៤. ចតុក្កនិបាតោ

១. កាលិង្គវគ្គោ

[៣០១] ១. ចូឡកាលិង្គជាតកវណ្ណនា

វិវរថិមាសំ ទ្វារន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ចតុន្នំ បរិព្ពាជិកានំ បព្ពជ្ជំ អារព្ភ កថេសិ. វេសាលិយំ កិរ លិច្ឆវិរាជូនំ សត្ត សហស្សានិ សត្ត សតានិ សត្ត ច លិច្ឆវី វសិំសុ. តេ សព្ពេបិ បុច្ឆាបដិបុច្ឆាចិត្តកា អហេសុំ. អថេកោ បញ្ចសុ វាទសតេសុ ព្យត្តោ និគណ្ឋោ វេសាលិយំ សម្បាបុណិ, តេ តស្ស សង្គហំ អកំសុ. អបរាបិ ឯវរូបា និគណ្ឋី សម្បាបុណិ. រាជានោ ទ្វេបិ ជនេ វាទំ ការេសុំ, ឧភោបិ សទិសាវ អហេសុំ. តតោ លិច្ឆវីនំ ឯតទហោសិ ‘‘ឥមេ ទ្វេបិ បដិច្ច ឧប្បន្នោ បុត្តោ ព្យត្តោ ភវិស្សតី’’តិ. តេសំ វិវាហំ ការេត្វា ទ្វេបិ ឯកតោ វាសេសុំ. អថ នេសំ សំវាសមន្វាយ បដិបាដិយា ចតស្សោ ទារិកាយោ ឯកោ ច ទារកោ ជាយិ. ទារិកានំ ‘‘សច្ចា, លោលា, អវធារិកា, បដិច្ឆាទា’’តិ នាមំ អកំសុ, ទារកស្ស ‘‘សច្ចកោ’’តិ. តេ បញ្ចបិ ជនា វិញ្ញុតំ បត្តា មាតិតោ បញ្ច វាទសតានិ, បិតិតោ បញ្ច វាទសតានីតិ វាទសហស្សំ ឧគ្គណ្ហិំសុ. មាតាបិតរោ ទារិកានំ ឯវំ ឱវទិំសុ ‘‘សចេ កោចិ គិហី តុម្ហាកំ វាទំ ភិន្ទិស្សតិ, តស្ស បាទបរិចារិកា ភវេយ្យាថ. សចេ បព្ពជិតោ ភិន្ទិស្សតិ, តស្ស សន្តិកេ បព្ពជេយ្យាថា’’តិ.

អបរភាគេ មាតាបិតរោ កាលមកំសុ. តេសុ កាលកតេសុ សច្ចកនិគណ្ឋោ តត្ថេវ វេសាលិយំ លិច្ឆវីនំ សិប្បំ សិក្ខាបេន្តោ វសិ. ភគិនិយោ ជម្ពុសាខំ គហេត្វា វាទត្ថាយ នគរា នគរំ ចរមានា សាវត្ថិំ បត្វា នគរទ្វារេ សាខំ និខណិត្វា ‘‘យោ អម្ហាកំ វាទំ អារោបេតុំ សក្កោតិ គិហី វា បព្ពជិតោ វា, សោ ឯតំ បំសុបុញ្ជំ បាទេហិ វិកិរិត្វា បាទេហេវ សាខំ មទ្ទតូ’’តិ ទារកានំ វត្វា ភិក្ខាយ នគរំ បវិសិំសុ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ អសម្មដ្ឋដ្ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា រិត្តឃដេសុ បានីយំ ឧបដ្ឋបេត្វា គិលានេ ច បដិជគ្គិត្វា ទិវាតរំ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ តំ សាខំ ទិស្វា ទារកេ បុច្ឆិ, ទារកា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិំសុ. ថេរោ ទារកេហេវ បាតាបេត្វា មទ្ទាបេត្វា ‘‘យេហិ អយំ សាខា ឋបិតា, តេ កតភត្តកិច្ចាវ អាគន្ត្វា ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកេ មំ បស្សន្តូ’’តិ ទារកានំ វត្វា នគរំ បវិសិត្វា កតភត្តកិច្ចោ វិហារទ្វារកោដ្ឋកេ អដ្ឋាសិ. តាបិ បរិព្ពាជិកា ភិក្ខាយ ចរិត្វា អាគតា សាខំ មទ្ទិតំ ទិស្វា ‘‘កេនាយំ មទ្ទិតា’’តិ វត្វា ‘‘សារិបុត្តត្ថេរេន, សចេ តុម្ហេ វាទត្ថិកា, ជេតវនទ្វារកោដ្ឋកំ គច្ឆថា’’តិ ទារកេហិ វុត្តា បុន នគរំ បវិសិត្វា មហាជនំ សន្និបាតេត្វា វិហារទ្វារកោដ្ឋកំ គន្ត្វា ថេរំ វាទសហស្សំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ តំ វិស្សជ្ជេត្វា ‘‘អញ្ញំ កិញ្ចិ ជានាថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ន ជានាម, សាមី’’តិ. ‘‘អហំ បន វោ កិញ្ចិ បុច្ឆាមី’’តិ. ‘‘បុច្ឆ, សាមិ, ជានន្តិយោ កថេស្សាមា’’តិ.

ថេរោ ‘‘ឯកំ នាម កិ’’ន្តិ បុច្ឆិ. តា ន ជានិំសុ. ថេរោ វិស្សជ្ជេសិ. តា ‘‘អម្ហាកំ, សាមិ, បរាជយោ, តុម្ហាកំ ជយោ’’តិ អាហំសុ. ‘‘ឥទានិ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ មាតាបិតូហិ អយំ ឱវាទោ ទិន្នោ ‘សចេ វោ គិហី វាទំ ភិន្ទិស្សតិ, តស្ស បជាបតិយោ ភវេយ្យាថ. សចេ បព្ពជិតោ, តស្ស សន្តិកេ បព្ពជេយ្យាថា’តិ, បព្ពជ្ជំ នោ ទេថា’’តិ. ថេរោ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា តា ឧប្បលវណ្ណាយ ថេរិយា សន្តិកេ បព្ពាជេសិ. តា សព្ពាបិ ន ចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. អថេកទិវសំ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សារិបុត្តត្ថេរោ ចតុន្នំ បរិព្ពាជិកានំ អវស្សយោ ហុត្វា សព្ពា អរហត្តំ បាបេសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស ឯតាសំ អវស្សយោ អហោសិ, ឥទានិ បន បព្ពជ្ជាភិសេកំ ទាបេសិ, បុព្ពេ រាជមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ កាលិង្គរដ្ឋេ ទន្តបុរនគរេ កាលិង្គរាជេ រជ្ជំ ការេន្តេ អស្សករដ្ឋេ បាដលិនគរេ អស្សកោ នាម រាជា រជ្ជំ ការេសិ. កាលិង្គោ សម្បន្នពលវាហនោ សយម្បិ នាគពលោ បដិយោធំ ន បស្សតិ. សោ យុជ្ឈិតុកាមោ ហុត្វា អមច្ចានំ អារោចេសិ ‘‘អហំ យុទ្ធត្ថិកោ, បដិយោធំ បន ន បស្សាមិ, កិំ ករោមា’’តិ. អមច្ចា ‘‘អត្ថេកោ, មហារាជ, ឧបាយោ, ធីតរោ តេ ចតស្សោ ឧត្តមរូបធរា, តា បសាធេត្វា បដិច្ឆន្នយានេ និសីទាបេត្វា ពលបរិវុតា គាមនិគមរាជធានិយោ ចរាបេថ. យោ រាជា តា អត្តនោ គេហេ កាតុកាមោ ភវិស្សតិ, តេន សទ្ធិំ យុទ្ធំ ករិស្សាមា’’តិ វទិំសុ. រាជា តថា ការេសិ. តាហិ គតគតដ្ឋានេ រាជានោ ភយេន តាសំ នគរំ បវិសិតុំ ន ទេន្តិ, បណ្ណាការំ បេសេត្វា ពហិនគរេយេវ វសាបេន្តិ. ឯវំ សកលជម្ពុទីបំ វិចរិត្វា អស្សករដ្ឋេ បាដលិនគរំ បាបុណិំសុ. អស្សកោបិ នគរទ្វារានិ បិទហាបេត្វា បណ្ណាការំ បេសេសិ. តស្ស នន្ទិសេនោ នាម អមច្ចោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ ឧបាយកុសលោ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមា កិរ រាជធីតរោ សកលជម្ពុទីបំ វិចរិត្វា បដិយោធំ ន លភិំសុ, ឯវំ សន្តេ ជម្ពុទីបោ តុច្ឆោ នាម អហោសិ, អហំ កាលិង្គេន សទ្ធិំ យុជ្ឈិស្សាមី’’តិ. សោ នគរទ្វារំ គន្ត្វា ទោវារិកេ អាមន្តេត្វា តាសំ ទ្វារំ វិវរាបេតុំ បឋមំ គាថមាហ –

១. ‘‘វិវរថិមាសំ ទ្វារំ, នគរំ បវិសន្តុ អរុណរាជស្ស;

សីហេន សុសិដ្ឋេន, សុរក្ខិតំ នន្ទិសេនេនា’’តិ.

តត្ថ អរុណរាជស្សាតិ សោ ហិ រជ្ជេ បតិដ្ឋិតកាលេ រដ្ឋនាមវសេន អស្សកោ នាម ជាតោ, កុលទត្តិយំ បនស្ស នាមំ អរុណោតិ. តេនាហ ‘‘អរុណរាជស្សា’’តិ. សីហេនាតិ បុរិសសីហេន. សុសិដ្ឋេនាតិ អាចរិយេហិ សុដ្ឋុ អនុសាសិតេន. នន្ទិសេនេនាតិ មយា នន្ទិសេនេន នាម.

សោ ឯវំ វត្វា ទ្វារំ វិវរាបេត្វា តា គហេត្វា អស្សករញ្ញោ ទត្វា ‘‘តុម្ហេ មា ភាយិត្ថ, យុទ្ធេ សតិ អហំ ជិនិស្សាមិ, ឥមា ឧត្តមរូបធរា រាជធីតរោ មហេសិយោ ករោថា’’តិ តាសំ អភិសេកំ ទាបេត្វា តាហិ សទ្ធិំ អាគតេ បុរិសេ ‘‘គច្ឆថ, តុម្ហេ រាជធីតូនំ អស្សករាជេន មហេសិដ្ឋានេ ឋបិតភាវំ តុម្ហាកំ រញ្ញោ អាចិក្ខថា’’តិ ឧយ្យោជេសិ. តេ គន្ត្វា អារោចេសុំ. កាលិង្គោ ‘‘ន ហិ នូន សោ មយ្ហំ ពលំ ជានាតី’’តិ វត្វា តាវទេវ មហតិយា សេនាយ និក្ខមិ. នន្ទិសេនោ តស្ស អាគមនំ ញត្វា ‘‘អត្តនោ កិរ រជ្ជសីមាយមេវ ហោតុ, មា អម្ហាកំ រញ្ញោ រជ្ជសីមំ ឱក្កមតុ, ឧភិន្នំ រជ្ជានំ អន្តរេ យុទ្ធំ ភវិស្សតី’’តិ សាសនំ បេសេសិ. សោ សាសនំ សុត្វា អត្តនោ រជ្ជបរិយន្តេយេវ អដ្ឋាសិ. អស្សកោបិ អត្តនោ រជ្ជបរិយន្តេ អដ្ឋាសិ. តទា ពោធិសត្តោ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តេសំ ទ្វិន្នំ រជ្ជានំ អន្តរេ បណ្ណសាលាយំ វសតិ. កាលិង្គោ ចិន្តេសិ ‘‘សមណា នាម កិញ្ចិ ជានិស្សន្តិ, កោ ជានាតិ, កិំ ភវិស្សតិ, កស្ស ជយោ វា បរាជយោ វា ភវិស្សតិ, តាបសំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ អញ្ញាតកវេសេន ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘ភន្តេ, កាលិង្គោ ច អស្សកោ ច យុជ្ឈិតុកាមា អត្តនោ អត្តនោ រជ្ជសីមាយមេវ ឋិតា, ឯតេសុ កស្ស ជយោ ភវិស្សតិ, កស្ស បរាជយោ’’តិ បុច្ឆិ. មហាបុញ្ញ, អហំ ‘‘អសុកស្ស ជយោ, អសុកស្ស បរាជយោ’’តិ ន ជានាមិ, សក្កោ បន ទេវរាជា ឥធាគច្ឆតិ, តមហំ បុច្ឆិត្វា កថេស្សាមិ, ស្វេ អាគច្ឆេយ្យាសីតិ. សក្កោ ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានំ អាគន្ត្វា និសីទិ, អថ នំ ពោធិសត្តោ តមត្ថំ បុច្ឆិ. ភន្តេ, កាលិង្គោ ជិនិស្សតិ, អស្សកោ បរាជិស្សតិ, ឥទញ្ចិទញ្ច បុព្ពនិមិត្តំ បញ្ញាយិស្សតីតិ.

កាលិង្គោ បុនទិវសេ អាគន្ត្វា បុច្ឆិ, ពោធិសត្តោបិស្ស អាចិក្ខិ. សោ ‘‘កិំ នាម បុព្ពនិមិត្តំ ភវិស្សតី’’តិ អបុច្ឆិត្វាវ ‘‘អហំ កិរ ជិនិស្សាមី’’តិ ឧដ្ឋាយ តុដ្ឋិយា បក្កាមិ. សា កថា វិត្ថារិកា អហោសិ. តំ សុត្វា អស្សកោ នន្ទិសេនំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កាលិង្គោ កិរ ជិនិស្សតិំ, មយំ បរាជិស្សាម, កិំ នុ ខោ កាតព្ព’’ន្តិ អាហ. សោ ‘‘កោ ឯតំ ជានាតិ មហារាជ, កស្ស ជយោ វា បរាជយោ វា, តុម្ហេ មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ រាជានំ អស្សាសេត្វា ពោធិសត្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘ភន្តេ, កោ ជិនិស្សតិ, កោ បរាជិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘កាលិង្គោ ជិនិស្សតិ, អស្សកោ បរាជិស្សតី’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ជិនន្តស្ស បុព្ពនិមិត្តំ កិំ ភវិស្សតិ, កិំ បរាជិនន្តស្សា’’តិ? ‘‘មហាបុញ្ញ, ជិនន្តស្ស អារក្ខទេវតា សព្ពសេតោ ឧសភោ ភវិស្សតិ, ឥតរស្ស សព្ពកាឡកោ, ឧភិន្នម្បិ អារក្ខទេវតា យុជ្ឈិត្វា ជយបរាជយំ ករិស្សន្តី’’តិ. នន្ទិសេនោ តំ សុត្វា ឧដ្ឋាយ គន្ត្វា រញ្ញោ សហាយេ សហស្សមត្តេ មហាយោធេ គហេត្វា អវិទូរេ បព្ពតំ អភិរុយ្ហ ‘‘អម្ភោ, អម្ហាកំ រញ្ញោ ជីវិតំ ទាតុំ សក្ខិស្សថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, សក្ខិស្សាមា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឥមស្មិំ បបាតេ បតថា’’តិ. តេ បតិតុំ អារភិំសុ. អថ នេ វារេត្វា ‘‘អលំ ឯត្ថ បតនេន, អម្ហាកំ រញ្ញោ ជីវិតំ ទាតុំ សុហទយា អនិវត្តិនោ ហុត្វា យុជ្ឈថា’’តិ អាហ. តេ សម្បដិច្ឆិំសុំ.

អថ សង្គាមេ ឧបដ្ឋិតេ កាលិង្គោ ‘‘អហំ កិរ ជិនិស្សាមី’’តិ វោសានំ អាបជ្ជិ, ពលកាយាបិស្ស ‘‘អម្ហាកំ កិរ ជយោ’’តិ វោសានំ អាបជ្ជិត្វា សន្នាហំ អកត្វា វគ្គវគ្គា ហុត្វា យថារុចិ បក្កមិំសុ, វីរិយករណកាលេ វីរិយំ ន ករិំសុ. ឧភោបិ រាជានោ អស្សំ អភិរុហិត្វា ‘‘យុជ្ឈិស្សាមា’’តិ អញ្ញមញ្ញំ ឧបសង្កមន្តិ. ឧភិន្នំ អារក្ខទេវតា បុរតោ គន្ត្វា កាលិង្គរញ្ញោ អារក្ខទេវតា សព្ពសេតោ ឧសភោ អហោសិ, ឥតរស្ស សព្ពកាឡកោ. តា ទេវតាបិ អញ្ញមញ្ញំ យុជ្ឈនាការំ ទស្សេន្តា ឧបសង្កមិំសុ. តេ បន ឧសភា ឧភិន្នំ រាជូនំយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន អញ្ញេសំ. នន្ទិសេនោ អស្សកំ បុច្ឆិ ‘‘បញ្ញាយតិ តេ, មហារាជ, អារក្ខទេវតា’’តិ. ‘‘អាម, បញ្ញាយតី’’តិ. ‘‘កេនាការេនា’’តិ. ‘‘កាលិង្គរញ្ញោ អារក្ខទេវតា សព្ពសេតោ ឧសភោ ហុត្វា បញ្ញាយតិ, អម្ហាកំ អារក្ខទេវតា សព្ពកាឡកោ កិលមន្តោ ហុត្វា តិដ្ឋតី’’តិ. ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ មា ភាយថ, មយំ ជិនិស្សាម, កាលិង្គោ បរាជិស្សតិ, តុម្ហេ អស្សបិដ្ឋិតោ ឱតរិត្វា ឥមំ សត្តិំ គហេត្វា សុសិក្ខិតសិន្ធវំ ឧទរបស្សេ វាមហត្ថេន ឧប្បីឡេត្វា ឥមិនា បុរិសសហស្សេន សទ្ធិំ វេគេន គន្ត្វា កាលិង្គរញ្ញោ អារក្ខទេវតំ សត្តិប្បហារេន បាតេថ, តតោ មយំ សហស្សមត្តា សត្តិសហស្សេន បហរិស្សាម, ឯវំ កាលិង្គស្ស អារក្ខទេវតា នស្សិស្សតិ, តតោ កាលិង្គោ បរាជិស្សតិ, មយំ ជិនិស្សាមា’’តិ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ នន្ទិសេនេន ទិន្នសញ្ញាយ គន្ត្វា សត្តិយា បហរិ, សូរយោធសហស្សាបិ អមច្ចា សត្តិសហស្សេន បហរិំសុ. អារក្ខទេវតា តត្ថេវ ជីវិតក្ខយំ បាបុណិ, តាវទេវ កាលិង្គោ បរាជិត្វា បលាយិ. តំ បលាយមានំ ទិស្វា សហស្សមត្តា អមច្ចា ‘‘កាលិង្គោ បលាយតី’’តិ ឧន្នទិំសុ. កាលិង្គោ មរណភយភីតោ បលាយមានោ តំ តាបសំ អក្កោសន្តោ ទុតិយំ គាថមាហ –

២. ‘‘ជយោ កលិង្គានមសយ្ហសាហិនំ, បរាជយោ អនយោ អស្សកានំ;

ឥច្ចេវ តេ ភាសិតំ ព្រហ្មចារិ, ន ឧជ្ជុភូតា វិតថំ ភណន្តី’’តិ.

តត្ថ អសយ្ហសាហិនន្តិ អសយ្ហំ ទុស្សហំ សហិតុំ សមត្ថានំ. ឥច្ចេវ តេ ភាសិតន្តិ ឯវំ តយា កូដតាបស លញ្ជំ គហេត្វា បរាជិនករាជានំ ជិនិស្សតិ, ជិននរាជានញ្ច បរាជិស្សតីតិ ភាសិតំ. ន ឧជ្ជុភូតាតិ យេ កាយេន វាចាយ មនសា ច ឧជុភូតា, ន តេ មុសា ភណន្តីតិ.

ឯវំ សោ តាបសំ អក្កោសន្តោ បលាយន្តោ អត្តនោ នគរមេវ គតោ, និវត្តិត្វា ឱលោកេតុម្បិ នាសក្ខិ. តតោ កតិបាហច្ចយេន សក្កោ តាបសស្ស ឧបដ្ឋានំ អគមាសិ. តាបសោ តេន សទ្ធិំ កថេន្តោ តតិយំ គាថមាហ –

៣. ‘‘ទេវា មុសាវាទមុបាតិវត្តា, សច្ចំ ធនំ បរមំ តេសុ សក្ក;

តំ តេ មុសា ភាសិតំ ទេវរាជ, កិំ វា បដិច្ច មឃវា មហិន្ទា’’តិ.

តត្ថ តំ តេ មុសា ភាសិតន្តិ យំ តយា មយ្ហំ ភាសិតំ, តំ អត្ថភញ្ជនកមុសាវាទំ កថេន្តេន តយា មុសា ភាសិតំ, តយា កិំ ការណំ បដិច្ច ឯវំ ភាសិតន្តិ?

តំ សុត្វា សក្កោ ចតុត្ថំ គាថមាហ –

៤. ‘‘ននុ តេ សុតំ ព្រាហ្មណ ភញ្ញមានេ, ទេវា ន ឥស្សន្តិ បុរិសបរក្កមស្ស;

ទមោ សមាធិ មនសោ អភេជ្ជោ, អព្យគ្គតា និក្កមនញ្ច កាលេ;

ទឡ្ហញ្ច វិរិយំ បុរិសបរក្កមោ ច, តេនេវ អាសិ វិជយោ អស្សកាន’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – កិំ តយា, ព្រាហ្មណ, តត្ថ តត្ថ វចនេ ភញ្ញមានេ ឥទំ ន សុតបុព្ពំ, យំ ទេវា បុរិសបរក្កមស្ស ន ឥស្សន្តិ ន ឧសូយន្តិ, អស្សករញ្ញោ វីរិយករណវសេន អត្តទមនសង្ខាតោ ទមោ, សមគ្គភាវេន មនសោ អភេជ្ជោ, អភេជ្ជសមាធិ, អស្សករញ្ញោ សហាយានំ វីរិយករណកាលេ អព្យគ្គតា យថា កាលិង្គស្ស មនុស្សា វគ្គវគ្គា ហុត្វា ឱសក្កិំសុ, ឯវំ អនោសក្កនំ សមគ្គភាវេន អភេជ្ជចិត្តានំ វីរិយញ្ច បុរិសបរក្កមោ ច ថិរោ អហោសិ, តេនេវ ការណេន អស្សកានំ ជយោ អហោសីតិ.

បលាតេ ច បន កាលិង្គេ អស្សករាជា វិលោបំ គាហាបេត្វា អត្តនោ នគរំ គតោ. នន្ទិសេនោ កាលិង្គស្ស សាសនំ បេសេសិ ‘‘ឥមាសំ ចតុន្នំ រាជកញ្ញានំ ទាយជ្ជកោដ្ឋាសំ បេសេតុ, សចេ ន បេសេតិ, កាតព្ពមេត្ថ ជានិស្សាមី’’តិ. សោ តំ សាសនំ សុត្វា ភីតតសិតោ តាហិ លទ្ធព្ពទាយជ្ជំ បេសេសិ, តតោ បដ្ឋាយ សមគ្គវាសំ វសិំសុ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ ‘‘តទា កាលិង្គរញ្ញោ ធីតរោ ឥមា ទហរភិក្ខុនិយោ អហេសុំ, នន្ទិសេនោ សារិបុត្តោ, តាបសោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ចូឡកាលិង្គជាតកវណ្ណនា បឋមា.

[៣០២] ២. មហាអស្សារោហជាតកវណ្ណនា

អទេយ្យេសុំ ទទំ ទានន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អានន្ទត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតមេវ. សត្ថា ‘‘បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អត្តនោ ឧបការវសេនេវ កិរិំសូ’’តិ វត្វា ឥធាបិ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិរាជា ហុត្វា ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេតិ, ទានំ ទេតិ, សីលំ រក្ខតិ. សោ ‘‘បច្ចន្តំ កុបិតំ វូបសមេស្សាមី’’តិ ពលវាហនបរិវុតោ គន្ត្វា បរាជិតោ អស្សំ អភិរុហិត្វា បលាយមានោ ឯកំ បច្ចន្តគាមំ បាបុណិ. តត្ថ តិំស ជនា រាជសេវកា វសន្តិ. តេ បាតោវ គាមមជ្ឈេ សន្និបតិត្វា គាមកិច្ចំ ករោន្តិ. តស្មិំ ខណេ រាជា វម្មិតំ អស្សំ អភិរុហិត្វា អលង្កតបដិយត្តោ គាមទ្វារេន អន្តោគាមំ បាវិសិ. តេ ‘‘កិំ នុ ខោ ឥទ’’ន្តិ ភីតា បលាយិត្វា សកសកគេហានិ បវិសិំសុ. ឯកោ បនេត្ថ អត្តនោ គេហំ អគន្ត្វា រញ្ញោ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ‘‘រាជា កិរ បច្ចន្តំ គតោ’’តិ សុយ្យតិ, កោសិ ត្វំ រាជបុរិសោ ចោរបុរិសោតិ? ‘‘រាជបុរិសោ, សម្មា’’តិ. ‘‘តេន ហិ ឯថា’’តិ រាជានំ គេហំ នេត្វា អត្តនោ បីឋកេ និសីទាបេត្វា ‘‘ឯហិ, ភទ្ទេ, សហាយកស្ស បាទេ ធោវា’’តិ ភរិយំ តស្ស បាទេ ធោវាបេត្វា អត្តនោ ពលានុរូបេន អាហារំ ទត្វា ‘‘មុហុត្តំ វិស្សមថា’’តិ សយនំ បញ្ញាបេសិ, រាជា និបជ្ជិ. ឥតរោ អស្សស្ស សន្នាហំ មោចេត្វា ចង្កមាបេត្វា ឧទកំ បាយេត្វា បិដ្ឋិំ តេលេន មក្ខេត្វា តិណំ អទាសិ. ឯវំ តយោ ចត្តារោ ទិវសេ រាជានំ បដិជគ្គិត្វា ‘‘គច្ឆាមហំ, សម្មា’’តិ វុត្តេ បុន រញ្ញោ ច អស្សស្ស ច កត្តព្ពយុត្តកំ សព្ពមកាសិ. រាជា តុស្សិត្វា គច្ឆន្តោ ‘‘អហំ, សម្ម, មហាអស្សារោហោ នាម, នគរមជ្ឈេ អម្ហាកំ គេហំ, សចេ កេនចិ កិច្ចេន នគរំ អាគច្ឆសិ, ទក្ខិណទ្វារេ ឋត្វា ទោវារិកំ ‘មហាអស្សារោហោ កតរគេហេ វសតី’តិ បុច្ឆិត្វា ទោវារិកំ គហេត្វា អម្ហាកំ គេហំ អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ វត្វា បក្កាមិ.

ពលកាយោបិ រាជានំ អទិស្វា ពហិនគរេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា ឋិតោ រាជានំ ទិស្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា បរិវារេសិ. រាជា នគរំ បវិសន្តោ ទ្វារន្តរេ ឋត្វា ទោវារិកំ បក្កោសាបេត្វា មហាជនំ បដិក្កមាបេត្វា ‘‘តាត, ឯកោ បច្ចន្តគាមវាសី មំ ទដ្ឋុកាមោ អាគន្ត្វា ‘មហាអស្សារោហស្ស គេហំ កហ’ន្តិ តំ បុច្ឆិស្សតិ, តំ ត្វំ ហត្ថេ គហេត្វា អានេត្វា មំ ទស្សេយ្យាសិ, តទា ត្វំ សហស្សំ លភិស្សសី’’តិ អាហ. សោ នាគច្ឆតិ, តស្មិំ អនាគច្ឆន្តេ រាជា តស្ស វសនគាមេ ពលិំ វឌ្ឍាបេសិ, ពលិម្ហិ វឌ្ឍិតេ នាគច្ឆតិ. ឯវំ ទុតិយម្បិ តតិយម្បិ ពលិំ វឌ្ឍាបេសិ, នេវ អាគច្ឆតិ. អថ នំ គាមវាសិនោ សន្និបតិត្វា អាហំសុ ‘‘អយ្យ, តវ សហាយស្ស មហាអស្សារោហស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ មយំ ពលិនា បីឡិយមានា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន សក្កោម, គច្ឆ តវ សហាយស្ស មហាអស្សារោហស្ស វត្វា អម្ហាកំ ពលិំ វិស្សជ្ជាបេហី’’តិ. សាធុ គច្ឆិស្សាមិ, ន បន សក្កា តុច្ឆហត្ថេន គន្តុំ, មយ្ហំ សហាយស្ស ទ្វេ ទារកា អត្ថិ, តេសញ្ច ភរិយាយ ចស្ស សហាយកស្ស ច មេ និវាសនបារុបនបិឡន្ធនាទីនិ សជ្ជេថាតិ. ‘‘សាធុ សជ្ជិស្សាមា’’តិ តេ សព្ពំ បណ្ណាការំ សជ្ជយិំសុ.

សោ តញ្ច អត្តនោ ឃរេ បក្កបូវញ្ច អាទាយ គន្ត្វា ទក្ខិណទ្វារំ បត្វា ទោវារិកំ បុច្ឆិ ‘‘កហំ, សម្ម, មហាអស្សារោហស្ស គេហ’’ន្តិ. សោ ‘‘ឯហិ ទស្សេមិ តេ’’តិ តំ ហត្ថេ គហេត្វា រាជទ្វារំ គន្ត្វា ‘‘ទោវារិកោ ឯកំ បច្ចន្តគាមវាសិំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ បដិវេទេសិ. រាជា តំ សុត្វា អាសនា ឧដ្ឋាយ ‘‘មយ្ហំ សហាយោ ច តេន សទ្ធិំ អាគតា ច បវិសន្តូ’’តិ បច្ចុគ្គមនំ កត្វា ទិស្វាវ នំ បរិស្សជិត្វា ‘‘មយ្ហំ សហាយិកា ច ទារកា ច អរោគា’’តិ បុច្ឆិត្វា ហត្ថេ គហេត្វា មហាតលំ អភិរុហិត្វា សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា រាជាសនេ និសីទាបេត្វា អគ្គមហេសិំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, សហាយស្ស មេ បាទេ ធោវា’’តិ អាហ. សា តស្ស បាទេ ធោវិ, រាជា សុវណ្ណភិង្ការេន ឧទកំ អាសិញ្ចិ. ទេវីបិ បាទេ ធោវិត្វា គន្ធតេលេន មក្ខេសិ. រាជា ‘‘កិំ, សម្ម, អត្ថិ, កិញ្ចិ អម្ហាកំ ខាទនីយ’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ ‘‘អត្ថី’’តិ បសិព្ពកតោ បូវេ នីហរាបេសិ. រាជា សុវណ្ណតដ្ដកេន គហេត្វា តស្ស សង្គហំ ករោន្តោ ‘‘មម សហាយេន អានីតំ ខាទថា’’តិ ទេវិយា ច អមច្ចានញ្ច ខាទាបេត្វា សយម្បិ ខាទិ. ឥតរោ ឥតរម្បិ បណ្ណាការំ ទស្សេសិ. រាជា តស្ស សង្គហត្ថំ កាសិកវត្ថានិ អបនេត្វា តេន អាភតវត្ថយុគំ និវាសេសិំ. ទេវីបិ កាសិកវត្ថញ្ចេវ អាភរណានិ ច អបនេត្វា តេន អាភតវត្ថំ និវាសេត្វា អាភរណានិ បិឡន្ធិ.

អថ នំ រាជា រាជារហំ ភោជនំ ភោជាបេត្វា ឯកំ អមច្ចំ អាណាបេសិ ‘‘គច្ឆ ឥមស្ស មម ករណនិយាមេនេវ មស្សុកម្មំ ការេត្វា គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកំ កាសិកវត្ថំ និវាសាបេត្វា រាជាលង្ការេន អលង្ការាបេត្វា អានេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. រាជា នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា អមច្ចេ សន្និបាតាបេត្វា សេតច្ឆត្តស្ស មជ្ឈេ ជាតិហិង្គុលកសុត្តំ បាតេត្វា ឧបឌ្ឍរជ្ជំ អទាសិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ ឯកតោ ភុញ្ជន្តិ បិវន្តិ សយន្តិ, វិស្សាសោ ថិរោ អហោសិ កេនចិ អភេជ្ជោ. អថស្ស រាជា បុត្តទារេបិ បក្កោសាបេត្វា អន្តោនគរេ និវេសនំ មាបេត្វា អទាសិ. តេ សមគ្គា សម្មោទមានា រជ្ជំ ការេន្តិ.

អថ អមច្ចា កុជ្ឈិត្វា រាជបុត្តំ អាហំសុ ‘‘កុមារ, រាជា ឯកស្ស គហបតិកស្ស ឧបឌ្ឍរជ្ជំ ទត្វា តេន សទ្ធិំ ឯកតោ ភុញ្ជតិ បិវតិ សយតិ, ទារកេ ច វន្ទាបេតិ, ឥមិនា រញ្ញា កតកម្មំ ន ជានាម, កិំ ករោតិ រាជា, មយំ លជ្ជាម, ត្វំ រញ្ញោ កថេហី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សព្ពំ តំ កថំ រញ្ញោ អារោចេត្វា ‘‘មា ឯវំ ករោហិ, មហារាជា’’តិ អាហ. ‘‘តាត, អហំ យុទ្ធបរាជិតោ កហំ វសិំ, អបិ នុ ជានាថា’’តិ. ‘‘ន ជានាម, ទេវា’’តិ. ‘‘អហំ ឯតស្ស ឃរេ វសន្តោ អរោគោ ហុត្វា អាគន្ត្វា រជ្ជំ ការេសិំ, ឯវំ មម ឧបការិនោ កស្មា សម្បត្តិំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ វត្វា ច បន ពោធិសត្តោ ‘‘តាត, យោ ហិ អទាតព្ពយុត្តកស្ស ទេតិ, ទាតព្ពយុត្តកស្ស ន ទេតិ, សោ អាបទំ បត្វា កិញ្ចិ ឧបការំ ន លភតី’’តិ ទស្សេន្តោ ឥមា គាថា អាហ –

៥. ‘‘អទេយ្យេសុ ទទំ ទានំ, ទេយ្យេសុ នប្បវេច្ឆតិ;

អាបាសុ ព្យសនំ បត្តោ, សហាយំ នាធិគច្ឆតិ.

៦. ‘‘នាទេយ្យេសុ ទទំ ទានំ, ទេយ្យេសុ យោ បវេច្ឆតិ;

អាបាសុ ព្យសនំ បត្តោ, សហាយមធិគច្ឆតិ.

៧. ‘‘សញ្ញោគសម្ភោគវិសេសទស្សនំ, អនរិយធម្មេសុ សឋេសុ នស្សតិ;

កតញ្ច អរិយេសុ ច អជ្ជវេសុ, មហប្ផលំ ហោតិ អណុម្បិ តាទិសុ.

៨. ‘‘យោ បុព្ពេ កតកល្យាណោ, អកា លោកេ សុទុក្ករំ;

បច្ឆា កយិរា ន វា កយិរា, អច្ចន្តំ បូជនារហោ’’តិ.

តត្ថ អទេយ្យេសូតិ បុព្ពេ អកតូបការេសុ. ទេយ្យេសូតិ បុព្ពេ កតូបការេសុ. នប្បវេច្ឆតីតិ ន បវេសេតិ ន ទេតិ. អាបាសូតិ អាបទាសុ. ព្យសនន្តិ ទុក្ខំ. សញ្ញោគសម្ភោគវិសេសទស្សនន្តិ យោ មិត្តេន កតោ សញ្ញោគោ ចេវ សម្ភោគោ ច, តស្ស វិសេសទស្សនំ គុណទស្សនំ សុកតំ មយ្ហំ ឥមិនាតិ ឯតំ សព្ពំ អសុទ្ធធម្មត្តា អនរិយធម្មេសុ កេរាដិកត្តា សឋេសុ នស្សតិ. អរិយេសូតិ អត្តនោ កតគុណជាននេន អរិយេសុ បរិសុទ្ធេសុ. អជ្ជវេសូតិ តេនេវ ការណេន ឧជុកេសុ អកុដិលេសុ. អណុម្បីតិ អប្បមត្តកម្បិ. តាទិសូតិ យេ តាទិសា បុគ្គលា ហោន្តិ អរិយា ឧជុភូតា, តេសុ អប្បម្បិ កតំ មហប្ផលំ ហោតិ មហាជុតិកំ មហាវិប្ផារំ, សុខេត្តេ វុត្តពីជមិវ ន នស្សតិ, ឥតរស្មិំ បន បាបេ ពហុម្បិ កតំ អគ្គិម្ហិ ខិត្តពីជមិវ នស្សតីតិ អត្ថោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យថាបិ ពីជមគ្គិម្ហិ, ឌយ្ហតិ ន វិរូហតិ;

ឯវំ កតំ អសប្បុរិសេ, នស្សតិ ន វិរូហតិ.

‘‘កតញ្ញុម្ហិ ច បោសម្ហិ, សីលវន្តេ អរិយវុត្តិនេ;

សុខេត្តេ វិយ ពីជានិ, កតំ តម្ហិ ន នស្សតី’’តិ. (ជា. ១.១០.៧៧-៧៨);

បុព្ពេ កតកល្យាណោតិ បឋមតរំ ឧបការំ កត្វា ឋិតោ. អកាតិ អករិ, អយំ លោកេ សុទុក្ករំ នាម អកាសីតិ អត្ថោ. បច្ឆា កយិរាតិ សោ បច្ឆា អញ្ញំ កិញ្ចិ គុណំ ករោតុ វា មា វា, តេនេវ បឋមកតេន គុណេន អច្ចន្តំ បូជនារហោ ហោតិ, សព្ពំ សក្ការសម្មានំ អរហតីតិ.

ឥទំ បន សុត្វា នេវ អមច្ចា, ន រាជបុត្តោ បុន កិញ្ចិ កថេសីតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា បច្ចន្តគាមវាសី អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

មហាអស្សារោហជាតកវណ្ណនា ទុតិយា.

[៣០៣] ៣. ឯករាជជាតកវណ្ណនា

អនុត្តរេ កាមគុណេ សមិទ្ធេតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អញ្ញតរំ កោសលរាជសេវកំ អារព្ភ កថេសិ. បច្ចុប្បន្នវត្ថុ ហេដ្ឋា សេយ្យជាតកេ (ជា. ១.៣.៩៤ អាទយោ) កថិតមេវ. ឥធ បន សត្ថា ‘‘ន ត្វញ្ញេវ អនត្ថេន អត្ថំ អាហរិ, បោរាណកបណ្ឌិតាបិ អត្តនោ អនត្ថេន អត្ថំ អាហរិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិរញ្ញោ ឧបដ្ឋាកោ អមច្ចោ រាជន្តេបុរេ ទុព្ភិ. រាជា បច្ចក្ខតោវ តស្ស ទោសំ ទិស្វា តំ រដ្ឋា បព្ពាជេសិ. សោ ទុព្ភិសេនំ នាម កោសលរាជានំ ឧបដ្ឋហន្តោតិ សព្ពំ មហាសីលវជាតកេ (ជា. ១.១.៥១) កថិតមេវ. ឥធ បន ទុព្ភិសេនោ មហាតលេ អមច្ចមជ្ឈេ និសិន្នំ ពារាណសិរាជានំ គណ្ហាបេត្វា សិក្កាយ បក្ខិបាបេត្វា ឧត្តរុម្មារេ ហេដ្ឋាសីសកំ ឱលម្ពាបេសិ. រាជា ចោររាជានំ អារព្ភ មេត្តំ ភាវេត្វា កសិណបរិកម្មំ កត្វា ឈានំ និព្ពត្តេសិ, ពន្ធនំ ឆិជ្ជិ, តតោ រាជា អាកាសេ បល្លង្កេន និសីទិ. ចោររាជស្ស សរីរេ ទាហោ ឧប្បជ្ជិ, ‘‘ឌយ្ហាមិ ឌយ្ហាមី’’តិ ភូមិយំ អបរាបរំ បរិវត្តតិ. ‘‘កិមេត’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘មហារាជ, តុម្ហេ ឯវរូបំ ធម្មិករាជានំ និរបរាធំ ទ្វារស្ស ឧត្តរុម្មារេ ហេដ្ឋាសីសកំ ឱលម្ពាបេថា’’តិ វទិំសុ. តេន ហិ វេគេន គន្ត្វា មោចេថ នន្តិ. បុរិសា គន្ត្វា រាជានំ អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នំ ទិស្វា អាគន្ត្វា ទុព្ភិសេនស្ស អារោចេសុំ. សោ វេគេន គន្ត្វា តំ វន្ទិត្វា ខមាបេតុំ បឋមំ គាថមាហ –

៩. ‘‘អនុត្តរេ កាមគុណេ សមិទ្ធេ, ភុត្វាន បុព្ពេ វសិ ឯករាជ;

សោទានិ ទុគ្គេ នរកម្ហិ ខិត្តោ, នប្បជ្ជហេ វណ្ណពលំ បុរាណ’’ន្តិ.

តត្ថ វសីតិ វុត្ថោ. ឯករាជាតិ ពោធិសត្តំ នាមេនាលបតិ. សោទានីតិ សោ ត្វំ ឥទានិ. ទុគ្គេតិ វិសមេ. នរកម្ហីតិ អាវាដេ. ឱលម្ពិតដ្ឋានំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. នប្បជ្ជហេ វណ្ណពលំ បុរាណន្តិ ឯវរូបេ វិសមដ្ឋានេ ខិត្តោបិ បោរាណកវណ្ណញ្ច ពលញ្ច នប្បជហសីតិ បុច្ឆតិ.

តំ សុត្វា ពោធិសត្តោ សេសគាថា អវោច –

១០. ‘‘បុព្ពេវ ខន្តី ច តបោ ច មយ្ហំ, សម្បត្ថិតា ទុព្ភិសេន អហោសិ;

តំទានិ លទ្ធាន កថំ នុ រាជ, ជហេ អហំ វណ្ណពលំ បុរាណំ.

១១. ‘‘សព្ពា កិរេវំ បរិនិដ្ឋិតានិ, យសស្សិនំ បញ្ញវន្តំ វិសយ្ហ;

យសោ ច លទ្ធា បុរិមំ ឧឡារំ, នប្បជ្ជហេ វណ្ណពលំ បុរាណំ.

១២. ‘‘បនុជ្ជ ទុក្ខេន សុខំ ជនិន្ទ, សុខេន វា ទុក្ខមសយ្ហសាហិ;

ឧភយត្ថ សន្តោ អភិនិព្ពុតត្តា, សុខេ ច ទុក្ខេ ច ភវន្តិ តុល្យា’’តិ.

តត្ថ ខន្តីតិ អធិវាសនខន្តិ. តបោតិ តបចរណំ. សម្បត្ថិតាតិ ឥច្ឆិតា អភិកង្ខិតា. ទុព្ភិសេនាតិ តំ នាមេនាលបតិ. តំទានិ លទ្ធានាតិ តំ បត្ថនំ ឥទានាហំ លភិត្វា. ជហេតិ កេន ការណេន អហំ ជហេយ្យំ. យស្ស ហិ ទុក្ខំ វា ទោមនស្សំ វា ហោតិ, សោ តំ ជហេយ្យាតិ ទីបេតិ.

‘‘សព្ពា កិរេវំ បរិនិដ្ឋិតានី’’តិ អនុស្សវវសេន អត្តនោ សម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សព្ពានេវ មម កត្តព្ពកិច្ចានិ ទានសីលភាវនាឧបោសថកម្មានិ បុព្ពេវ និដ្ឋិតានីតិ. យសស្សិនំ បញ្ញវន្តំ វិសយ្ហាតិ បរិវារសម្បត្តិយា យសស្សិ, បញ្ញាសម្បទាយ បញ្ញវន្ត, អសយ្ហសាហិតាយ វិសយ្ហ. ឯវំ តីណិបេតានិ អាលបនានេវ. នន្តិ បនេត្ថ និបាតោ. ព្យញ្ជនសិលិដ្ឋតាវសេនន្តការស្ស សានុនាសិកតា កតាតិ បច្ចេតព្ពា. យសោ ចាតិ យសញ្ច, អយមេវ វា បាឋោ. លទ្ធា បុរិមន្តិ លភិត្វា បុរិមំ បុព្ពេ អលទ្ធបុព្ពំ. ឧឡារន្តិ មហន្តំ. កិលេសវិក្ខម្ភនមេត្តាភាវនាឈានុប្បត្តិយោ សន្ធាយេវមាហ. នប្បជ្ជហេតិ ឯវរូបំ យសំ លទ្ធា កិំការណា បុរាណវណ្ណពលំ ជហិស្សាមីតិ អត្ថោ.

ទុក្ខេនាតិ តយា ឧប្បាទិតេន នរកម្ហិ ខិបនទុក្ខេន មម រជ្ជសុខំ បនុទិត្វា. សុខេន វា ទុក្ខន្តិ ឈានសុខេន វា តំ ទុក្ខំ បនុទិត្វា. ឧភយត្ថ សន្តោតិ យេ សន្តោ ហោន្តិ មាទិសា, តេ ទ្វីសុបិ ឯតេសុ កោដ្ឋាសេសុ អភិនិព្ពុតសភាវា មជ្ឈត្តា សុខេ ច ទុក្ខេ ច ភវន្តិ តុល្យា, ឯកសទិសា និព្ពិការាវ ហោន្តីតិ.

ឥទំ សុត្វា ទុព្ភិសេនោ ពោធិសត្តំ ខមាបេត្វា ‘‘តុម្ហាកំ រជ្ជំ តុម្ហេវ ការេថ, អហំ វោ ចោរេ បដិពាហិស្សាមី’’តិ វត្វា តស្ស ទុដ្ឋាមច្ចស្ស រាជាណំ ការេត្វា បក្កាមិ. ពោធិសត្តោបិ រជ្ជំ អមច្ចានំ និយ្យាទេត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ព្រហ្មលោកបរាយណោ អហោសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ទុព្ភិសេនោ អានន្ទោ អហោសិ, ពារាណសិរាជា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ឯករាជជាតកវណ្ណនា តតិយា.

[៣០៤] ៤. ទទ្ទរជាតកវណ្ណនា

ឥមានិ មន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឯកំ កោធនំ ភិក្ខុំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ហេដ្ឋា កថិតមេវ. តទា ហិ ធម្មសភាយំ តស្ស កោធនភាវកថាយ សមុដ្ឋិតាយ សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ ភិក្ខុ កោធនោសី’’តិ វត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបេស កោធនោយេវ, កោធនភាវេនេវស្ស បោរាណកបណ្ឌិតា បរិសុទ្ធា នាគរាជភាវេ ឋិតាបិ តីណិ វស្សានិ គូថបូរិតាយ ឧក្ការភូមិយំ វសិំសូ’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ហិមវន្តបទេសេ ទទ្ទរបព្ពតបាទេ ទទ្ទរនាគភវនំ នាម អត្ថិ, តត្ថ រជ្ជំ ការេន្តស្ស ទទ្ទររញ្ញោ បុត្តោ មហាទទ្ទរោ នាម អហោសិ, កនិដ្ឋភាតា បនស្ស ចូឡទទ្ទរោ នាម. សោ កោធនោ ផរុសោ នាគមាណវកេ អក្កោសន្តោ បរិភាសន្តោ បហរន្តោ វិចរតិ. នាគរាជា តស្ស ផរុសភាវំ ញត្វា នាគភវនតោ តំ នីហរាបេតុំ អាណាបេសិ. មហាទទ្ទរោ បន បិតរំ ខមាបេត្វា និវារេសិ. ទុតិយម្បិ រាជា តស្ស កុជ្ឈិ, ទុតិយម្បិ ខមាបេសិ. តតិយវារេ បន ‘‘ត្វំ មំ ឥមំ អនាចារំ នីហរាបេន្តំ និវារេសិ, គច្ឆថ ទ្វេបិ ជនា ឥមម្ហា នាគភវនា និក្ខមិត្វា ពារាណសិយំ ឧក្ការភូមិយំ តីណិ វស្សានិ វសថា’’តិ នាគភវនា និក្កឌ្ឍាបេសិ. តេ តត្ថ គន្ត្វា វសិំសុ. អថ នេ ឧក្ការភូមិយំ ឧទកបរិយន្តេ គោចរំ បរិយេសមានេ គាមទារកា ទិស្វា បហរន្តា លេឌ្ឌុទណ្ឌាទយោ ខិបន្តា ‘‘កេ ឥមេ បុថុលសីសា សូចិនង្គុដ្ឋា ឧទកទេឌ្ឌុភា មណ្ឌូកភក្ខា’’តិអាទីនិ វត្វា អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ.

ចូឡទទ្ទរោ ចណ្ឌផរុសតាយ តេសំ តំ អវមានំ អសហន្តោ ‘‘ភាតិក, ឥមេ ទារកា អម្ហេ បរិភវន្តិ, អាសីវិសភាវំ នោ ន ជានន្តិ, អហំ តេសំ អវមានំ សហិតុំ ន សក្កោមិ, នាសាវាតេន តេ នាសេស្សាមី’’តិ ភាតរា សទ្ធិំ សល្លបន្តោ បឋមំ គាថមាហ –

១៣. ‘‘ឥមានិ មំ ទទ្ទរ តាបយន្តិ, វាចាទុរុត្តានិ មនុស្សលោកេ;

មណ្ឌូកភក្ខា ឧទកន្តសេវី, អាសីវិសំ មំ អវិសា សបន្តី’’តិ.

តត្ថ តាបយន្តីតិ ទុក្ខាបេន្តិ. មណ្ឌូកភក្ខា ឧទកន្តសេវីតិ ‘‘មណ្ឌូកភក្ខា’’តិ ច ‘‘ឧទកន្តសេវី’’តិ ច វទន្តា ឯតេ អវិសា គាមទារកា មំ អាសីវិសំ សមានំ សបន្តិ អក្កោសន្តីតិ.

តស្ស វចនំ សុត្វា មហាទទ្ទរោ សេសគាថា អភាសិ –

១៤. ‘‘សកា រដ្ឋា បព្ពាជិតោ, អញ្ញំ ជនបទំ គតោ;

មហន្តំ កោដ្ឋំ កយិរាថ, ទុរុត្តានំ និធេតវេ.

១៥. ‘‘យត្ថ បោសំ ន ជានន្តិ, ជាតិយា វិនយេន វា;

ន តត្ថ មានំ កយិរាថ, វសមញ្ញាតកេ ជនេ.

១៦. ‘‘វិទេសវាសំ វសតោ, ជាតវេទសមេនបិ;

ខមិតព្ពំ សបញ្ញេន, អបិ ទាសស្ស តជ្ជិត’’ន្តិ.

តត្ថ ទុរុត្តានំ និធេតវេតិ យថា ធញ្ញនិធានត្ថាយ មហន្តំ កោដ្ឋំ កត្វា បូរេត្វា កិច្ចេ ឧប្បន្នេ ធញ្ញំ វឡញ្ជេន្តិ, ឯវមេវំ វិទេសំ គតោ អន្តោហទយេ បណ្ឌិតោ បោសោ ទុរុត្តានំ និធានត្ថាយ មហន្តំ កោដ្ឋំ កយិរាថ. តត្ថ តានិ ទុរុត្តានិ និទហិត្វា បុន អត្តនោ បហោនកកាលេ កាតព្ពំ ករិស្សតិ. ជាតិយា វិនយេន វាតិ ‘‘អយំ ខត្តិយោ ព្រាហ្មណោ’’តិ វា ‘‘សីលវា ពហុស្សុតោ គុណសម្បន្នោ’’តិ វា ឯវំ យត្ថ ជាតិយា វិនយេន វា ន ជានន្តីតិ អត្ថោ. មានន្តិ ឯវរូបំ មំ លាមកវោហារេន វោហរន្តិ, ន សក្ករោន្តិ ន គរុំ ករោន្តីតិ មានំ ន ករេយ្យ. វសមញ្ញាតកេ ជនេតិ អត្តនោ ជាតិគោត្តាទីនិ អជានន្តស្ស ជនស្ស សន្តិកេ វសន្តោ. វសតោតិ វសតា, អយមេវ វា បាឋោ.

ឯវំ តេ តត្ថ តីណិ វស្សានិ វសិំសុ. អថ នេ បិតា បក្កោសាបេសិ. តេ តតោ បដ្ឋាយ និហតមានា ជាតា.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ កោធនោ ភិក្ខុ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋហិ. ‘‘តទា ចូឡទទ្ទរោ កោធនោ ភិក្ខុ អហោសិ, មហាទទ្ទរោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

ទទ្ទរជាតកវណ្ណនា ចតុត្ថា.

[៣០៥] ៥. សីលវីមំសនជាតកវណ្ណនា

នត្ថិ លោកេ រហោ នាមាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ កិលេសនិគ្គហំ អារព្ភ កថេសិ. វត្ថុ ឯកាទសកនិបាតេ បានីយជាតកេ (ជា. ១.១១.៥៩ អាទយោ) អាវិ ភវិស្សតិ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – បញ្ចសតា ភិក្ខូ អន្តោជេតវនេ វសន្តា មជ្ឈិមយាមសមនន្តរេ កាមវិតក្កំ វិតក្កយិំសុ. សត្ថា ឆសុបិ រត្តិទិវាកោដ្ឋាសេសុ យថា ឯកចក្ខុកោ ចក្ខុំ, ឯកបុត្តោ បុត្តំ, ចាមរី វាលំ អប្បមាទេន រក្ខតិ, ឯវំ និច្ចកាលំ ភិក្ខូ ឱលោកេតិ. សោ រត្តិភាគេ ទិព្ពចក្ខុនា ជេតវនំ ឱលោកេន្តោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ អត្តនោ និវេសនេ ឧប្បន្នចោរេ វិយ តេ ភិក្ខូ ទិស្វា គន្ធកុដិំ វិវរិត្វា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេត្វា ‘‘អានន្ទ, អន្តោជេតវនេ កោដិសន្ថារេ វសនកភិក្ខូ សន្និបាតាបេត្វា គន្ធកុដិទ្វារេ អាសនំ បញ្ញាបេហី’’តិ អាហ. សោ តថា កត្វា សត្ថុ បដិវេទេសិ. សត្ថា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិត្វា សព្ពសង្គាហិកវសេន អាមន្តេត្វា ‘‘ភិក្ខវេ, បោរាណកបណ្ឌិតា ‘បាបករណេ រហោ នាម នត្ថី’តិ បាបំ ន ករិំសូ’’តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ តត្ថេវ ពារាណសិយំ ទិសាបាមោក្ខស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ បញ្ចន្នំ មាណវកសតានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សិប្បំ ឧគ្គណ្ហាតិ. អាចរិយស្ស បន វយប្បត្តា ធីតា អត្ថិ. សោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥមេសំ មាណវកានំ សីលំ វីមំសិត្វា សីលសម្បន្នស្សេវ ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ. សោ ឯកទិវសំ មាណវកេ អាមន្តេត្វា ‘‘តាតា, មយ្ហំ ធីតា វយប្បត្តា, វិវាហមស្សា ការេស្សាមិ, វត្ថាលង្ការំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, គច្ឆថ តុម្ហេ អត្តនោ អត្តនោ ញាតកានំ អបស្សន្តានញ្ញេវ ថេនេត្វា វត្ថាលង្ការេ អាហរថ, កេនចិ អទិដ្ឋមេវ គណ្ហាមិ, ទស្សេត្វា អាភតំ ន គណ្ហាមី’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ ញាតកានំ អបស្សន្តានំ ថេនេត្វា វត្ថបិឡន្ធនាទីនិ អាហរន្តិ. អាចរិយោ អាភតាភតំ វិសុំ វិសុំ ឋបេសិ. ពោធិសត្តោ បន ន កិញ្ចិ អាហរិ. អថ នំ អាចរិយោ អាហ ‘‘ត្វំ បន, តាត, ន កិញ្ចិ អាហរសី’’តិ. ‘‘អាម, អាចរិយា’’តិ. ‘‘កស្មា, តាតា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ ន កស្សចិ បស្ស្សន្តស្ស អាភតំ គណ្ហថ, អហំ បន បាបករណេ រហោ នាម ន បស្សាមី’’តិ ទីបេន្តោ ឥមា ទ្វេ គាថា អាហ –

១៧. ‘‘នត្ថិ លោកេ រហោ នាម, បាបកម្មំ បកុព្ពតោ;

បស្សន្តិ វនភូតានិ, តំ ពាលោ មញ្ញតី រហោ.

១៨. ‘‘អហំ រហោ ន បស្សាមិ, សុញ្ញំ វាបិ ន វិជ្ជតិ;

យត្ថ អញ្ញំ ន បស្សាមិ, អសុញ្ញំ ហោតិ តំ មយា’’តិ.

តត្ថ រហោតិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ. វនភូតានីតិ វនេ និព្ពត្តភូតានិ. តំ ពាលោតិ តំ បាបកម្មំ រហោ មយា កតន្តិ ពាលោ មញ្ញតិ. សុញ្ញំ វាបីតិ យំ វា ឋានំ សត្តេហិ សុញ្ញំ តុច្ឆំ ភវេយ្យ, តម្បិ នត្ថីតិ អាហ.

អាចរិយោ តស្ស បសីទិត្វា ‘‘តាត, ន មយ្ហំ គេហេ ធនំ នត្ថិ, អហំ បន សីលសម្បន្នស្ស ធីតរំ ទាតុកាមោ ឥមេ មាណវកេ វីមំសន្តោ ឯវមកាសិំ, មម ធីតា តុយ្ហមេវ អនុច្ឆវិកា’’តិ ធីតរំ អលង្ករិត្វា ពោធិសត្តស្ស អទាសិ. សេសមាណវកេ ‘‘តុម្ហេហិ អាភតាភតំ តុម្ហាកំ គេហមេវ នេថា’’តិ អាហ.

សត្ថា ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តេ ទុស្សីលមាណវកា អត្តនោ ទុស្សីលតាយ តំ ឥត្ថិំ ន លភិំសុ, ឥតរោ បណ្ឌិតមាណវោ សីលសម្បន្នតាយ លភី’’តិ វត្វា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

១៩. ‘‘ទុជ្ជច្ចោ ច សុជច្ចោ ច, នន្ទោ ច សុខវឌ្ឍិតោ;

វជ្ជោ ច អទ្ធុវសីលោ ច, តេ ធម្មំ ជហុមត្ថិកា.

២០. ‘‘ព្រាហ្មណោ ច កថំ ជហេ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

យោ ធម្មមនុបាលេតិ, ធិតិមា សច្ចនិក្កមោ’’តិ.

តត្ថ ទុជ្ជច្ចោតិអាទយោ ឆ ជេដ្ឋកមាណវា, តេសំ នាមំ គណ្ហិ, អវសេសានំ នាមំ អគ្គហេត្វា សព្ពសង្គាហិកវសេនេវ ‘‘តេ ធម្មំ ជហុមត្ថិកា’’តិ អាហ. តត្ថ តេតិ សព្ពេបិ តេ មាណវា. ធម្មន្តិ ឥត្ថិបដិលាភសភាវំ. ជហុមត្ថិកាតិ ជហុំ អត្ថិកា, អយមេវ វា បាឋោ. មការោ បទព្យញ្ជនសន្ធិវសេន វុត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – សព្ពេបិ តេ មាណវា តាយ ឥត្ថិយា អត្ថិកាវ ហុត្វា អត្តនោ ទុស្សីលតាយ តំ ឥត្ថិបដិលាភសភាវំ ជហិំសុ.

ព្រាហ្មណោ ចាតិ ឥតរោ បន សីលសម្បន្នោ ព្រាហ្មណោ. កថំ ជហេតិ កេន ការណេន តំ ឥត្ថិបដិលាភសភាវំ ជហិស្សតិ. សព្ពធម្មានន្តិ ឥមស្មិំ ឋានេ លោកិយានិ បញ្ច សីលានិ, ទស សីលានិ, តីណិ សុចរិតានិ ច, សព្ពធម្មា នាម, តេសំ សោ បារំ គតោតិ បារគូ. ធម្មន្តិ វុត្តប្បការមេវ ធម្មំ យោ អនុបាលេតិ រក្ខតិ. ធិតិមាតិ សីលរក្ខនធិតិយា សមន្នាគតោ. សច្ចនិក្កមោតិ សច្ចេ សភាវភូតេ យថាវុត្តេ សីលធម្មេ និក្កមេន សមន្នាគតោ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា សច្ចានិ បកាសេត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ, សច្ចបរិយោសានេ តានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហិំសុ.

តទា អាចរិយោ សារិបុត្តោ អហោសិ, បណ្ឌិតមាណវោ បន អហមេវ អហោសិន្តិ.

សីលវីមំសនជាតកវណ្ណនា បញ្ចមា.

[៣០៦] ៦. សុជាតាជាតកវណ្ណនា

កិមណ្ឌកាតិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ មល្លិកំ ទេវិំ អារព្ភ កថេសិ. ឯកទិវសំ កិរ រញ្ញោ តាយ សទ្ធិំ សិរិវិវាទោ អហោសិ, ‘‘សយនកលហោ’’តិបិ វទន្តិយេវ. រាជា កុជ្ឈិត្វា តស្សា អត្ថិភាវម្បិ ន ជានាតិ. មល្លិកា ទេវីបិ ‘‘សត្ថា រញ្ញោ មយិ កុទ្ធភាវំ ន ជានាតិ មញ្ញេ’’តិ ចិន្តេសិ. សត្ថាបិ ញត្វា ‘‘ឥមេសំ សមគ្គភាវំ ករិស្សាមី’’តិ បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ បញ្ចភិក្ខុសតបរិវារោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា រាជទ្វារំ អគមាសិ. រាជា តថាគតស្ស បត្តំ គហេត្វា និវេសនំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទក្ខិណោទកំ ទត្វា យាគុខជ្ជកំ អាហរិ. សត្ថា បត្តំ ហត្ថេន បិទហិត្វា ‘‘មហារាជ, កហំ ទេវី’’តិ អាហ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, តាយ អត្តនោ យសេន មត្តាយា’’តិ? ‘‘មហារាជ, សយមេវ យសំ ទត្វា មាតុគាមំ ឧក្ខិបិត្វា តាយ កតស្ស អបរាធស្ស អសហនំ នាម ន យុត្ត’’ន្តិ. រាជា សត្ថុ វចនំ សុត្វា តំ បក្កោសាបេសិ, សា សត្ថារំ បរិវិសិ. សត្ថា ‘‘អញ្ញមញ្ញំ សមគ្គេហិ ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សាមគ្គិរសវណ្ណំ កថេត្វា បក្កាមិ. តតោ បដ្ឋាយ ឧភោ សមគ្គវាសំ វសិំសុ. ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ ‘‘អាវុសោ, សត្ថា ឯកវចនេនេវ ឧភោ សមគ្គេ អកាសី’’តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបាហំ ឯតេ ឯកវាទេនេវ សមគ្គេ អកាសិ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ តស្ស អត្ថធម្មានុសាសកោ អមច្ចោ អហោសិ. អថេកទិវសំ រាជា វាតបានំ វិវរិត្វា រាជង្គណំ ឱលោកយមានោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ ឯកា បណ្ណិកធីតា អភិរូបា បឋមវយេ ឋិតា សុជាតា នាម ពទរបច្ឆិំ សីសេ កត្វា ‘‘ពទរានិ គណ្ហថ, ពទរានិ គណ្ហថា’’តិ វទមានា រាជង្គណេន គច្ឆតិ. រាជា តស្សា សទ្ទំ សុត្វា តាយ បដិពទ្ធចិត្តោ ហុត្វា អសាមិកភាវំ ញត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេត្វា មហន្តំ យសំ អទាសិ. សា រញ្ញោ បិយា អហោសិ មនាបា. អថេកទិវសំ រាជា សុវណ្ណតដ្ដកេ ពទរានិ ខាទន្តោ និសីទិ. តទា សុជាតា ទេវី រាជានំ ពទរានិ ខាទន្តំ ទិស្វា ‘‘មហារាជ, កិំ នាម តុម្ហេ ខាទថា’’តិ បុច្ឆន្តី បឋមំ គាថមាហ –

២១. ‘‘កិមណ្ឌកា ឥមេ ទេវ, និក្ខិត្តា កំសមល្លកេ;

ឧបលោហិតកា វគ្គូ, តំ មេ អក្ខាហិ បុច្ឆិតោ’’តិ.

តត្ថ កិមណ្ឌកាតិ កិំផលានិ នាមេតានិ, បរិមណ្ឌលវសេន បន អណ្ឌកាតិ អាហ. កំសមល្លកេតិ សុវណ្ណតដ្ដកេ. ឧបលោហិតកាតិ រត្តវណ្ណា. វគ្គូតិ ចោក្ខា និម្មលា.

រាជា កុជ្ឈិត្វា ‘‘ពទរវាណិជកេ បណ្ណិកគហបតិកស្ស ធីតេ អត្តនោ កុលសន្តកានិ ពទរានិបិ ន ជានាសី’’តិ វត្វា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២២. ‘‘យានិ បុរេ តុវំ ទេវិ, ភណ្ឌុ នន្តកវាសិនី;

ឧច្ឆង្គហត្ថា បចិនាសិ, តស្សា តេ កោលិយំ ផលំ.

២៣. ‘‘ឧឌ្ឌយ្ហតេ ន រមតិ, ភោគា វិប្បជហន្តិ តំ;

តត្ថេវិមំ បដិនេថ, យត្ថ កោលំ បចិស្សតី’’តិ.

តត្ថ ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌសីសា ហុត្វា. នន្តកវាសិនីតិ ជិណ្ណបិលោតិកនិវត្ថា. ឧច្ឆង្គហត្ថា បចិនាសីតិ អដវិំ បវិសិត្វា អង្កុសកេន សាខំ ឱនាមេត្វា ឱចិតោចិតំ ហត្ថេន គហេត្វា ឧច្ឆង្គេ បក្ខិបនវសេន ឧច្ឆង្គហត្ថា ហុត្វា បចិនាសិ ឱចិនាសិ. តស្សា តេ កោលិយំ ផលន្តិ តស្សា តវ ឯវំ បចិនន្តិយា ឱចិនន្តិយា យមហំ ឥទានិ ខាទាមិ, ឥទំ កោលិយំ កុលទត្តិយំ ផលន្តិ អត្ថោ.

ឧឌ្ឌយ្ហតេ ន រមតីតិ អយំ ជម្មី ឥមស្មិំ រាជកុលេ វសមានា លោហកុម្ភិយំ បក្ខិត្តា វិយ ឌយ្ហតិ នាភិរមតិ. ភោគាតិ រាជភោគា ឥមំ អលក្ខិកំ វិប្បជហន្តិ. យត្ថ កោលំ បចិស្សតីតិ យត្ថ គន្ត្វា បុន ពទរមេវ បចិនិត្វា វិក្កិណន្តី ជីវិកំ កប្បេស្សតិ, តត្ថេវ នំ នេថាតិ វទតិ.

ពោធិសត្តោ ‘‘ឋបេត្វា មំ អញ្ញោ ឥមេ សមគ្គេ កាតុំ ន សក្ខិស្សតី’’តិ រាជានំ សញ្ញាបេត្វា ‘‘ឥមិស្សា អនិក្កឌ្ឍនំ ករិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា ចតុត្ថំ គាថមាហ –

២៤. ‘‘ហោន្តិ ហេតេ មហារាជ, ឥទ្ធិប្បត្តាយ នារិយា;

ខម ទេវ សុជាតាយ, មាស្សា កុជ្ឈ រថេសភា’’តិ.

តស្សត្ថោ – មហារាជ, ឯតេ ឯវរូបា បមាទទោសា យសំ បត្តាយ នារិយា ហោន្តិយេវ, ឯតំ ឯវរូបេ ឧច្ចេ ឋានេ ឋបេត្វា ឥទានិ ‘‘ឯត្តកស្ស អបរាធស្ស អសហនំ នាម ន យុត្តំ តុម្ហាកំ, តស្មា ខម, ទេវ, សុជាតាយ, ឯតិស្សា មា កុជ្ឈ រថេសភ រថជេដ្ឋកាតិ.

រាជា តស្ស វចនេន ទេវិយា តំ អបរាធំ សហិត្វា យថាឋានេយេវ នំ ឋបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ឧភោ សមគ្គវាសំ វសិំសូតិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ពារាណសិរាជា កោសលរាជា អហោសិ, សុជាតា មល្លិកា, អមច្ចោ បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

សុជាតាជាតកវណ្ណនា ឆដ្ឋា.

[៣០៧] ៧. បលាសជាតកវណ្ណនា

អចេតនំ ព្រាហ្មណ អស្សុណន្តន្តិ ឥទំ សត្ថា បរិនិព្ពានមញ្ចេ និបន្នោ អានន្ទត្ថេរំ អារព្ភ កថេសិ. សោហាយស្មា ‘‘អជ្ជ រត្តិយា បច្ចូសសមយេ សត្ថា បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘អហញ្ចម្ហិ សេក្ខោ សករណីយោ, សត្ថុ ច មេ បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតិ, បញ្ចវីសតិ វស្សានិ សត្ថុ កតំ ឧបដ្ឋានំ និប្ផលំ ភវិស្សតី’’តិ សោកាភិភូតោ ឧយ្យានឱវរកេ កបិសីសំ អាលម្ពិត្វា បរោទិ. សត្ថា តំ អបស្សន្តោ ‘‘កហំ, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ’’តិ បុច្ឆិត្វា តមត្ថំ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ, អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ, មា ចិន្តយិ, ឥទានិ តយា មម កតំ ឧបដ្ឋានំ កិំការណា និប្ផលំ ភវិស្សតិ, យស្ស តេ បុព្ពេ សរាគាទិកាលេបិ មម កតំ ឧបដ្ឋានំ និប្ផលំ នាហោសី’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ ពោធិសត្តោ ពារាណសិតោ អវិទូរេ បលាសរុក្ខទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា ពារាណសិវាសិនោ មនុស្សា ទេវតាមង្គលិកា អហេសុំ និច្ចំ ពលិករណាទីសុ បយុត្តា. អថេកោ ទុគ្គតព្រាហ្មណោ ‘‘អហម្បិ ឯកំ ទេវតំ បដិជគ្គិស្សាមី’’តិ ឯកស្មិំ ឧន្នតប្បទេសេ ឋិតស្ស មហតោ បលាសរុក្ខស្ស មូលំ សមំ និត្តិណំ កត្វា បរិក្ខិបិត្វា វាលុកំ ឱកិរិត្វាវ សម្មជ្ជិត្វា រុក្ខេ គន្ធបញ្ចង្គុលិកានិ ទត្វា មាលាគន្ធធូមេហិ បូជេត្វា ទីបំ ជាលេត្វា ‘‘សុខំ សយា’’តិ វត្វា រុក្ខំ បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមតិ. ទុតិយទិវសេ បាតោវ គន្ត្វា សុខសេយ្យំ បុច្ឆតិ. អថេកទិវសំ រុក្ខទេវតា ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ព្រាហ្មណោ អតិវិយ មំ បដិជគ្គតិ, ឥមំ ព្រាហ្មណំ វីមំសិត្វា យេន ការណេន មំ បដិជគ្គតិ, តំ ទស្សាមី’’តិ. សា តស្មិំ ខណេ ព្រាហ្មណេ អាគន្ត្វា រុក្ខមូលេ សម្មជ្ជន្តេ មហល្លកព្រាហ្មណវេសេន សមីបេ ឋត្វា បឋមំ គាថមាហ –

២៥. ‘‘អចេតនំ ព្រាហ្មណ អស្សុណន្តំ, ជានោ អជានន្តមិមំ បលាសំ;

អារទ្ធវិរិយោ ធុវំ អប្បមត្តោ, សុខសេយ្យំ បុច្ឆសិ កិស្ស ហេតូ’’តិ.

តត្ថ អស្សុណន្តន្តិ អចេតនត្តាវ អសុណន្តំ. ជានោតិ តុវំ ជានមានោ ហុត្វា ធុវំ អប្បមត្តោតិ និច្ចំ អប្បមត្តោ.

តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ទុតិយំ គាថមាហ –

២៦. ‘‘ទូរេ សុតោ ចេវ ព្រហា ច រុក្ខោ, ទេសេ ឋិតោ ភូតនិវាសរូបោ;

តស្មា នមស្សាមិ ឥមំ បលាសំ, យេ ចេត្ថ ភូតា តេ ធនស្ស ហេតូ’’តិ.

តត្ថ ទូរេ សុតោតិ ព្រាហ្មណ អយំ រុក្ខោ ទូរេ សុតោ វិស្សុតោ, ន អាសន្នដ្ឋានេយេវ បាកដោ. ព្រហា ចាតិ មហន្តោ ច. ទេសេ ឋិតោតិ ឧន្នតេ សមេ ភូមិប្បទេសេ ឋិតោ. ភូតនិវាសរូបោតិ ទេវតានិវាសសភាវោ, អទ្ធា ឯត្ថ មហេសក្ខា ទេវតា និវុត្ថា ភវិស្សតិ. តេ ធនស្ស ហេតូតិ ឥមញ្ច រុក្ខំ យេ ចេត្ថ និវុត្ថា ភូតា, តេ ធនស្ស ហេតុ នមស្សាមិ, ន និក្ការណាតិ.

តំ សុត្វា រុក្ខទេវតា ព្រាហ្មណស្ស បសន្នា ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណ, ឥមស្មិំ រុក្ខេ និព្ពត្តទេវតា, មា ភាយិ, ធនំ តេ ទស្សាមី’’តិ តំ អស្សាសេត្វា អត្តនោ វិមានទ្វារេ មហន្តេន ទេវតានុភាវេន អាកាសេ ឋត្វា ឥតរា ទ្វេ គាថា អភាសិ –

២៧. ‘‘សោ តេ ករិស្សាមិ យថានុភាវំ, កតញ្ញុតំ ព្រាហ្មណ បេក្ខមានោ;

កថញ្ហិ អាគម្ម សតំ សកាសេ, មោឃានិ តេ អស្សុ បរិផន្ទិតានិ.

២៨. ‘‘យោ តិន្ទុករុក្ខស្ស បរោ បិលក្ខោ, បរិវារិតោ បុព្ពយញ្ញោ ឧឡារោ;

តស្សេស មូលស្មិំ និធិ និខាតោ, អទាយាទោ គច្ឆ តំ ឧទ្ធរាហី’’តិ.

តត្ថ យថានុភាវន្តិ យថាសត្តិ យថាពលំ. កតញ្ញុតន្តិ តយា មយ្ហំ កតគុណំ ជានន្តោ តំ អត្តនិ វិជ្ជមានំ កតញ្ញុតំ បេក្ខមានោ. អាគម្មាតិ អាគន្ត្វា. សតំ សកាសេតិ សប្បុរិសានំ សន្តិកេ. មោឃានិ តេ អស្សុ បរិផន្ទិតានីតិ សុខសេយ្យបុច្ឆនវសេន វាចាផន្ទិតានិ សម្មជ្ជនាទិករណេន កាយផន្ទិតានិ ច តវ កថំ អផលានិ ភវិស្សន្តិ.

យោ តិន្ទុករុក្ខស្ស បរោ បិលក្ខោតិ យោ ឯស តិន្ទុករុក្ខស្ស បរតោ បិលក្ខរុក្ខោ ឋិតោតិ វិមានទ្វារេ ឋិតាវ ហត្ថំ បសារេត្វា ទស្សេតិ. បរិវារិតោតិអាទីសុ តស្ស បិលក្ខរុក្ខស្ស មូលេ ឯស តំ រុក្ខមូលំ បរិក្ខិបិត្វា និហិតតាយ បរិវារិតោ, បុព្ពេ យិដ្ឋយញ្ញវសេន បុរិមសាមិកានំ ឧប្បន្នតាយ បុព្ពយញ្ញោ, អនេកនិធិកុម្ភិ ភាវេន មហន្តត្តា ឧឡារោ, ភូមិំ ខណិត្វា ឋបិតត្តា និខាតោ, ឥទានិ ទាយាទានំ អភាវតោ អទាយាទោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯស តំ រុក្ខមូលំ បរិក្ខិបិត្វា គីវាយ គីវំ បហរន្តីនំ និធិកុម្ភីនំ វសេន មហានិធិ និខាតោ អសាមិកោ, គច្ឆ តំ ឧទ្ធរិត្វា គណ្ហាតិ.

ឯវញ្ច បន វត្វា សា ទេវតា ‘‘ព្រាហ្មណ, ត្វំ ឯតំ ឧទ្ធរិត្វា គណ្ហន្តោ កិលមិស្សសិ, គច្ឆ ត្វំ, អហមេវ តំ តវ ឃរំ នេត្វា អសុកស្មិំ អសុកស្មិញ្ច ឋានេ និទហិស្សាមិ, ត្វំ ឯតំ ធនំ យាវជីវំ បរិភុញ្ជន្តោ ទានំ ទេហិ, សីលំ រក្ខាហី’’តិ ព្រាហ្មណស្ស ឱវាទំ ទត្វា តំ ធនំ អត្តនោ អានុភាវេន តស្ស ឃរេ បតិដ្ឋាបេសិ.

សត្ថា ឥមំ ធម្មទេសនំ អាហរិត្វា ជាតកំ សមោធានេសិ – ‘‘តទា ព្រាហ្មណោ អានន្ទោ អហោសិ, រុក្ខទេវតា បន អហមេវ អហោសិ’’ន្តិ.

បលាសជាតកវណ្ណនា សត្តមា.

[៣០៨] ៨. សកុណជាតកវណ្ណនា

អករម្ហស តេ កិច្ចន្តិ ឥទំ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ទេវទត្តស្ស អកតញ្ញុតំ អារព្ភ កថេសិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឥទានេវ, បុព្ពេបិ ទេវទត្តោ អកតញ្ញូយេវា’’តិ វត្វា អតីតំ អាហរិ.