៥. ចូឡកុណាលវគ្គោ

[៣៤១] ១. កណ្ឌរីជាតកវណ្ណនា

នរានមារាមករាសូតិ ឥមស្ស ជាតកស្ស វិត្ថារកថា កុណាលជាតកេ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) អាវិ ភវិស្សតិ.

កណ្ឌរីជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣៤២] ២. វានរជាតកវណ្ណនា

អសក្ខិំ វត អត្តានន្តិ ឥទំ សត្ថា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស វធាយ បរិសក្កនំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ (ជា. អដ្ឋ. ២.២.សុសុមារជាតកវណ្ណនា) ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ.

អតីតេ បន ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ កបិយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ គង្គាតីរេ វសិ. អថេកា អន្តោគង្គាយំ សំសុមារី ពោធិសត្តស្ស ហទយមំសេ ទោហឡំ ឧប្បាទេត្វា សំសុមារស្ស កថេសិ. សោ ‘‘តំ កបិំ ឧទកេ និមុជ្ជាបេត្វា មារេត្វា ហទយមំសំ គហេត្វា សំសុមារិយា ទស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា មហាសត្តំ អាហ – ‘‘ឯហិ, សម្ម, អន្តរទីបកេ ផលាផលេ ខាទិតុំ គច្ឆាមា’’តិ. ‘‘កថំ, សម្ម, អហំ គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘អហំ តំ មម បិដ្ឋិយំ និសីទាបេត្វា នេស្សាមី’’តិ. សោ តស្ស ចិត្តំ អជានន្តោ លង្ឃិត្វា បិដ្ឋិយំ និសីទិ. សំសុមារោ ថោកំ គន្ត្វា និមុជ្ជិតុំ អារភិ. អថ នំ វានរោ ‘‘កិំការណា, ភោ, មំ ឧទកេ និមុជ្ជាបេសី’’តិ អាហ. ‘‘អហំ តំ មារេត្វា តវ ហទយមំសំ មម ភរិយាយ ទស្សាមី’’តិ. ‘‘ទន្ធ ត្វំ មម ហទយមំសំ ឧរេ អត្ថីតិ មញ្ញសី’’តិ? ‘‘អថ កហំ តេ ឋបិត’’ន្តិ? ‘‘ឯតំ ឧទុម្ពរេ ឱលម្ពន្តំ ន បស្សសី’’តិ? ‘‘បស្សាមិ, ទស្សសិ បន មេ’’តិ. ‘‘អាម, ទស្សាមី’’តិ. សំសុមារោ ទន្ធតាយ តំ គហេត្វា នទីតីរេ ឧទុម្ពរមូលំ គតោ. ពោធិសត្តោ តស្ស បិដ្ឋិតោ លង្ឃិត្វា ឧទុម្ពររុក្ខេ និសិន្នោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៦១. ‘‘អសក្ខិំ វត អត្តានំ, ឧទ្ធាតុំ ឧទកា ថលំ;

ន ទានាហំ បុន តុយ្ហំ, វសំ គច្ឆាមិ វារិជ.

១៦២. ‘‘អលមេតេហិ អម្ពេហិ, ជម្ពូហិ បនសេហិ ច;

យានិ បារំ សមុទ្ទស្ស, វរំ មយ្ហំ ឧទុម្ពរោ.

១៦៣. ‘‘យោ ច ឧប្បតិតំ អត្ថំ, ន ខិប្បមនុពុជ្ឈតិ;

អមិត្តវសមន្វេតិ, បច្ឆា ច អនុតប្បតិ.

១៦៤. ‘‘យោ ច ឧប្បតិតំ អត្ថំ, ខិប្បមេវ និពោធតិ;

មុច្ចតេ សត្តុសម្ពាធា, ន ច បច្ឆានុតប្បតី’’តិ.

តត្ថ អសក្ខិំ វតាតិ សមត្ថោ វត អហោសិំ. ឧទ្ធាតុន្តិ ឧទ្ធរិតុំ. វារិជាតិ សំសុមារំ អាលបតិ. យានិ បារំ សមុទ្ទស្សាតិ គង្គំ សមុទ្ទនាមេនាលបន្តោ ‘‘យានិ សមុទ្ទស្ស បារំ គន្ត្វា ខាទិតព្ពានិ, អលំ តេហី’’តិ វទតិ. បច្ឆា ច អនុតប្បតីតិ ឧប្បន្នំ អត្ថំ ខិប្បំ អជានន្តោ អមិត្តវសំ គច្ឆតិ, បច្ឆា ច អនុតប្បតិ.

ឥតិ សោ ចតូហិ គាថាហិ លោកិយកិច្ចានំ និប្ផត្តិការណំ កថេត្វា វនសណ្ឌមេវ បាវិសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សំសុមារោ ទេវទត្តោ អហោសិ, វានរោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

វានរជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣៤៣] ៣. កុន្តិនីជាតកវណ្ណនា

អវសិម្ហ តវាគារេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កោសលរញ្ញោ គេហេ និវុត្ថំ កុន្តិនីសកុណិកំ អារព្ភ កថេសិ. សា កិរ រញ្ញោ ទូតេយ្យហារិកា អហោសិ. ទ្វេ បោតកាបិស្សា អត្ថិ, រាជា តំ សកុណិកំ ឯកស្ស រញ្ញោ បណ្ណំ គាហាបេត្វា បេសេសិ. តស្សា គតកាលេ រាជកុលេ ទារកា តេ សកុណបោតកេ ហត្ថេហិ បរិមទ្ទន្តា មារេសុំ. សា អាគន្ត្វា តេ បោតកេ មតេ បស្សន្តី ‘‘កេន មេ បុត្តកា មារិតា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អសុកេន ច អសុកេន ចា’’តិ. តស្មិញ្ច កាលេ រាជកុលេ បោសាវនិកព្យគ្ឃោ អត្ថិ កក្ខឡោ ផរុសោ, ពន្ធនពលេន តិដ្ឋតិ. អថ តេ ទារកា តំ ព្យគ្ឃំ ទស្សនាយ អគមំសុ. សាបិ សកុណិកា តេហិ សទ្ធិំ គន្ត្វា ‘‘យថា ឥមេហិ មម បុត្តកា មារិតា, តថេវ នេ ករិស្សាមី’’តិ តេ ទារកេ គហេត្វា ព្យគ្ឃស្ស បាទមូលេ ខិបិ, ព្យគ្ឃោ មុរាមុរាបេត្វា ខាទិ. សា ‘‘ឥទានិ មេ មនោរថោ បរិបុណ្ណោ’’តិ ឧប្បតិត្វា ហិមវន្តមេវ គតា. តំ ការណំ សុត្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, រាជកុលេ កិរ អសុកា នាម កុន្តិនី សកុណិកា យេ ហិស្សា បោតកា មារិតា, តេ ទារកេ ព្យគ្ឃស្ស បាទមូលេ ខិបិត្វា ហិមវន្តមេវ គតា’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេសា អត្តនោ បោតកឃាតកេ ទារកេ គហេត្វា ព្យគ្ឃស្ស បាទមូលេ ខិបិត្វា ហិមវន្តមេវ គតា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ពោធិសត្តោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេសិ. តស្ស និវេសនេ ឯកា កុន្តិនី សកុណិកា ទូតេយ្យហារិកាតិ សព្ពំ បុរិមសទិសមេវ. អយំ បន វិសេសោ. អយំ កុន្តិនី ព្យគ្ឃេន ទារកេ មារាបេត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ ន សក្កា មយា ឥធ វសិតុំ, គមិស្សាមិ, គច្ឆន្តី ច បន រញ្ញោ អនារោចេត្វា ន គមិស្សាមិ, អារោចេត្វាវ គមិស្សាមី’’តិ. សា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតា ‘‘សាមិ, តុម្ហាកំ បមាទេន មម បុត្តកេ ទារកា មារេសុំ, អហំ កោធវសិកា ហុត្វា តេ ទារកេ បដិមារេសិំ, ឥទានិ មយា ឥធ វសិតុំ ន សក្កា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៦៥. ‘‘អវសិម្ហ តវាគារេ, និច្ចំ សក្កតបូជិតា,

ត្វមេវ ទានិមករិ, ហន្ទ រាជ វជាមហ’’ន្តិ.

តត្ថ ត្វមេវ ទានិមករីតិ មំ បណ្ណំ គាហាបេត្វា បេសេត្វា អត្តនោ បមាទេន មម បិយបុត្តកេ អរក្ខន្តោ ត្វញ្ញេវ ឥទានិ ឯតំ មម ទោមនស្សការណំ អករិ. ហន្ទាតិ វវស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. រាជាតិ ពោធិសត្តំ អាលបតិ. វជាមហន្តិ អហំ ហិមវន្តំ គច្ឆាមីតិ.

តំ សុត្វា រាជា ទុតិយំ គាថមាហ –

១៦៦. ‘‘យោ វេ កតេ បដិកតេ, កិព្ពិសេ បដិកិព្ពិសេ;

ឯវំ តំ សម្មតី វេរំ, វស កុន្តិនិ មាគមា’’តិ.

តស្សត្ថោ – យោ បុគ្គលោ បរេន កតេ កិព្ពិសេ អត្តនោ បុត្តមារណាទិកេ ទារុណេ កម្មេ កតេ បុន អត្តនោ តស្ស បុគ្គលស្ស បដិកតេ បដិកិព្ពិសេ ‘‘បដិកតំ មយា តស្សា’’តិ ជានាតិ. ឯវំ តំ សម្មតី វេរន្តិ ឯត្តកេន តំ វេរំ សម្មតិ វូបសន្តំ ហោតិ, តស្មា វស កុន្តិនិ មាគមាតិ.

តំ សុត្វា កុន្តិនី តតិយំ គាថមាហ –

១៦៧. ‘‘ន កតស្ស ច កត្តា ច, មេត្តិ សន្ធីយតេ បុន;

ហទយំ នានុជានាតិ, គច្ឆញ្ញេវ រថេសភា’’តិ.

តត្ថ ន កតស្ស ច កត្តា ចាតិ កតស្ស ច អភិភូតស្ស ឧបបីឡិតស្ស បុគ្គលស្ស, ឥទានិ វិភត្តិវិបរិណាមំ កត្វា យោ កត្តា តស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បុគ្គលានំ បុន មិត្តភាវោ នាម ន សន្ធីយតិ ន ឃដីយតីតិ អត្ថោ. ហទយំ នានុជានាតីតិ តេន ការណេន មម ហទយំ ឥធ វាសំ នានុជានាតិ. គច្ឆញ្ញេវ រថេសភាតិ តស្មា អហំ មហារាជ គមិស្សាមិយេវាតិ.

តំ សុត្វា រាជា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៦៨. ‘‘កតស្ស ចេវ កត្តា ច, មេត្តិ សន្ធីយតេ បុន;

ធីរានំ នោ ច ពាលានំ, វស កុន្តិនិ មាគមា’’តិ.

តស្សត្ថោ – កតស្ស ចេវ បុគ្គលស្ស, យោ ច កត្តា តស្ស មេត្តិ សន្ធីយតេ បុន, សា បន ធីរានំ, នោ ច ពាលានំ. ធីរានញ្ហិ មេត្តិ ភិន្នាបិ បុន ឃដីយតិ, ពាលានំ បន សកិំ ភិន្នា ភិន្នាវ ហោតិ, តស្មា វស កុន្តិនិ មាគមាតិ.

សកុណិកា ‘‘ឯវំ សន្តេបិ ន សក្កា មយា ឥធ វសិតុំ សាមី’’តិ រាជានំ វន្ទិត្វា ឧប្បតិត្វា ហិមវន្តមេវ គតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កុន្តិនីយេវ ឯតរហិ កុន្តិនី អហោសិ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កុន្តិនីជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣៤៤] ៤. អម្ពជាតកវណ្ណនា

យោ នីលិយំ មណ្ឌយតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អម្ពគោបកត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ មហល្លកកាលេ បព្ពជិត្វា ជេតវនបច្ចន្តេ អម្ពវនេ បណ្ណសាលំ ការេត្វា អម្ពេ រក្ខន្តោ បតិតានិ អម្ពបក្កានិ ខាទន្តោ វិចរតិ, អត្តនោ សម្ពន្ធមនុស្សានម្បិ ទេតិ. តស្មិំ ភិក្ខាចារំ បវិដ្ឋេ អម្ពចោរកា អម្ពានិ បាតេត្វា ខាទិត្វា ច គហេត្វា ច គច្ឆន្តិ. តស្មិំ ខណេ ចតស្សោ សេដ្ឋិធីតរោ អចិរវតិយំ ន្ហាយិត្វា វិចរន្តិយោ តំ អម្ពវនំ បវិសិំសុ. មហល្លកោ អាគន្ត្វា តា ទិស្វា ‘‘តុម្ហេហិ មេ អម្ពានិ ខាទិតានី’’តិ អាហ. ‘‘ភន្តេ, មយំ ឥទានេវ អាគតា, ន តុម្ហាកំ អម្ពានិ ខាទាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ សបថំ ករោថា’’តិ? ‘‘ករោម, ភន្តេ’’តិ សបថំ ករិំសុ. មហល្លកោ តា សបថំ ការេត្វា លជ្ជាបេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. តស្ស តំ កិរិយំ សុត្វា ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ កិរ មហល្លកោ អត្តនោ វសនកំ អម្ពវនំ បវិដ្ឋា សេដ្ឋិធីតរោ សបថំ ការេត្វា លជ្ជាបេត្វា វិស្សជ្ជេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស អម្ពគោបកោ ហុត្វា ចតស្សោ សេដ្ឋិធីតរោ សបថំ ការេត្វា លជ្ជាបេត្វា វិស្សជ្ជេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ សក្កត្តំ ការេសិ. តទា ឯកោ កូដជដិលោ ពារាណសិំ ឧបនិស្សាយ នទីតីរេ អម្ពវនេ បណ្ណសាលំ មាបេត្វា អម្ពេ រក្ខន្តោ បតិតានិ អម្ពបក្កានិ ខាទន្តោ សម្ពន្ធមនុស្សានម្បិ ទេន្តោ នានប្បការេន មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេន្តោ វិចរតិ. តទា សក្កោ ទេវរាជា ‘‘កេ នុ ខោ លោកេ មាតាបិតរោ ឧបដ្ឋហន្តិ, កុលេ ជេដ្ឋាបចយនកម្មំ ករោន្តិ, ទានំ ទេន្តិ, សីលំ រក្ខន្តិ, ឧបោសថកម្មំ ករោន្តិ, កេ បព្ពជិតា សមណធម្មេ យុត្តបយុត្តា វិហរន្តិ, កេ អនាចារំ ចរន្តី’’តិ លោកំ វោលោកេន្តោ ឥមំ អម្ពគោបកំ អនាចារំ កូដជដិលំ ទិស្វា ‘‘អយំ កូដជដិលោ កសិណបរិកម្មាទិំ អត្តនោ សមណធម្មំ បហាយ អម្ពវនំ រក្ខន្តោ វិចរតិ, សំវេជេស្សាមិ ន’’ន្តិ តស្ស គាមំ ភិក្ខាយ បវិដ្ឋកាលេ អត្តនោ អានុភាវេន អម្ពេ បាតេត្វា ចោរេហិ វិលុម្ពិតេ វិយ អកាសិ.

តទា ពារាណសិតោ ចតស្សោ សេដ្ឋិធីតរោ តំ អម្ពវនំ បវិសិំសុ. កូដជដិលោ តា ទិស្វា ‘‘តុម្ហេហិ មេ អម្ពានិ ខាទិតានី’’តិ បលិពុទ្ធិ. ‘‘ភន្តេ, មយំ ឥទានេវ អាគតា, ន តេ អម្ពានិ ខាទាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ សបថំ ករោថា’’តិ? ‘‘កត្វា ច បន គន្តុំ លភិស្សាមា’’តិ? ‘‘អាម, លភិស្សថា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ តាសុ ជេដ្ឋិកា សបថំ ករោន្តី បឋមំ គាថមាហ –

១៦៩. ‘‘យោ នីលិយំ មណ្ឌយតិ, សណ្ឌាសេន វិហញ្ញតិ;

តស្ស សា វសមន្វេតុ, យា តេ អម្ពេ អវាហរី’’តិ.

តស្សត្ថោ – យោ បុរិសោ បលិតានំ កាឡវណ្ណករណត្ថាយ នីលផលាទីនិ យោជេត្វា កតំ នីលិយំ មណ្ឌយតិ, នីលកេសន្តរេ ច ឧដ្ឋិតំ បលិតំ ឧទ្ធរន្តោ សណ្ឌាសេន វិហញ្ញតិ កិលមតិ, តស្ស ឯវរូបស្ស មហល្លកស្ស សា វសំ អន្វេតុ, តថារូបំ បតិំ លភតុ, យា តេ អម្ពេ អវាហរីតិ.

តាបសោ ‘‘ត្វំ ឯកមន្តំ តិដ្ឋាហី’’តិ វត្វា ទុតិយំ សេដ្ឋិធីតរំ សបថំ ការេសិ. សា សបថំ ករោន្តី ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧០. ‘‘វីសំ វា បញ្ចវីសំ វា, ឩនតិំសំវ ជាតិយា;

តាទិសា បតិ មា លទ្ធា, យា តេ អម្ពេ អវាហរី’’តិ.

តស្សត្ថោ – នារិយោ នាម បន្នរសសោឡសវស្សិកកាលេ បុរិសានំ បិយា ហោន្តិ. យា បន តវ អម្ពានិ អវាហរិ, សា ឯវរូបេ យោព្ពនេ បតិំ អលភិត្វា ជាតិយា វីសំ វា បញ្ចវីសំ វា ឯកេន ទ្វីហិ ឩនតាយ ឩនតិំសំ វា វស្សានិ បត្វា តាទិសា បរិបក្កវយា ហុត្វាបិ បតិំ មា លទ្ធាតិ.

តាយបិ សបថំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋិតាយ តតិយា តតិយំ គាថមាហ –

១៧១. ‘‘ទីឃំ គច្ឆតុ អទ្ធានំ, ឯកិកា អភិសារិកា;

សង្កេតេ បតិ មា អទ្ទ, យា តេ អម្ពេ អវាហរី’’តិ.

តស្សត្ថោ – យា តេ អម្ពេ អវាហរិ, សា បតិំ បត្ថយមានា តស្ស សន្តិកំ អភិសរណតាយ អភិសារិកា នាម ហុត្វា ឯកិកា អទុតិយា គាវុតទ្វិគាវុតមត្តំ ទីឃំ អទ្ធានំ គច្ឆតុ, គន្ត្វាបិ ច តស្មិំ អសុកដ្ឋានំ នាម អាគច្ឆេយ្យាសីតិ កតេ សង្កេតេ តំ បតិំ មា អទ្ទសាតិ.

តាយបិ សបថំ កត្វា ឯកមន្តំ ឋិតាយ ចតុត្ថា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៧២. ‘‘អលង្កតា សុវសនា, មាលិនី ចន្ទនុស្សទា;

ឯកិកា សយនេ សេតុ, យា តេ អម្ពេ អវាហរី’’តិ. – សា ឧត្តានត្ថាយេវ;

តាបសោ ‘‘តុម្ហេហិ អតិភារិយា សបថា កតា, អញ្ញេហិ អម្ពានិ ខាទិតានិ ភវិស្សន្តិ, គច្ឆថ ទានិ តុម្ហេ’’តិ តា ឧយ្យោជេសិ. សក្កោ ភេរវរូបារម្មណំ ទស្សេត្វា កូដតាបសំ តតោ បលាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា កូដជដិលោ អយំ អម្ពគោបកោ មហល្លកោ អហោសិ, ចតស្សោ សេដ្ឋិធីតរោ ឯតាយេវ, សក្កោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អម្ពជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣៤៥] ៥. រាជកុម្ភជាតកវណ្ណនា

វនំ យទគ្គិ ទហតីតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ អលសភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. សោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ សាសនេ ឧរំ ទត្វា បព្ពជិត្វាបិ អលសោ អហោសិ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាយោនិសោមនសិការវត្តបដិវត្តាទីហិ បរិពាហិរោ នីវរណាភិភូតោ. និសិន្នដ្ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ តថា ឯវ ហោតិ. តស្ស តំ អាលសិយភាវំ អារព្ភ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, អសុកោ នាម ភិក្ខុ ឯវរូបេ និយ្យានិកសាសនេ បព្ពជិត្វា អាលសិយោ កុសីតោ នីវរណាភិភូតោ វិហរតី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស អាលសិយោយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អមច្ចរតនំ អហោសិ, ពារាណសិរាជា អាលសិយជាតិកោ អហោសិ. ពោធិសត្តោ ‘‘រាជានំ បពោធេស្សាមី’’តិ ឯកំ ឧបមំ ឧបធារេន្តោ វិចរតិ. អថេកទិវសំ រាជា ឧយ្យានំ គន្ត្វា អមច្ចគណបរិវុតោ តត្ថ វិចរន្តោ ឯកំ រាជកុម្ភំ នាម អាលសិយំ បស្សិ. តថារូបា កិរ អាលសិយា សកលទិវសំ គច្ឆន្តាបិ ឯកទ្វង្គុលមត្តមេវ គច្ឆន្តិ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘វយស្ស កោ នាម សោ’’តិ ពោធិសត្តំ បុច្ឆិ. មហាសត្តោ ‘‘រាជកុម្ភោ នាមេស, មហារាជ, អាលសិយោ. ឯវរូបោ ហិ សកលទិវសំ គច្ឆន្តោបិ ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តមេវ គច្ឆតី’’តិ វត្វា តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ‘‘អម្ភោ, រាជកុម្ភ, តុម្ហាកំ ទន្ធគមនំ ឥមស្មិំ អរញ្ញេ ទាវគ្គិម្ហិ ឧដ្ឋិតេ កិំ ករោថា’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៧៣. ‘‘វនំ យទគ្គិ ទហតិ, បាវកោ កណ្ហវត្តនី;

កថំ ករោសិ បចលក, ឯវំ ទន្ធបរក្កមោ’’តិ.

តត្ថ យទគ្គីតិ យទា អគ្គិ. បាវកោ កណ្ហវត្តនីតិ អគ្គិនោ វេវចនំ. បចលកាតិ តំ អាលបតិ. សោ ហិ ចលន្តោ ចលន្តោ គច្ឆតិ, និច្ចំ វា បចលាយតិ, តស្មា ‘‘បចលកោ’’តិ វុច្ចតិ. ទន្ធបរក្កមោតិ គរុវីរិយោ.

តំ សុត្វា រាជកុម្ភោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧៤. ‘‘ពហូនិ រុក្ខឆិទ្ទានិ, បថព្យា វិវរានិ ច;

តានិ ចេ នាភិសម្ភោម, ហោតិ នោ កាលបរិយាយោ’’តិ.

តស្សត្ថោ – បណ្ឌិត, អម្ហាកំ ឥតោ ឧត្តរិគមនំ នាម នត្ថិ. ឥមស្មិំ បន អរញ្ញេ រុក្ខឆិទ្ទានិ បថវិយំ វិវរានិ ច ពហូនិ. យទិ តានិ ន បាបុណាម, ហោតិ នោ កាលបរិយាយោតិ មរណមេវ នោ ហោតីតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៧៥. ‘‘យោ ទន្ធកាលេ តរតិ, តរណីយេ ច ទន្ធតិ;

សុក្ខបណ្ណំវ អក្កម្ម, អត្ថំ ភញ្ជតិ អត្តនោ.

១៧៦. ‘‘យោ ទន្ធកាលេ ទន្ធេតិ, តរណីយេ ច តារយិ;

សសីវ រត្តិំ វិភជំ, តស្សត្ថោ បរិបូរតី’’តិ.

តត្ថ ទន្ធកាលេតិ តេសំ តេសំ កម្មានំ សណិកំ កត្តព្ពកាលេ. តរតីតិ តុរិតតុរិតោ វេគេន តានិ កម្មានិ ករោតិ. សុក្ខបណ្ណំវាតិ យថា វាតាតបសុក្ខំ តាលបណ្ណំ ពលវា បុរិសោ អក្កមិត្វា ភញ្ជេយ្យ, តត្ថេវ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ករេយ្យ, ឯវំ សោ អត្តនោ អត្ថំ វុទ្ធិំ ភញ្ជតិ. ទន្ធេតីតិ ទន្ធយតិ ទន្ធកាតព្ពានិ កម្មានិ ទន្ធមេវ ករោតិ. តារយីតិ តុរិតកាតព្ពានិ កម្មានិ តុរិតោវ ករោតិ. សសីវ រត្តិំ វិភជន្តិ យថា ចន្ទោ ជុណ្ហបក្ខំ រត្តិំ ជោតយមានោ កាឡបក្ខរត្តិតោ រត្តិំ វិភជន្តោ ទិវសេ ទិវសេ បរិបូរតិ, ឯវំ តស្ស បុរិសស្ស អត្ថោ បរិបូរតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

រាជា ពោធិសត្តស្ស វចនំ សុត្វា តតោ បដ្ឋាយ អនលសោ ជាតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជកុម្ភោ អាលសិយភិក្ខុ អហោសិ, បណ្ឌិតាមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

រាជកុម្ភជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៣៤៦] ៦. កេសវជាតកវណ្ណនា

មនុស្សិន្ទំ ជហិត្វានាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ វិស្សាសភោជនំ អារព្ភ កថេសិ. អនាថបិណ្ឌិកស្ស កិរ គេហេ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ និពទ្ធភត្តំ ហោតិ, គេហំ និច្ចកាលំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឱបានភូតំ កាសាវបជ្ជោតំ ឥសិវាតបដិវាតំ. អថេកទិវសំ រាជា នគរំ បទក្ខិណំ ករោន្តោ សេដ្ឋិនោ និវេសនេ ភិក្ខុសង្ឃំ ទិស្វា ‘‘អហម្បិ អរិយសង្ឃស្ស និពទ្ធំ ភិក្ខំ ទស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ និពទ្ធំ ភិក្ខំ បដ្ឋបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ រាជនិវេសនេ និពទ្ធំ ភិក្ខា ទិយ្យតិ, តិវស្សិកគន្ធសាលិភោជនំ បណីតំ. វិស្សាសេនបិ សិនេហេនបិ សហត្ថា ទាយកា នត្ថិ, រាជយុត្តេ ទាបេសិ. ភិក្ខូ និសីទិត្វា ភុញ្ជិតុំ ន ឥច្ឆន្តិ, នានគ្គរសភត្តំ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ ឧបដ្ឋាកកុលំ គន្ត្វា តំ ភត្តំ តេសំ ទត្វា តេហិ ទិន្នំ លូខំ វា បណីតំ វា ភុញ្ជន្តិ.

អថេកទិវសំ រញ្ញោ ពហុំ ផលាផលំ អាហរិំសុ. រាជា ‘‘សង្ឃស្ស ទេថា’’តិ អាហ. មនុស្សា ភត្តគ្គំ គន្ត្វា ឯកភិក្ខុម្បិ អទិស្វា ‘‘ឯកោ ភិក្ខុបិ នត្ថី’’តិ រញ្ញោ អារោចេសុំ. ‘‘ននុ វេលាយេវ តាវា’’តិ? ‘‘អាម, វេលា, ភិក្ខូ បន តុម្ហាកំ គេហេ ភត្តំ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ វិស្សាសិកានំ ឧបដ្ឋាកានំ គេហំ គន្ត្វា តេសំ ទត្វា តេហិ ទិន្នំ លូខំ វា បណីតំ វា ភុញ្ជន្តី’’តិ. រាជា ‘‘អម្ហាកំ ភត្តំ បណីតំ, កេន នុ ខោ ការណេន អភុត្វា អញ្ញំ ភុញ្ជន្តិ, សត្ថារំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘មហារាជ, ភោជនំ នាម វិស្សាសបរមំ, តុម្ហាកំ គេហេ វិស្សាសំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា សិនេហេន ទាយកានំ អភាវា ភិក្ខូ ភត្តំ គហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ វិស្សាសិកដ្ឋានេ បរិភុញ្ជន្តិ. មហារាជ, វិស្សាសសទិសោ អញ្ញោ រសោ នាម នត្ថិ, អវិស្សាសិកេន ទិន្នំ ចតុមធុរម្បិ ហិ វិស្សាសិកេន ទិន្នំ សាមាកភត្តំ ន អគ្ឃតិ. បោរាណកបណ្ឌិតាបិ រោគេ ឧប្បន្នេ រញ្ញា បញ្ច វេជ្ជកុលានិ គហេត្វា ភេសជ្ជេ ការិតេបិ រោគេ អវូបសន្តេ វិស្សាសិកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា អលោណកំ សាមាកនីវារយាគុញ្ចេវ ឧទកមត្តសិត្តំ អលោណកបណ្ណញ្ច បរិភុញ្ជិត្វា និរោគា ជាតា’’តិ វត្វា តេន យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ កាសិរដ្ឋេ ព្រាម្ហណកុលេ និព្ពត្តិ, ‘‘កប្បកុមារោ’’តិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ សព្ពសិប្បានិ ឧគ្គណ្ហិត្វា អបរភាគេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិ. តទា កេសវោ នាម តាបសោ បញ្ចហិ តាបសសតេហិ បរិវុតោ គណសត្ថា ហុត្វា ហិមវន្តេ វសតិ. ពោធិសត្តោ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បញ្ចន្នំ អន្តេវាសិកសតានំ ជេដ្ឋន្តេវាសិកោ ហុត្វា វិហាសិ, កេសវតាបសស្ស ហិតជ្ឈាសយោ សសិនេហោ អហោសិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ អតិវិយ វិស្សាសិកា អហេសុំ. អបរភាគេ កេសវោ តេ តាបសេ អាទាយ លោណម្ពិលសេវនត្ថាយ មនុស្សបថំ គន្ត្វា ពារាណសិំ បត្វា រាជុយ្យានេ វសិត្វា បុនទិវសេ នគរំ ភិក្ខាយ បវិសិត្វា រាជទ្វារំ អគមាសិ. រាជា ឥសិគណំ ទិស្វា បក្កោសាបេត្វា អន្តោនិវេសនេ ភោជេត្វា បដិញ្ញំ គហេត្វា ឧយ្យានេ វសាបេសិ. អថ វស្សារត្តេ អតិក្កន្តេ កេសវោ រាជានំ អាបុច្ឆិ. រាជា ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេ មហល្លកា, អម្ហេ តាវ ឧបនិស្សាយ វសថ, ទហរតាបសេ ហិមវន្តំ បេសេថា’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ ជេដ្ឋន្តេវាសិកេន សទ្ធិំ តេ ហិមវន្តំ បេសេត្វា សយំ ឯកកោវ ឱហិយិ. កប្បោ ហិមវន្តំ គន្ត្វា តាបសេហិ សទ្ធិំ វសិ.

កេសវោ កប្បេន វិនា វសន្តោ ឧក្កណ្ឋិត្វា តំ ទដ្ឋុកាមោ ហុត្វា និទ្ទំ ន លភតិ, តស្ស និទ្ទំ អលភន្តស្ស សម្មា អាហារោ ន បរិណាមំ គច្ឆតិ, លោហិតបក្ខន្ទិកា អហោសិ, ពាឡ្ហា វេទនា វត្តន្តិ. រាជា បញ្ច វេជ្ជកុលានិ គហេត្វា តាបសំ បដិជគ្គិ, រោគោ ន វូបសម្មតិ. កេសវោ រាជានំ អាហ ‘‘មហារាជ, កិំ មយ្ហំ មរណំ ឥច្ឆថ, ឧទាហុ អរោគភាវ’’ន្តិ? ‘‘អរោគភាវំ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘តេន ហិ មំ ហិមវន្តំ បេសេថា’’តិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ រាជា នារទំ នាម អមច្ចំ បក្កាសាបេត្វា ‘‘នារទ, អម្ហាកំ ភទន្តំ គហេត្វា វនចរកេហិ សទ្ធិំ ហិមវន្តំ យាហី’’តិ បេសេសិ. នារទោ តំ តត្ថ នេត្វា បច្ចាគមាសិ. កេសវស្សបិ កប្បេ ទិដ្ឋមត្តេយេវ ចេតសិករោគោ វូបសន្តោ, ឧក្កណ្ឋា បដិប្បស្សម្ភិ. អថស្ស កប្បោ អលោណកេន អធូបនេន ឧទកមត្តសិត្តបណ្ណេន សទ្ធិំ សាមាកនីវារយាគុំ អទាសិ, តស្ស តង្ខណញ្ញេវ លោហិតបក្ខន្ទិកា បដិប្បស្សម្ភិ.

បុន រាជា នារទំ បេសេសិ ‘‘គច្ឆ កេសវស្ស តាបសស្ស បវត្តិំ ជានាហី’’តិ. សោ គន្ត្វា តំ អរោគំ ទិស្វា ‘‘ភន្តេ, ពារាណសិរាជា បញ្ច វេជ្ជកុលានិ គហេត្វា បដិជគ្គន្តោ តុម្ហេ អរោគេ កាតុំ នាសក្ខិ, កថំ តេ កប្បោ បដិជគ្គី’’តិ វត្វា បឋមំ គាថមាហ –

១៧៧. ‘‘មនុស្សិន្ទំ ជហិត្វាន, សព្ពកាមសមិទ្ធិនំ;

កថំ នុ ភគវា កេសី, កប្បស្ស រមតិ អស្សមេ’’តិ.

តត្ថ មនុស្សិន្ទន្តិ មនុស្សានំ ឥន្ទំ ពារាណសិរាជានំ. កថំ នុ ភគវា កេសីតិ កេន នុ ខោ ឧបាយេន អយំ អម្ហាកំ ភគវា កេសវតាបសោ កប្បស្ស អស្សមេ រមតីតិ.

ឯវំ អញ្ញេហិ សទ្ធិំ សល្លបន្តោ វិយ កេសវស្ស អភិរតិការណំ បុច្ឆិ. តំ សុត្វា កេសវោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៧៨. ‘‘សាទូនិ រមណីយានិ, សន្តិ វក្ខា មនោរមា;

សុភាសិតានិ កប្បស្ស, នារទ រមយន្តិ ម’’ន្តិ.

តត្ថ វក្ខាតិ រុក្ខា. បាឡិយំ បន ‘‘រុក្ខា’’ត្វេវ លិខិតំ. សុភាសិតានីតិ កប្បេន កថិតានិ សុភាសិតានិ មំ រមយន្តីតិ អត្ថោ.

ឯវញ្ច បន វត្វា ‘‘ឯវំ មំ អភិរមាបេន្តោ កប្បោ អលោណកំ អធូបនំ ឧទកសិត្តបណ្ណមិស្សំ សាមាកនីវារយាគុំ បាយេសិ, តាយ មេ សរីរេ ព្យាធិ វូបសមិតោ, អរោគោ ជាតោម្ហី’’តិ អាហ. តំ សុត្វា នារទោ តតិយំ គាថមាហ –

១៧៩. ‘‘សាលីនំ ឱទនំ ភុញ្ជេ, សុចិំ មំសូបសេចនំ;

កថំ សាមាកនីវារំ, អលោណំ ឆាទយន្តិ ត’’ន្តិ.

តត្ថ ភុញ្ជេតិ ភុញ្ជសិ, អយមេវ វា បាឋោ. ឆាទយន្តីតិ ឆាទយតិ បីណេតិ តោសេតិ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ បន អនុនាសិកោ កតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ ត្វំ សុចិំ មំសូបសេចនំ រាជកុលេ រាជារហំ សាលិភត្តំ ភុញ្ជសិ, តំ កថមិទំ សាមាកនីវារំ អលោណំ បីណេតិ តោសេតិ, កថំ តេ ឯតំ រុច្ចតីតិ.

តំ សុត្វា កេសវោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

១៨០. ‘‘សាទុំ វា យទិ វាសាទុំ, អប្បំ វា យទិ វា ពហុំ;

វិស្សត្ថោ យត្ថ ភុញ្ជេយ្យ, វិស្សាសបរមា រសា’’តិ.

តត្ថ យទិ វាសាទុន្តិ យទិ វា អសាទុំ. វិស្សត្ថោតិ និរាសង្កោ វិស្សាសបត្តោ ហុត្វា. យត្ថ ភុញ្ជេយ្យាតិ យស្មិំ និវេសនេ ឯវំ ភុញ្ជេយ្យ, តត្ថ ឯវំ ភុត្តំ យំកិញ្ចិ ភោជនំ សាទុមេវ. កស្មា? យស្មា វិស្សាសបរមា រសា, វិស្សាសោ បរមោ ឧត្តមោ ឯតេសន្តិ វិស្សាសបរមា រសា. វិស្សាសសទិសោ ហិ អញ្ញោ រសោ នាម នត្ថិ. អវិស្សាសិកេន ហិ ទិន្នំ ចតុមធុរម្បិ វិស្សាសិកេន ទិន្នំ អម្ពិលកញ្ជិយំ ន អគ្ឃតីតិ.

នារទោ តស្ស វចនំ សុត្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘កេសវោ ឥទំ នាម កថេសី’’តិ អាចិក្ខិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា រាជា អានន្ទោ អហោសិ, នារទោ សារិបុត្តោ, កេសវោ ពកព្រហ្មា, កប្បោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

កេសវជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៣៤៧] ៧. អយកូដជាតកវណ្ណនា

សព្ពាយសន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ លោកត្ថចរិយំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ មហាកណ្ហជាតកេ (ជា. ១.១២.៦១ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ឧគ្គហិតសព្ពសិប្បោ បិតុ អច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តទា មនុស្សា ទេវមង្គលិកា ហុត្វា ពហូ អជេឡកាទយោ មារេត្វា ទេវតានំ ពលិកម្មំ ករោន្តិ. ពោធិសត្តោ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិ ភេរិំ ចរាបេសិ. យក្ខា ពលិកម្មំ អលភមានា ពោធិសត្តស្ស កុជ្ឈិត្វា ហិមវន្តេ យក្ខសមាគមំ គន្ត្វា ពោធិសត្តស្ស មារណត្ថាយ ឯកំ កក្ខឡំ យក្ខំ បេសេសុំ. សោ កណ្ណិកមត្តំ មហន្តំ អាទិត្តំ អយកូដំ គហេត្វា ‘‘ឥមិនា នំ បហរិត្វា មារេស្សាមី’’តិ អាគន្ត្វា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ ពោធិសត្តស្ស សយនមត្ថកេ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កស្ស អាសនំ ឧណ្ហាការំ ទស្សេសិ. សោ អាវជ្ជមានោ តំ ការណំ ញត្វា ឥន្ទវជិរំ អាទាយ គន្ត្វា យក្ខស្ស ឧបរិ អដ្ឋាសិ. ពោធិសត្តោ យក្ខំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯស មំ រក្ខមានោ ឋិតោ, ឧទាហុ មារេតុកាមោ’’តិ តេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៨១. ‘‘សព្ពាយសំ កូដមតិប្បមាណំ, បគ្គយ្ហ យោ តិដ្ឋសិ អន្តលិក្ខេ;

រក្ខាយ មេ ត្វំ វិហិតោ នុសជ្ជ, ឧទាហុ មេ ចេតយសេ វធាយា’’តិ.

តត្ថ វិហិតោ នុសជ្ជាតិ វិហិតោ នុ អសិ អជ្ជ.

ពោធិសត្តោ បន យក្ខមេវ បស្សតិ, ន សក្កំ. យក្ខោ សក្កស្ស ភយេន ពោធិសត្តំ បហរិតុំ ន សក្កោតិ. សោ ពោធិសត្តស្ស កថំ សុត្វា ‘‘មហារាជ, នាហំ តវ រក្ខណត្ថាយ ឋិតោ, ឥមិនា បន ជលិតេន អយកូដេន បហរិត្វា តំ មារេស្សាមីតិ អាគតោម្ហិ, សក្កស្ស ភយេន តំ បហរិតុំ ន សក្កោមី’’តិ ឯតមត្ថំ ទីបេន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

១៨២. ‘‘ទូតោ អហំ រាជិធ រក្ខសានំ, វធាយ តុយ្ហំ បហិតោហមស្មិ;

ឥន្ទោ ច តំ រក្ខតិ ទេវរាជា, តេនុត្តមង្គំ ន តេ ផាលយាមី’’តិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៨៣. ‘‘សចេ ច មំ រក្ខតិ ទេវរាជា, ទេវានមិន្ទោ មឃវា សុជម្បតិ;

កាមំ បិសាចា វិនទន្តុ សព្ពេ, ន សន្តសេ រក្ខសិយា បជាយ.

១៨៤. ‘‘កាមំ កន្ទន្តុ កុម្ភណ្ឌា, សព្ពេ បំសុបិសាចកា;

នាលំ បិសាចា យុទ្ធាយ, មហតី សា វិភិំសិកា’’តិ.

តត្ថ រក្ខសិយា បជាយាតិ រក្ខសិសង្ខាតាយ បជាយ, រក្ខសសត្តានន្តិ អត្ថោ. កុម្ភណ្ឌាតិ កុម្ភមត្តរហស្សង្គា មហោទរា យក្ខា. បំសុបិសាចកាតិ សង្ការដ្ឋានេ បិសាចា. នាលន្តិ បិសាចា នាម មយា សទ្ធិំ យុទ្ធាយ ន សមត្ថា. មហតី សា វិភិំសិកាតិ យំ បនេតេ យក្ខា សន្និបតិត្វា វិភិំសិកំ ទស្សេន្តិ, សា មហតី វិភិំសិកា ភយការណទស្សនមត្តមេវ មយ្ហំ, ន បនាហំ ភាយាមីតិ អត្ថោ.

សក្កោ យក្ខំ បលាបេត្វា មហាសត្តំ ឱវទិត្វា ‘‘មា ភាយិ, មហារាជ, ឥតោ បដ្ឋាយ តវ រក្ខា មមាយត្តា’’តិ វត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា សក្កោ អនុរុទ្ធោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អយកូដជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៣៤៨] ៨. អរញ្ញជាតកវណ្ណនា

អរញ្ញា គាមមាគម្មាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ថុល្លកុមារិកាបលោភនំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ចូឡនារទកស្សបជាតកេ (ជា. ១.១៣.៤០ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ ឧគ្គហិតសិប្បោ ភរិយាយ កាលកតាយ បុត្តំ គហេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ បុត្តំ អស្សមបទេ ឋបេត្វា ផលាផលត្ថាយ គច្ឆតិ. តទា ចោរេសុ បច្ចន្តគាមំ បហរិត្វា ករមរេ គហេត្វា គច្ឆន្តេសុ ឯកា កុមារិកា បលាយិត្វា តំ អស្សមបទំ បត្វា តាបសកុមារំ បលោភេត្វា សីលវិនាសំ បាបេត្វា ‘‘ឯហិ គច្ឆាមា’’តិ អាហ. ‘‘បិតា តាវ មេ អាគច្ឆតុ, តំ បស្សិត្វា គមិស្សាមី’’តិ. ‘‘តេន ហិ ទិស្វា អាគច្ឆា’’តិ និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ និសីទិ. តាបសកុមារោ បិតរិ អាគតេ បឋមំ គាថមាហ –

១៨៥. ‘‘អរញ្ញា គាមមាគម្ម, កិំសីលំ កិំវតំ អហំ;

បុរិសំ តាត សេវេយ្យំ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

តត្ថ អរញ្ញា គាមមាគម្មាតិ តាត អហំ ឥតោ អរញ្ញតោ មនុស្សបថំ វសនត្ថាយ គតោ វសនគាមំ បត្វា កិំ ករោមីតិ.

អថស្ស បិតា ឱវាទំ ទទន្តោ តិស្សោ គាថា អភាសិ –

១៨៦. ‘‘យោ តំ វិស្សាសយេ តាត, វិស្សាសញ្ច ខមេយ្យ តេ;

សុស្សូសី ច តិតិក្ខី ច, តំ ភជេហិ ឥតោ គតោ.

១៨៧. ‘‘យស្ស កាយេន វាចាយ, មនសា នត្ថិ ទុក្កដំ;

ឧរសីវ បតិដ្ឋាយ, តំ ភជេហិ ឥតោ គតោ.

១៨៨. ‘‘ហលិទ្ទិរាគំ កបិចិត្តំ, បុរិសំ រាគវិរាគិនំ;

តាទិសំ តាត មា សេវិ, និម្មនុស្សម្បិ ចេ សិយា’’តិ.

តត្ថ យោ តំ វិស្សាសយេតិ យោ បុរិសោ តំ វិស្សាសេយ្យ ន បរិសង្កេយ្យ. វិស្សាសញ្ច ខមេយ្យ តេតិ យោ ច អត្តនិ កយិរមានំ តវ វិស្សាសំ បត្តោ និរាសង្កោ តំ ខមេយ្យ. សុស្សូសីតិ យោ ច តវ វិស្សាសវចនំ សោតុមិច្ឆតិ. តិតិក្ខីតិ យោ ច តយា កតំ អបរាធំ ខមតិ. តំ ភជេហីតិ តំ បុរិសំ ភជេយ្យាសិ បយិរុបាសេយ្យាសិ. ឧរសីវ បតិដ្ឋាយាតិ យថា តស្ស ឧរសិ បតិដ្ឋាយ វឌ្ឍិតោ ឱរសបុត្តោ ត្វម្បិ តាទិសោ ឧរសិ បតិដ្ឋិតបុត្តោ វិយ ហុត្វា ឯវរូបំ បុរិសំ ភជេយ្យាសីតិ អត្ថោ.

ហលិទ្ទិរាគន្តិ ហលិទ្ទិរាគសទិសំ អថិរចិត្តំ. កបិចិត្តន្តិ លហុបរិវត្តិតាយ មក្កដចិត្តំ. រាគវិរាគិនន្តិ មុហុត្តេនេវ រជ្ជនវិរជ្ជនសភាវំ. និម្មនុស្សម្បិ ចេ សិយាតិ សចេបិ សកលំ ជម្ពុទីបតលំ កាយទុច្ចរិតាទិវិរហិតស្ស មនុស្សស្ស អភាវេន និម្មនុស្សំ សិយា, តថាបិ, តាត, តាទិសំ លហុចិត្តំ មា សេវិ, សព្ពម្បិ មនុស្សបថំ វិចិនិត្វា ហេដ្ឋា វុត្តគុណសម្បន្នមេវ ភជេយ្យាសីតិ អត្ថោ.

តំ សុត្វា តាបសកុមារោ ‘‘អហំ, តាត, ឥមេហិ គុណេហិ សមន្នាគតំ បុរិសំ កត្ថ លភិស្សាមិ, ន គច្ឆាមិ, តុម្ហាកញ្ញេវ សន្តិកេ វសិស្សាមី’’តិ វត្វា និវត្តិ. អថស្ស បិតា កសិណបរិកម្មំ អាចិក្ខិ. ឧភោបិ អបរិហីនជ្ឈានា ព្រហ្មលោកបរាយណា អហេសុំ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បុត្តោ ច កុមារិកា ច ឯតេយេវ អហេសុំ, បិតា តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

អរញ្ញជាតកវណ្ណនា អដ្ឋមា.

[៣៤៩] ៩. សន្ធិភេទជាតកវណ្ណនា

នេវ ឥត្ថីសុ សាមញ្ញន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ បេសុញ្ញសិក្ខាបទំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកស្មិំ កិរ សមយេ សត្ថា ‘‘ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរន្តី’’តិ សុត្វា តេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូនំ ភណ្ឌនជាតានំ កលហជាតានំ វិវាទាបន្នានំ បេសុញ្ញំ ឧបសំហរថ, តេន អនុប្បន្នានិ ចេវ ភណ្ឌនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នានិ ច ភិយ្យោភាវាយ សំវត្តន្តី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘សច្ច’’ន្តិ វុត្តេ តេ ភិក្ខូ គរហិត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, បិសុណា វាចា នាម តិខិណសត្តិបហារសទិសា, ទឡ្ហោ វិស្សាសោបិ តាយ ខិប្បំ ភិជ្ជតិ, តញ្ច បន គហេត្វា អត្តនោ មេត្តិភិន្ទនកជនោ សីហឧសភសទិសោ ហោតី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស បុត្តោ ហុត្វា វយប្បត្តោ តក្កសិលាយំ ឧគ្គហិតសិប្បោ បិតុ អច្ចយេន ធម្មេន រជ្ជំ ការេសិ. តទា ឯកោ គោបាលកោ អរញ្ញេ គោកុលេសុ គាវោ បដិជគ្គិត្វា អាគច្ឆន្តោ ឯកំ គព្ភិនិំ អសល្លក្ខេត្វា បហាយ អាគតោ. តស្សា ឯកាយ សីហិយា សទ្ធិំ វិស្សាសោ ឧប្បជ្ជិ. តា ឧភោបិ ទឡ្ហមិត្តា ហុត្វា ឯកតោ វិចរន្តិ. អបរភាគេ គាវី វច្ឆកំ, សីហី សីហបោតកំ វិជាយិ. តេ ឧភោបិ ជនា កុលេន អាគតមេត្តិយា ទឡ្ហមិត្តា ហុត្វា ឯកតោ វិចរន្តិ. អថេកោ វនចរកោ អរញ្ញំ បវិសិត្វា តេសំ វិស្សាសំ ទិស្វា អរញ្ញេ ឧប្បជ្ជនកភណ្ឌំ អាទាយ ពារាណសិំ គន្ត្វា រញ្ញោ ទត្វា ‘‘អបិ តេ, សម្ម, កិញ្ចិ អរញ្ញេ អច្ឆរិយំ ទិដ្ឋបុព្ព’’ន្តិ រញ្ញា បុដ្ឋោ ‘‘ទេវ, អញ្ញំ កិញ្ចិ ន បស្សាមិ, ឯកំ បន សីហញ្ច ឧសភញ្ច អញ្ញមញ្ញំ វិស្សាសិកេ ឯកតោ វិចរន្តេ អទ្ទស’’ន្តិ អាហ. ‘‘ឯតេសំ តតិយេ ឧប្បន្នេ ភយំ ភវិស្សតិ, យទា តេសំ តតិយំ បស្សតិ, អថ មេ អាចិក្ខេយ្យាសី’’តិ. ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ.

វនចរកេ បន ពារាណសិំ គតេ ឯកោ សិង្គាលោ សីហញ្ច ឧសភញ្ច ឧបដ្ឋហិ. វនចរកោ អរញ្ញំ គន្ត្វា តំ ទិស្វា ‘‘តតិយស្ស ឧប្បន្នភាវំ រញ្ញោ កថេស្សាមី’’តិ នគរំ គតោ. សិង្គាលោ ចិន្តេសិ ‘‘មយា ឋបេត្វា សីហមំសញ្ច ឧសភមំសញ្ច អញ្ញំ អខាទិតបុព្ពំ នាម នត្ថិ, ឥមេ ភិន្ទិត្វា ឥមេសំ មំសំ ខាទិស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘អយំ តំ ឯវំ វទតិ, អយំ តំ ឯវំ វទតី’’តិ ឧភោបិ តេ អញ្ញមញ្ញំ ភិន្ទិត្វា ន ចិរស្សេវ កលហំ ការេត្វា មរណាការប្បត្តេ អកាសិ. វនចរកោបិ គន្ត្វា រញ្ញោ ‘‘តេសំ, ទេវ, តតិយោ ឧប្បន្នោ’’តិ អាហ. ‘‘កោ សោ’’តិ? ‘‘សិង្គាលោ, ទេវា’’តិ. រាជា ‘‘សោ ឧភោ មិត្តេ ភិន្ទិត្វា មារាបេស្សតិ, មយំ តេសំ មតកាលេ សម្បាបុណិស្សាមា’’តិ វត្វា រថំ អភិរុយ្ហ វនចរកេន មគ្គទេសកេន គច្ឆន្តោ តេសុ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ កត្វា ជីវិតក្ខយំ បត្តេសុ សម្បាបុណិ. សិង្គាលោ បន ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឯកវារំ សីហស្ស មំសំ ខាទតិ, ឯកវារំ ឧសភស្ស មំសំ ខាទតិ. រាជា តេ ឧភោបិ ជីវិតក្ខយប្បត្តេ ទិស្វា រថេ ឋិតោវ សារថិនា សទ្ធិំ សល្លបន្តោ ឥមា គាថា អភាសិ –

១៨៩. ‘‘នេវ ឥត្ថីសុ សាមញ្ញំ, នាបិ ភក្ខេសុ សារថិ;

អថស្ស សន្ធិភេទស្ស, បស្ស យាវ សុចិន្តិតំ.

១៩០. ‘‘អសិ តិក្ខោវ មំសម្ហិ, បេសុញ្ញំ បរិវត្តតិ;

យត្ថូសភញ្ច សីហញ្ច, ភក្ខយន្តិ មិគាធមា.

១៩១. ‘‘ឥមំ សោ សយនំ សេតិ, យមិមំ បស្សសិ សារថិ;

យោ វាចំ សន្ធិភេទស្ស, បិសុណស្ស និពោធតិ.