ អភញ្ជិ, តស្មា ភគ្គត្តា ឯតេសំ បរិស្សយានំ ភគ្គវាតិ វត្តព្ពេ ភគវាតិ វុច្ចតិ. អាហ ចេត្ថ –

‘‘ភគ្គរាគោ ភគ្គទោសោ, ភគ្គមោហោ អនាសវោ;

ភគ្គាស្ស បាបកា ធម្មា, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

ភាគ្យវតាយ ចស្ស សតបុញ្ញលក្ខណធរស្ស រូបកាយសម្បត្តិ ទីបិតា ហោតិ, ភគ្គទោសតាយ ធម្មកាយសម្បត្តិ. តថា លោកិយសរិក្ខកានំ ពហុមានភាវោ, គហដ្ឋបព្ពជិតេហិ អភិគមនីយតា. តថា អភិគតានញ្ច នេសំ កាយចិត្តទុក្ខាបនយនេ បដិពលភាវោ, អាមិសទានធម្មទានេហិ ឧបការិតា. លោកិយលោកុត្តរសុខេហិ ច សំយោជនសមត្ថតា ទីបិតា ហោតិ.

យស្មា ច លោកេ ឥស្សរិយធម្មយសសិរិកាមបយត្តេសុ ឆសុ ធម្មេសុ ភគសទ្ទោ វត្តតិ, បរមញ្ចស្ស សកចិត្តេ ឥស្សរិយំ, អណិមាលឃិមាទិកំ វា លោកិយសម្មតំ សព្ពាការបរិបូរំ អត្ថិ, តថា លោកុត្តរោ ធម្មោ, លោកត្តយព្យាបកោ យថាភុច្ចគុណាធិគតោ អតិវិយ បរិសុទ្ធោ យសោ, រូបកាយទស្សនព្យាវដជននយនមនប្បសាទជននសមត្ថា សព្ពាការបរិបូរា សព្ពង្គបច្ចង្គសិរី, យំ យំ អនេន ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ អត្តហិតំ បរហិតំ វា, តស្ស តស្ស តថេវ អភិនិប្ផន្នត្តា ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិសញ្ញិតោ កាមោ, សព្ពលោកគរុភាវប្បត្តិហេតុភូតោ សម្មាវាយាមសង្ខាតោ បយត្តោ ច អត្ថិ, តស្មា ឥមេហិ ភគេហិ យុត្តត្តាបិ ភគា អស្ស សន្តីតិ ឥមិនា អត្ថេន ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន កុសលាទិភេទេហិ សព្ពធម្មេ, ខន្ធាយតនធាតុសច្ចឥន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទាទីហិ វា កុសលាទិធម្មេ, បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេន វា ទុក្ខមរិយសច្ចំ, អាយូហននិទានសំយោគបលិពោធដ្ឋេន សមុទយំ, និស្សរណវិវេកាសង្ខតអមតដ្ឋេន និរោធំ, និយ្យានិកហេតុទស្សនាធិបតេយ្យដ្ឋេន មគ្គំ វិភត្តវា, វិភជិត្វា វិវរិត្វា ទេសិតវាតិ វុត្តំ ហោតិ, តស្មា វិភត្តវាតិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា ច ឯស ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេ កាយចិត្តឧបធិវិវេកេ សុញ្ញតាប្បណិហិតានិមិត្តវិមោក្ខេ អញ្ញេ ច លោកិយលោកុត្តរេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសិ, តស្មា ភត្តវាតិ វត្តព្ពេ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ.

យស្មា បន តីសុ ភវេសុ តណ្ហាសង្ខាតំ គមនំ អនេន វន្តំ, តស្មា ភវេសុ វន្តគមនោតិ វត្តព្ពេ ភវសទ្ទតោ ភការំ គមនសទ្ទតោ គការំ វន្តសទ្ទតោ វការញ្ច ទីឃំ កត្វា អាទាយ ‘‘ភគវា’’តិ វុច្ចតិ, យថា លោកេ ‘‘មេហនស្ស ខស្ស មាលា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មេខលា’’តិ.

ឯត្តាវតា ចេត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិ វចនេន យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ទេសេន្តោ បច្ចក្ខំ កត្វា ភគវតោ ធម្មសរីរំ បកាសេតិ, តេន ‘‘នយិទំ អតីតសត្ថុកំ បាវចនំ, អយំ វោ សត្ថា’’តិ ភគវតោ អទស្សនេន ឧក្កណ្ឋិតជនំ សមស្សាសេតិ.

ឯកំ សមយំ ភគវាតិ វចនេន តស្មិំ សមយេ ភគវតោ អវិជ្ជមានភាវំ ទស្សេន្តោ រូបកាយបរិនិព្ពានំ ទស្សេតិ. តេន ‘‘ឯវំវិធស្ស ឥមស្ស អរិយធម្មស្ស ទេសេតា ទសពលធរោ វជិរសង្ឃាតកាយោ សោបិ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, តត្ថ កេនញ្ញេន ជីវិតេ អាសា ជនេតព្ពា’’តិ ជីវិតមទមត្តំ ជនំ សំវេជេតិ, សទ្ធម្មេ ចស្ស ឧស្សាហំ ជនេតិ.

ឯវន្តិ ច ភណន្តោ ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ, មេ សុតន្តិ សាវកសម្បត្តិំ, ឯកំ សមយន្តិ កាលសម្បត្តិំ, ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ.

សាវត្ថិយំ វិហរតីតិ ឯត្ថ សាវត្ថីតិ សវត្ថស្ស ឥសិនោ និវាសដ្ឋានភូតំ នគរំ, យថា កាកន្ទី មាកន្ទីតិ, ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន សាវត្ថីតិ វុច្ចតិ, ឯវំ អក្ខរចិន្តកា. អដ្ឋកថាចរិយា បន ភណន្តិ ‘‘យំកិញ្ចិ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ សព្ពមេត្ថ អត្ថី’’តិ សាវត្ថី. សត្ថសមាយោគេ ច ‘‘កិំ ភណ្ឌមត្ថី’’តិ បុច្ឆិតេ ‘‘សព្ពមត្ថី’’តិ វចនមុបាទាយ សាវត្ថី.

‘‘សព្ពទា សព្ពូបករណំ, សាវត្ថិយំ សមោហិតំ;

តស្មា សព្ពមុបាទាយ, សាវត្ថីតិ បវុច្ចតិ.

‘‘កោសលានំ បុរំ រម្មំ, ទស្សនេយ្យំ មនោរមំ;

ទសហិ សទ្ទេហិ អវិវិត្តំ, អន្នបានសមាយុតំ.

‘‘វុឌ្ឍិំ វេបុល្លតំ បត្តំ, ឥទ្ធំ ផីតំ មនោរមំ;

អាឡកមន្ទាវ ទេវានំ, សាវត្ថិបុរមុត្តម’’ន្តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤);

តស្សំ សាវត្ថិយំ. សមីបត្ថេ ភុម្មវចនំ.

វិហរតីតិ អវិសេសេន ឥរិយាបថទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមង្គិបរិទីបនមេតំ. ឥធ បន ឋានគមនាសនសយនប្បភេទេសុ ឥរិយាបថេសុ អញ្ញតរឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ, តេន ឋិតោបិ គច្ឆន្តោបិ និសិន្នោបិ សយានោបិ ភគវា វិហរតិច្ចេវ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អបរេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតិ. តស្មា វិហរតីតិ វុច្ចតិ.

ជេតវនេតិ ឯត្ថ អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនំ ជិនាតីតិ ជេតោ, រញ្ញា វា អត្តនោ បច្ចត្ថិកជនេ ជិតេ ជាតោតិ ជេតោ, មង្គលកម្យតាយ វា តស្ស ឯវំ នាមមេវ កតន្តិបិ ជេតោ. វនយតីតិ វនំ, អត្តសម្បទាយ សត្តានំ ភត្តិំ ការេតិ, អត្តនិ សិនេហំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. វនុតេ ឥតិ វា វនំ, នានាវិធកុសុមគន្ធសម្មោទមត្តកោកិលាទិវិហង្គវិរុតេហិ មន្ទមាលុតចលិតរុក្ខសាខាវិដបបុប្ផផលបល្លវបលាសេហិ ច ‘‘ឯថ មំ បរិភុញ្ជថា’’តិ បាណិនោ យាចតិ វិយាតិ អត្ថោ. ជេតស្ស វនំ ជេតវនំ. តញ្ហិ ជេតេន រាជកុមារេន រោបិតំ សំវឌ្ឍិតំ បរិបាលិតំ, សោ ច តស្ស សាមី អហោសិ, តស្មា ជេតវនន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ជេតវនេ.

អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេតិ ឯត្ថ សុទត្តោ នាម សោ គហបតិ មាតាបិតូហិ កតនាមវសេន, សព្ពកាមសមិទ្ធិតាយ តុ វិគតមលមច្ឆេរតាយ ករុណាទិគុណសមង្គិតាយ ច និច្ចកាលំ អនាថានំ បិណ្ឌំ អទាសិ, តេន អនាថបិណ្ឌិកោតិ សង្ខ្យំ គតោ. អារមន្តិ ឯត្ថ បាណិនោ, វិសេសេន វា បព្ពជិតាតិ អារាមោ, តស្ស បុប្ផផលបល្លវាទិសោភនតាយ នាតិទូរនាច្ចាសន្នតាទិបញ្ចវិធសេនាសនង្គសម្បត្តិយា ច តតោ តតោ អាគម្ម រមន្តិ អភិរមន្តិ អនុក្កណ្ឋិតា ហុត្វា និវសន្តីតិ អត្ថោ. វុត្តប្បការាយ វា សម្បត្តិយា តត្ថ តត្ថ គតេបិ អត្តនោ អព្ភន្តរំយេវ អានេត្វា រមេតីតិ អារាមោ. សោ ហិ អនាថបិណ្ឌិកេន គហបតិនា ជេតស្ស រាជកុមារស្ស ហត្ថតោ អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដិសន្ថារេន កិណិត្វា អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហិ សេនាសនំ ការាបេត្វា អដ្ឋារសហិរញ្ញកោដីហិ វិហារមហំ និដ្ឋាបេត្វា ឯវំ ចតុបញ្ញាសាយ ហិរញ្ញកោដិបរិច្ចាគេន ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស និយ្យាតិតោ, តស្មា ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ’’តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ.

ឯត្ថ ច ‘‘ជេតវនេ’’តិ វចនំ បុរិមសាមិបរិកិត្តនំ, ‘‘អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ បច្ឆិមសាមិបរិកិត្តនំ. កិមេតេសំ បរិកិត្តនេ បយោជនន្តិ? វុច្ចតេ – អធិការតោ តាវ ‘‘កត្ថ ភាសិត’’ន្តិ បុច្ឆានិយាមករណំ អញ្ញេសំ បុញ្ញកាមានំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេ និយោជនញ្ច. តត្ថ ហិ ទ្វារកោដ្ឋកបាសាទមាបនេ ភូមិវិក្កយលទ្ធា អដ្ឋារស ហិរញ្ញកោដិយោ អនេកកោដិអគ្ឃនកា រុក្ខា ច ជេតស្ស បរិច្ចាគោ, ចតុបញ្ញាស កោដិយោ អនាថបិណ្ឌិកស្ស. យតោ តេសំ បរិកិត្តនេន ‘‘ឯវំ បុញ្ញកាមា បុញ្ញានិ ករោន្តី’’តិ ទស្សេន្តោ អាយស្មា អានន្ទោ អញ្ញេបិ បុញ្ញកាមេ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេ និយោជេតិ. ឯវមេត្ថ បុញ្ញកាមានំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេ និយោជនំ បយោជនន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – ‘‘យទិ តាវ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ, ‘ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’តិ ន វត្តព្ពំ. អថ តត្ថ វិហរតិ, ‘សាវត្ថិយ’ន្តិ ន វត្តព្ពំ. ន ហិ សក្កា ឧភយត្ថ ឯកំ សមយំ វិហរិតុ’’ន្តិ. វុច្ចតេ – ននុ វុត្តមេតំ ‘‘សមីបត្ថេ ភុម្មវចន’’ន្តិ, យតោ យថា គង្គាយមុនាទីនំ សមីបេ គោយូថានិ ចរន្តានិ ‘‘គង្គាយ ចរន្តិ, យមុនាយ ចរន្តី’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវមិធាបិ យទិទំ សាវត្ថិយា សមីបេ ជេតវនំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ, តត្ថ វិហរន្តោ វុច្ចតិ ‘‘សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ’’តិ វេទិតព្ពោ. គោចរគាមនិទស្សនត្ថំ ហិស្ស សាវត្ថិវចនំ, បព្ពជិតានុរូបនិវាសដ្ឋាននិទស្សនត្ថំ សេសវចនំ.

តត្ថ សាវត្ថិកិត្តនេន ភគវតោ គហដ្ឋានុគ្គហករណំ ទស្សេតិ, ជេតវនាទិកិត្តនេន បព្ពជិតានុគ្គហករណំ. តថា បុរិមេន បច្ចយគ្គហណតោ អត្តកិលមថានុយោគវិវជ្ជនំ, បច្ឆិមេន វត្ថុកាមប្បហានតោ កាមសុខល្លិកានុយោគវជ្ជនូបាយទស្សនំ. បុរិមេន ច ធម្មទេសនាភិយោគំ, បច្ឆិមេន វិវេកាធិមុត្តិំ. បុរិមេន ករុណាយ ឧបគមនំ, បច្ឆិមេន ច បញ្ញាយ អបគមនំ. បុរិមេន សត្តានំ ហិតសុខនិប្ផាទនាធិមុត្តិតំ, បច្ឆិមេន បរហិតសុខករណេ និរុបលេបតំ. បុរិមេន ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគនិមិត្តំ ផាសុវិហារំ, បច្ឆិមេន ឧត្តរិមនុស្សធម្មានុយោគនិមិត្តំ. បុរិមេន មនុស្សានំ ឧបការពហុលតំ, បច្ឆិមេន ទេវានំ. បុរិមេន លោកេ ជាតស្ស លោកេ សំវឌ្ឍភាវំ, បច្ឆិមេន លោកេន អនុបលិត្តតន្តិ ឯវមាទិ.

អថាតិ អវិច្ឆេទត្ថេ, ខោតិ អធិការន្តរនិទស្សនត្ថេ និបាតោ. តេន អវិច្ឆិន្នេយេវ តត្ថ ភគវតោ វិហារេ ឥទមធិការន្តរំ ឧទបាទីតិ ទស្សេតិ. កិំ តន្តិ? អញ្ញតរា ទេវតាតិអាទិ. តត្ថ អញ្ញតរាតិ អនិយមិតនិទ្ទេសោ. សា ហិ នាមគោត្តតោ អបាកដា, តស្មា ‘‘អញ្ញតរា’’តិ វុត្តា. ទេវោ ឯវ ទេវតា, ឥត្ថិបុរិសសាធារណមេតំ. ឥធ បន បុរិសោ ឯវ, សោ ទេវបុត្តោ កិន្តុ, សាធារណនាមវសេន ទេវតាតិ វុត្តោ.

អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបអព្ភនុមោទនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តិ, និក្ខន្តោ បឋមោ យាមោ, ចិរនិសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ភគវា ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៣៨៣; អ. និ. ៨.២០) ខយេ ទិស្សតិ. ‘‘អយំ ឥមេសំ ចតុន្នំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.១០០) សុន្ទរេ.

‘‘កោ មេ វន្ទតិ បាទានិ, ឥទ្ធិយា យសសា ជលំ;

អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, សព្ពា ឱភាសយំ ទិសា’’តិ. (វិ. វ. ៨៥៧); –

ឯវមាទីសុ អភិរូបេ. ‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម, អភិក្កន្តំ, ភោ គោតមា’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ២.១៦; បារា. ១៥) អព្ភនុមោទនេ. ឥធ បន ខយេ. តេន អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ បរិក្ខីណាយ រត្តិយាតិ វុត្តំ ហោតិ.

អភិក្កន្តវណ្ណាតិ ឯត្ថ អភិក្កន្តសទ្ទោ អភិរូបេ, វណ្ណសទ្ទោ បន ឆវិថុតិកុលវគ្គការណសណ្ឋានបមាណរូបាយតនាទីសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណវណ្ណោសិ ភគវា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣) ឆវិយំ. ‘‘កទា សញ្ញូឡ្ហា បន តេ គហបតិ ឥមេ សមណស្ស គោតមស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ២.៧៧) ថុតិយំ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភោ គោតម, វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ៣.១១៥) កុលវគ្គេ. ‘‘អថ កេន នុ វណ្ណេន, គន្ធថេនោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.២៣៤) ការណេ. ‘‘មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) សណ្ឋានេ. ‘‘តយោ បត្តស្ស វណ្ណា’’តិ ឯវមាទីសុ បមាណេ. ‘‘វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា’’តិ ឯវមាទីសុ រូបាយតនេ. សោ ឥធ ឆវិយំ ទដ្ឋព្ពោ. តេន អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិរូបច្ឆវីតិ វុត្តំ ហោតិ.

កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវលសទ្ទោ អនវសេសយេភុយ្យអព្យាមិស្សានតិរេកទឡ្ហត្ថវិសំយោគាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (បារា. ១) អនវសេសតា អត្ថោ. ‘‘កេវលកប្បា ច អង្គមាគធា បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អាទាយ ឧបសង្កមិស្សន្តី’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ៤៣) យេភុយ្យតា. ‘‘កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវមាទីសុ (វិភ. ២២៥) អព្យាមិស្សតា. ‘‘កេវលំ សទ្ធាមត្តកំ នូន អយមាយស្មា’’តិ ឯវមាទីសុ (មហាវ. ២៤៤) អនតិរេកតា. ‘‘អាយស្មតោ, ភន្តេ, អនុរុទ្ធស្ស ពាហិយោ នាម សទ្ធិវិហារិកោ កេវលកប្បំ សង្ឃភេទាយ ឋិតោ’’តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.២៤៣) ទឡ្ហត្ថតា. ‘‘កេវលី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ៣.៥៧) វិសំយោគោ. ឥធ បនស្ស អនវសេសត្តមត្ថោ អធិប្បេតោ.

កប្បសទ្ទោ បនាយំ អភិសទ្ទហនវោហារកាលបញ្ញត្តិឆេទនវិកប្បលេសសមន្តភាវាទិអនេកត្ថោ. តថា ហិស្ស ‘‘ឱកប្បនីយមេតំ ភោតោ គោតមស្ស, យថា តំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) អភិសទ្ទហនមត្ថោ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ សមណកប្បេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ២៥០) វោហារោ. ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ ឯវមាទីសុ (ម. និ. ១.៣៨៧) កាលោ. ‘‘ឥច្ចាយស្មា កប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (សុ. និ. ១០៩៨; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆា ១១៧, កប្បមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦១) បញ្ញត្តិ. ‘‘អលង្កតោ កប្បិតកេសមស្សូ’’តិ ឯវមាទីសុ (ជា. ២.២២.១៣៦៨) ឆេទនំ. ‘‘កប្បតិ ទ្វង្គុលកប្បោ’’តិ ឯវមាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៦) វិកប្បោ. ‘‘អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៨.៨០) លេសោ. ‘‘កេវលកប្បំ វេឡុវនំ ឱភាសេត្វា’’តិ ឯវមាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៤) សមន្តភាវោ. ឥធ បនស្ស សមន្តភាវោ អត្ថោ អធិប្បេតោ. យតោ កេវលកប្បំ ជេតវនន្តិ ឯត្ថ អនវសេសំ សមន្តតោ ជេតវនន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឱភាសេត្វាតិ អាភាយ ផរិត្វា, ចន្ទិមា វិយ សូរិយោ វិយ ច ឯកោភាសំ ឯកបជ្ជោតំ ករិត្វាតិ អត្ថោ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ. យតោ យត្ថ ភគវា, តត្ថ ឧបសង្កមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន វា ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេនេវ ការណេន ឧបសង្កមីតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការគុណវិសេសាធិគមាធិប្បាយេន, សាទុរសផលូបភោគាធិប្បាយេន ទិជគណេហិ និច្ចផលិតមហារុក្ខោ វិយ. ឧបសង្កមីតិ ច គតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា ឯវំ គតា តតោ អាសន្នតរំ ឋានំ ភគវតោ សមីបសង្ខាតំ គន្ត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភគវន្តំ អភិវាទេត្វាតិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បណមិត្វា នមស្សិត្វា.

ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ឯកោកាសំ ឯកបស្សន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភុម្មត្ថេ វា ឧបយោគវចនំ. អដ្ឋាសីតិ និសជ្ជាទិបដិក្ខេបោ, ឋានំ កប្បេសិ, ឋិតា អហោសីតិ អត្ថោ.

កថំ ឋិតា បន សា ឯកមន្តំ ឋិតា អហូតិ?

‘‘ន បច្ឆតោ ន បុរតោ, នាបិ អាសន្នទូរតោ;

ន កច្ឆេ នោបិ បដិវាតេ, ន ចាបិ ឱណតុណ្ណតេ;

ឥមេ ទោសេ វិវជ្ជេត្វា, ឯកមន្តំ ឋិតា អហូ’’តិ.

កស្មា បនាយំ អដ្ឋាសិ ឯវ, ន និសីទីតិ? លហុំ និវត្តិតុកាមតាយ. ទេវតាយោ ហិ កញ្ចិទេវ អត្ថវសំ បដិច្ច សុចិបុរិសោ វិយ វច្ចដ្ឋានំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆន្តិ. បកតិយា បន តាសំ យោជនសតតោ បភុតិ មនុស្សលោកោ ទុគ្គន្ធតាយ បដិកូលោ ហោតិ, ន ឯត្ថ អភិរមន្តិ, តេន សា អាគតកិច្ចំ កត្វា លហុំ និវត្តិតុកាមតាយ ន និសីទិ. យស្ស ច គមនាទិឥរិយាបថបរិស្សមស្ស វិនោទនត្ថំ និសីទន្តិ, សោ ទេវានំ បរិស្សមោ នត្ថិ, តស្មាបិ ន និសីទិ. យេ ច មហាសាវកា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឋិតា, តេ បតិមានេតិ, តស្មាបិ ន និសីទិ. អបិច ភគវតិ គារវេនេវ ន និសីទិ. ទេវតានញ្ហិ និសីទិតុកាមានំ អាសនំ និព្ពត្តតិ, តំ អនិច្ឆមានា និសជ្ជាយ ចិត្តម្បិ អកត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ.

ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតាតិ ឯវំ ឥមេហិ ការណេហិ ឯកមន្តំ ឋិតា ខោ សា ទេវតា. ភគវន្តំ គាថាយ អជ្ឈភាសីតិ ភគវន្តំ អក្ខរបទនិយមិតគន្ថិតេន វចនេន អភាសីតិ អត្ថោ. កថំ? ពហូ ទេវា មនុស្សា ច…បេ… ព្រូហិ មង្គលមុត្តមន្តិ.

មង្គលបញ្ហសមុដ្ឋានកថា

តត្ថ យស្មា ‘‘ឯវមិច្ចាទិបាឋស្ស, អត្ថំ នានប្បការតោ. វណ្ណយន្តោ សមុដ្ឋានំ, វត្វា’’តិ មាតិកា ឋបិតា, តស្ស ច សមុដ្ឋានស្ស អយំ វត្តព្ពតាយ ឱកាសោ, តស្មា មង្គលបញ្ហសមុដ្ឋានំ តាវ វត្វា បច្ឆា ឥមេសំ គាថាបទានមត្ថំ វណ្ណយិស្សាមិ. កិញ្ច មង្គលបញ្ហសមុដ្ឋានំ? ជម្ពុទីបេ កិរ តត្ថ តត្ថ នគរទ្វារសន្ថាគារសភាទីសុ មហាជនោ សន្និបតិត្វា ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ទត្វា នានប្បការំ សីតាហរណាទិកថំ កថាបេតិ, ឯកេកា កថា ចតុមាសច្ចយេន និដ្ឋាតិ. តត្ថ ឯកទិវសំ មង្គលកថា សមុដ្ឋាសិ ‘‘កិំ នុ ខោ មង្គលំ, កិំ ទិដ្ឋំ មង្គលំ, សុតំ មង្គលំ, មុតំ មង្គលំ, កោ មង្គលំ ជានាតី’’តិ.

អថ ទិដ្ឋមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ ‘‘អហំ មង្គលំ ជានាមិ, ទិដ្ឋំ លោកេ មង្គលំ ទិដ្ឋំ នាម អភិមង្គលសម្មតំ រូបំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ ចាតកសកុណំ វា បស្សតិ, ពេលុវលដ្ឋិំ វា គព្ភិនិំ វា កុមារកេ វា អលង្កតបដិយត្តេ បុណ្ណឃដេ វា អល្លរោហិតមច្ឆំ វា អាជញ្ញំ វា អាជញ្ញរថំ វា ឧសភំ វា គាវិំ វា កបិលំ វា, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ឯវរូបំ អភិមង្គលសម្មតំ រូបំ បស្សតិ, ឥទំ វុច្ចតិ ទិដ្ឋមង្គល’’ន្តិ. តស្ស វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ ន អគ្គហេសុំ. យេ ន អគ្គហេសុំ, តេ តេន សហ វិវទិំសុ.

អថ សុតមង្គលិកោ នាម ឯកោ បុរិសោ អាហ – ‘‘ចក្ខុនាមេតំ, ភោ, សុចិម្បិ បស្សតិ អសុចិម្បិ, តថា សុន្ទរម្បិ, អសុន្ទរម្បិ, មនាបម្បិ, អមនាបម្បិ. យទិ តេន ទិដ្ឋំ មង្គលំ សិយា, សព្ពម្បិ មង្គលំ សិយា. តស្មា ន ទិដ្ឋំ មង្គលំ, អបិច ខោ បន សុតំ មង្គលំ. សុតំ នាម អភិមង្គលសម្មតោ សទ្ទោ. សេយ្យថិទំ? ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ វឌ្ឍាតិ វា វឌ្ឍមានាតិ វា បុណ្ណាតិ វា ផុស្សាតិ វា សុមនាតិ វា សិរីតិ វា សិរិវឌ្ឍាតិ វា អជ្ជ សុនក្ខត្តំ សុមុហុត្តំ សុទិវសំ សុមង្គលន្តិ ឯវរូបំ វា យំកិញ្ចិ អភិមង្គលសម្មតំ សទ្ទំ សុណាតិ, ឥទំ វុច្ចតិ សុតមង្គល’’ន្តិ. តស្សាបិ វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ ន អគ្គហេសុំ. យេ ន អគ្គហេសុំ, តេ តេន សហ វិវទិំសុ.

អថ មុតមង្គលិកោ នាមេកោ បុរិសោ អាហ ‘‘សោតម្បិ ហិ នាមេតំ, ភោ, សាធុម្បិ អសាធុម្បិ មនាបម្បិ អមនាបម្បិ សទ្ទំ សុណាតិ. យទិ តេន សុតំ មង្គលំ សិយា, សព្ពម្បិ មង្គលំ សិយា. តស្មា ន សុតំ មង្គលំ, អបិច ខោ បន មុតំ មង្គលំ. មុតំ នាម អភិមង្គលសម្មតំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពំ. សេយ្យថិទំ – ឥធេកច្ចោ កាលស្សេវ វុដ្ឋាយ បទុមគន្ធាទិបុប្ផគន្ធំ វា ឃាយតិ, ផុស្សទន្តកដ្ឋំ វា ខាទតិ, បថវិំ វា អាមសតិ, ហរិតសស្សំ វា អល្លគោមយំ វា កច្ឆបំ វា តិលំ វា បុប្ផំ វា ផលំ វា អាមសតិ, ផុស្សមត្តិកាយ វា សម្មា លិម្បតិ, ផុស្សសាដកំ វា និវាសេតិ, ផុស្សវេឋនំ វា ធារេតិ. យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចិ ឯវរូបំ អភិមង្គលសម្មតំ គន្ធំ វា ឃាយតិ, រសំ វា សាយតិ, ផោដ្ឋព្ពំ វា ផុសតិ, ឥទំ វុច្ចតិ មុតមង្គល’’ន្តិ. តស្សាបិ វចនំ ឯកច្ចេ អគ្គហេសុំ, ឯកច្ចេ ន អគ្គហេសុំ.

តត្ថ ន ទិដ្ឋមង្គលិកោ សុតមុតមង្គលិកេ អសក្ខិ ញាបេតុំ, ន តេសំ អញ្ញតរោ ឥតរេ ទ្វេ. តេសុ ច មនុស្សេសុ យេ ទិដ្ឋមង្គលិកស្ស វចនំ គណ្ហិំសុ, តេ ‘‘ទិដ្ឋំយេវ មង្គល’’ន្តិ គតា. យេ សុតមុតមង្គលិកានំ, តេ ‘‘សុតំយេវ មុតំយេវ មង្គល’’ន្តិ គតា. ឯវមយំ មង្គលកថា សកលជម្ពុទីបេ បាកដា ជាតា.

អថ សកលជម្ពុទីបេ មនុស្សា គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ មង្គល’’ន្តិ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. តេសំ មនុស្សានំ អារក្ខទេវតា តំ កថំ សុត្វា តថេវ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. តាសំ ទេវតានំ ភុម្មទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ សុត្វា ភុម្មទេវតាបិ តថេវ មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ, តាសំ ទេវតានំ អាកាសដ្ឋទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អាកាសដ្ឋទេវតានំ ចតុមហារាជិកា ទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, ឯតេនុបាយេន យាវ សុទស្សីទេវតានំ អកនិដ្ឋទេវតា មិត្តា ហោន្តិ, អថ តតោ សុត្វា អកនិដ្ឋទេវតាបិ តថេវ គុម្ពគុម្ពា ហុត្វា មង្គលានិ ចិន្តយិំសុ. ឯវំ យាវ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ សព្ពត្ថ មង្គលចិន្តា ឧទបាទិ. ឧប្បន្នា ច ‘‘ឥទំ មង្គលំ ឥទំ មង្គល’’ន្តិ វិនិច្ឆយមានាបិ អប្បត្តា ឯវ វិនិច្ឆយំ ទ្វាទស វស្សានិ អដ្ឋាសិ. សព្ពេ មនុស្សា ច ទេវា ច ព្រហ្មានោ ច ឋបេត្វា អរិយសាវកេ ទិដ្ឋសុតមុតវសេន តិធា ភិន្នា. ឯកោបិ ‘‘ឥទមេវ មង្គល’’ន្តិ យថាភុច្ចតោ និដ្ឋង្គតោ នាហោសិ, មង្គលកោលាហលំ លោកេ ឧប្បជ្ជិ.

កោលាហលំ នាម បញ្ចវិធំ កប្បកោលាហលំ, ចក្កវត្តិកោលាហលំ, ពុទ្ធកោលាហលំ, មង្គលកោលាហលំ, មោនេយ្យកោលាហលន្តិ. តត្ថ កាមាវចរទេវា មុត្តសិរា វិកិណ្ណកេសា រុទម្មុខា អស្សូនិ ហត្ថេហិ បុញ្ឆមានា រត្តវត្ថនិវត្ថា អតិវិយ វិរូបវេសធារិនោ ហុត្វា ‘‘វស្សសតសហស្សច្ចយេន កប្បុដ្ឋានំ ហោហិតិ, អយំ លោកោ វិនស្សិស្សតិ, មហាសមុទ្ទោ សុស្សិស្សតិ, អយញ្ច មហាបថវី សិនេរុ ច បព្ពតរាជា ឧឌ្ឍយ្ហិស្សតិ វិនស្សិស្សតិ, យាវ ព្រហ្មលោកា លោកវិនាសោ ភវិស្សតិ, មេត្តំ មារិសា ភាវេថ, ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខំ មារិសា ភាវេថ, មាតរំ ឧបដ្ឋហថ, បិតរំ ឧបដ្ឋហថ, កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ហោថ, ជាគរថ មា បមាទត្ថា’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ កប្បកោលាហលំ នាម.

កាមាវចរទេវាយេវ ‘‘វស្សសតស្សច្ចយេន ចក្កវត្តិរាជា លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ ចក្កវត្តិកោលាហលំ នាម. សុទ្ធាវាសា បន ទេវា ព្រហ្មាភរណេន អលង្ករិត្វា ព្រហ្មវេឋនំ សីសេ កត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ពុទ្ធគុណវាទិនោ ‘‘វស្សសហស្សច្ចយេន ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ ពុទ្ធកោលាហលំ នាម. សុទ្ធាវាសា ឯវ ទេវា ទេវមនុស្សានំ ចិត្តំ ញត្វា ‘‘ទ្វាទសន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន សម្មាសម្ពុទ្ធោ មង្គលំ កថេស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ មង្គលកោលាហលំ នាម. សុទ្ធាវាសា ឯវ ទេវា ‘‘សត្តន្នំ វស្សានំ អច្ចយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវតា សទ្ធិំ សមាគម្ម មោនេយ្យប្បដិបទំ បុច្ឆិស្សតី’’តិ មនុស្សបថេ វិចរិត្វា អារោចេន្តិ. ឥទំ មោនេយ្យកោលាហលំ នាម. ឥមេសុ បញ្ចសុ កោលាហលេសុ ទេវមនុស្សានំ ឥទំ មង្គលកោលាហលំ លោកេ ឧប្បជ្ជិ.